Boarische Grammatik (Adjektive)
| Der Artikl is im Dialekt Westlichs Nordboarisch gschrim worn. |
| Der Artikl dou ghejert zo da Artiklsåmmlung iwer d Grammatik vo da Boarischn Sprouch. A Iwersicht iwer ålle Artikl zon Thema findts in Boarische Grammatik. |
Es Thema vo dean Artikl han d Adjektive.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Deklination
[drå werkln] attributiv
De attributiv brauchtn Adjektive, ålso dej wou vor an Substantiv stenga und des gnejer bstimma, wern dekliniert:
| min bstimmtn Artikl | ||||
|---|---|---|---|---|
| Singular | Plural | |||
| Fol | Maskulinum | Femininum | Neutrum | |
| Nominativ | da guate Må | de guate Frau | es guate Kind | de guatn Lait |
| Dativ | en guatn Må | da guatn Frau | en guatn Kind | de guatn Lait |
| Akkusativ | en guatn Må | de guate Frau | es guate Kind | de guatn Lait |
Bsunders bål's um Lait gejt, kinna oa Endunga in Singular aa weggafålln:
| min bstimmtn Artikl | |||
|---|---|---|---|
| Fol | Maskulinum | Femininum | Neutrum |
| Nominativ | da ålt Må | de ålt Frau | es grouss Moidl |
| Dativ | en åltn Må | da åltn Frau | en groussn Moidl |
| Akkusativ | en åltn Må | de ålt Frau | es grouss Moidl |
| min unbstimmtn Artikl oder one an Artikl | ||||
|---|---|---|---|---|
| Singular | Plural | |||
| Fol | Maskulinum | Femininum | Neutrum | |
| Nominativ | a guater Må | a guate Frau | a guats Kind | guate Lait |
| Dativ | an guatn Må | a guatn Frau | an guatn Kind | guate Lait |
| Akkusativ | an guatn Må | a guate Frau | a guats Kind | guate Lait |
An Genetiv hout es Boarische dou niat, fir dean wird da Dativ vawendt, baispülswais en guatn Må sai Kind oder es Kind von guatn Må, de guatn Lait eanere Kinder oder de Kinder vo de guatn Lait.
Mit de Possessivpronomen lautn d Adjektive aa wej min unbstimmtn Artikl, baispülswais sai guater Må, sai guate Frau, sai guats Kind, saine guatn Lait.
In de Dialekte, wou es n tolwais vokalisiert wird, wird d Endung -n zo ran -a, baispülswais an långa Haxn (ower: an kurzn Haxn), oder de kloana Kinder (ower: de guatn Kinder), dou aa de kloan Kinder.
D Endung -er wird in Dialekte, wou es r vokalisiert wird, [ɐ] gsprocha, und in Dialekte, wou es r niat vokalisiert wird [ɐr] oder [ər].
[drå werkln] prädikativ
De prädikativ brauchtn Adjektive, ålso dej wou hintern Substantiv stenga und wos iwer des assong, wern niat dekliniert:
| Singular | Plural | ||
|---|---|---|---|
| Maskulinum | Femininum | Neutrum | |
| da Må is guat | d Frau is guat | es Kind is guat | d Lait han guat |
[drå werkln] Prädikative Attribute
Es Boarische kennt aa prädikative Attribute - wej d Grammatiker song.
Büldn tout'ma's mit da Glaichsetzungspartikl oisa (MB) oder ånsa (NB) + -er (gsprocha [ɐ]) oder -e (in Sidostn vo Åltbayern) åns Adjektiv oder Partizip åghengt. D Glaichsetzungspartikl kå aa weggafålln.
A por Beispül:
- Der hout en Måntl ånsa naier kafft. (= Er hat den Mantel neu gekauft.)
- Dej Schouch kåst ånsa gånzer wegschmaissn. (= Diese Schuhe kannst Du im Ganzen wegwerfen.)
- Mai Muater is ånsa krånker hoamkumma. (= Meine Mutter ist krank heimgekommen.)
- Dej Öpfl mousst ånsa grejner essn. (= Diese Äpfel musst Du im grünen Zustand essen.)
- Da Bou kummt ånsa woanader hoam. (= Der Bub kommt weinend heim.)
- Dou mecht i niat ånsa gstormer saa. (= Da möchte ich nicht gestorben sein.)
