Boarische Grammatik (Adverb)

Aus Wikipedia
Wexln zua: Navigazión, Suach
Disambig-dark.svg Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch.
A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik.
Der Artikl is im Dialekt Owaöstareichisch gschrim worn.

auf Boarisch: õa Adweab (Sg.), zwoa Adweam (Pl.)

D Adweam san a Grupn fü Wöata dé Zaidwöata, oiso Weam, neha definian, åwa genau kinan si si a auf Partizipe, ãndare Adweam oda gãnze Sez beziang.

Inhoitsvazeichnis

[drå werkln] Unfaendalichkaid

Adweam san ned dekliniaboa und ned konjugiaboa, dés hoast se faendan si ned nåch Geschlecht, Zåi, Fåi oda Zaid, sondan san oiwai glaich.

Baischbü - Unfaendalichkaid
m Ea ged lãngsãm
f Si ged lãngsãm
Pl. Mia gengan lãngsãm
Fåi (Akk.) Siagst du dé lãngsãm foaradn Autos?

[drå werkln] Adjektif und Adweam

Im Gégnsåz zu ãndane Schbråchn kã auf Boarisch jéds Adweab a Adjektiv wean, wãn si si auf a Substantif, oiso Hauptwoat, beziagt. Es gibt kõane Adweam dé si fum faglaichboan Adjektif in da Foam untaschaidn, aussa ém dass unfaendalich san. In ãndane Schbråchn gibz dés schã.

Schbråch Adweab Adjektif Adweab Adjektif
Englisch well good badly bad
Franzesisch bien bon/bonne mal mauvais(e)
Schbanisch bién bueno/buena mal malo/mala
Italienisch bene buono/buona male malo/mala
Latein bene bonus/bona/bonum male malus/mala/malum
Boarisch guad guad schlecht schlecht

Baischbü: Ea kãn guad kocha. Saine Rezepte san guad. Ea is guad.

Adjektife wean åwa im Gégnsåz zu Adweab schã an s Geschlecht, de Zåi und in Fåi fu eanam Bezugswoat ãbasst.

Baischbü: Ea is a guada Koch. Si is a guade Kéchin. Mia san guade Kéch. Dé guadn Kéch san oiwai gfrågt.

[drå werkln] Oatn fu Adweam

Es gibt faschidane Oatn fu Adweam, jé nåchdém wöche Funkzion dass in am Såz iwaneman. Ma untaschait:

  • Tempoaral Adweam (Wãn?)
  • Lokal Adweam (Wo?)
  • Kausal Adweam (Wiaso?)
  • Modal Adweam (Wia?)
  • Intarogatif Adweam (Fråg)
  • de Boarischn Richtungsadweam (Wohî?)

[drå werkln] Tempoaral Adweam

Tempoaral Adweam beschdiman de Zaid neha in dea a Hãndlung bassiad. Sé san im Boarischn bsondas wichdig, wai damid oft dé Benuzung fu da Fagãngenhaid oda fåst oiwai fu da Zukunft fum Weab, oiso fum Zaidwoat, famidn wean kãn. S Boarische måg nemlich kõane kompliziadn gramatikalischn Åbwãndlungen, sondan nimd dafia liawa Adweam hea. S Frågewoat fia de Tempoaraladweam is Wãn?

Baischbü fia Tempoaraladwean (OMB) san:

Dåg Joa Moment Zukunft Fagãngenhaid
haid haia jéz/iatz glai gråd
moang negsts/naxt´s Joa sofoat dãn voahea/voring
iwamoang iwanegsts/ibanaxt´s Joa/Jåh gråd båid zeascht
gésdan voarigs Joa nia schbéda dåmåis
voagésdan voavoarigs Joa oiwai nåcha fria

Es gibt natiali nu fü ãndare Tempoaral-Adweam, wia: oft, södn, ima, etc.

D Temporal-Adverbien und de adverbialn Asdrick af Nordboarisch:

Hiwais: Gnennt han ålle bekånntn Forma, dej kinna je nouch da Gechad ånderscht sa, oder in da sölm Gechad newarånand stej (von nerdlinga oder n sidlinga Boarischn Sprouchraum, oder traditionölle und standarddaitsch-nejchtere).