Es Attribut ghejert quase zo de Substantive: Da Måntl is nai. • Dej Schouch in Gånzn. • Mai Muater is krånk. • Dej Öpfl han grej. • Da Bou woant. • I, wenn'e gstorm bi.
[drå werkln] Staicherung
D Staicherungsrai is jung - jinger - jingst, schlecht - schlechter - schlechtest. Firn Komparativ wird ålso -er åghenkt. Dej Endung wird in Dialekte, wou es r vokalisiert wird, [ɐ] gsprocha, und in Dialekte, wou es r niat vokalisiert wird [ɐr] oder [ər]. Firn Superlativ wird -st åghenkt. Dej Endung wird [st] gsprocha, und normålerwais [ɐst] wenn vor derer a s oder a t stejt.
Da Superlativ wird ower bsunders in traditionölln Boarisch gern durchn Komparativ ersetzt. Baispülswais da jinger (dou is's quase egål, ob's zwoa oder mejerer han), daitlicher da ållerjinger, des is essölwe wej da jingste. Oder åm jingern, des is essölwe wej åm jingstn.
Es Vaglaichswort is wia, NB: wej (in öltern Dialekt aa: wos), oder ois wia, vaschliffa as wia, NB: åls wej, vaschliffa as wej.
D Baispül in de druntern Tabölln asu gschrim, wej's typischerwais asprocha wern.
| Standarddaitsch | grammatische Forma | Boarisch |
|---|---|---|
| schlecht, schlechter, am schlechtesten | reglmasse | schlecht, schlechta, åm schlechtan / schlechtastn |
| schön, schöner, am schönsten | WMB: schee, scheena, åm scheenan / scheenstn NB: schej, schejna, åm schejnan / schejnstn |
|
| klein, kleiner, am kleinsten | tolwais Umlautung in Boarischn: ea is da Umlaut zo oa oa/åå/oi-Lautwechsl in Nordboarischn, koa Umlautung in Standarddaitschn. hoas / haas / håås und woach / waach / wååch wern aa wej broad / braad / brååd gstaichert |
WMB: gloa, gleana, åm gleanan / gleanstn OMB: glaa, glaana, åm glaanan / glaansdn NB: gloa / gloi, gleana, åm gleanan / gleanstn Nord-NB: glåå / gloa / gloi, gloina, åm gloinan / gloinstn |
| breit, breiter, am breitesten | WMB: broad, breada, åm breadan/breadastn OMB: braad, braada, am braadan / braadastn NB: broad, breada, åm breadan / breadastn Nord-NB: brååd / broad, broida, åm broidan / broidastn |
|
| alt, älter, am ältesten | Umlautung in Boarischn und in Standarddaitschn. In Boarischn is da Umlaut je noun Dialekt und da Lautumgebung: zo o --> entweder e, ä oder ö, zo u --> entweder i oder ü, in Nordboarischn zo ou --> ej. |
WMB: oid, äida, åm äidan / äidasdn OMB: oid, ööda, åm öödan / öödasdn NB: old, ölta, åm öltan / öltastn |
| groß, größer, am größten | WMB: grous / greos, gressa, åm gressan / gresstn NB: grous, grejssa, åm grejssan / grejsstn |
|
| jung, jünger, am jüngsden | jung, jinga, åm jingan / jingstn |
Aa ban Boarischn git's Adjektive, dej wou niat reglmasse gstaichert wern:
| Standarddaitsch | Boarisch |
|---|---|
| gut, besser, am besten |
guad, Nord-NB: goud, bessa, åm bessan / bestn |
| viel, mehr, am meisten |
vui / vej / vüü / vii / vil, NB: vül, mehra / mehr, NB aa: mejara / meja, reglmasse: åm mehran / mehrschtn, NB aa: åm mejaran / mejaschtn unreglmasse: åm meistn / moastn, NB aa: meastn / moistn (wej ba: breadastn / broidastn) |
[drå werkln] Åbkirzunga
- MB = Mittlboarisch
-
- WMB = Westmittlboarisch
- OMB = Ostmittlboarisch
- SB = Sidboarisch
- NB = Nordboarisch
[drå werkln] Quölln und Literatur
- Ludwig Zehetner: Bairisches Deutsch. Heinrich Hugendubel Verlag/edition vulpes, Kreuzlingen/München/Regensburg 2005, ISBN 3980702871
- Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3406305628.
- Ludwig Merkle: Bairische Grammatik. Buch & Media, München 2004, ISBN 3865200788.