  • Ån wölchan Toch?
    • vorgestern • gestern
    • haint, hait
    • marng, morng, moing • ån åndern Toch, en åndern Toch • iwermarng • iwern åndern Toch, ån iwernejchstn Toch
    • in åcht Toch, iwer åcht Toch, in ara Wocha • in da åndern Wocha, de ånder Wocha
  • In wölchan Jouer?
    • vorfern, vorfernd, vorferd, vorferdn, vorvoigs Jouer • fern, fernd, ferd, ferdn, voigs Jouer
    • haier
    • in åndern Jouer, es ånder Jouer, nejchst Jouer • iwernejchst Jouer
  • Da Åfång oder es End
    • zerscht, zejerscht
    • zletz(t) • af d Letz(t)
  • Vor wos? Nouch wos?
    • ejerer, ejender, eerer, eender, frejer • frej
    • nou, noucha(t), nåcha(t) • spejter, spouter, spater • spejt, spout, spat
  • D Zait
    • ejchadwenn, irchadwenn • amol
    • frejers, ejers, durtmols, söllmols • letz(t)ing, nale, nalings, durtamol • voing • grod
    • grod • ejtz, ejtza(t), sufurt
    • dawal, derawal
    • glai • bål(d)
  • Wej lång? Wej oft?
    • nej
    • söltn • ejamol, hinawider, månchsmol
    • a weng • a wal
    • efters • oft, gern
    • zmejerscht, zmeerscht, zmea(n)st, zmoast, zmoist, zmaist, (z)maistns • de mejerscht, meerscht, mea(n)st, moast, moist, maist Zait
    • ållawal, åwl, åwa, immer, ummer • ållamol • de gånz Zait, in oaner Tur • furter
  • Toch und Nocht
    • untertogs • ban Toch
    • iwernocht • ba da Nocht
    • d Frej: in da Frej, z marchads, z morchads • gestern, haint, marng frej
    • da Vormittoch: (z) vormittogs, åm Vormittoch • gestern, haint, marng (z) vormittogs, vormittoch
    • da Mittoch: (z) mittogs, åm Mittoch • gestern, haint, marng (z) mittogs, mittoch
    • da Noumittoch: (z) noumittogs, (z) nåmittogs, åm Noumittoch, åm Nåmittoch • gestern, haint, marng (z) noumittogs, noumittoch, (z) nåmittogs, nåmittoch
    • da Oumd: (z) oumds, åm Oumd, af d Nocht • gestern, haint, marng (z) oumds, oumd, af d Nocht • nachtn (= gestern z oumds)
    • d Nocht: (z) nåchts, in da Nocht • gestern, haint, marng (z)nåchts, nocht

[drå werkln] Lokal Adweam

Lokal Adweam prezisian in öatlichen Rãmen fu ana Hãndlung. Wo bassiad dés iwa dés gråd grét wiad? Lokale Adweam beziang si auf an beschdimtn geografischn Punkt und Richtungsadweam (schau untn!) beziang si auf de Richtung in dé a Hãndlung oda a Bewegung ged. S Frågewoat fia de Lokaladweam is Wo?

Baischbü fia Lokaladweam san:

Englisch WMB OMB NB SB
here dòu
there dort/dot dort/durt durt, dur(t)n dort / zelm
over here hearént / heri(b)m hearént heream herentn / heribm
over there drént / drim / entn drént /drüm dream entn / drent(n) / dribm
down there untn untn unt(n) unt(n)
nowhere nirgads / nindascht nejchads / nirchads
everywhere iweroi iwerol
somewhere; anywhere irgadwo / anort(s) ejchadwòu / irchadwòu / wòu

Nu mea Baischbü waradn: links, rechts, draust, drin, hearin,hidãnt, hibai, om, unt, hint, foan, …

[drå werkln] Kausal Adweam

Kausal Adweam kém an Grund oda Zusãmenhãng ã, in dém oda zwéng dém a Hãndlung bassiad. S Frågewoat fia de Kausaladweam is Wiaso, auf wøche Oat?

Baischbü san: déswéng, drozdém, nemli, sunst, aso …

[drå werkln] Modal Adweam

Modal Adweam gém ã auf wöcha Oat und Wais a Hãndlung bassiad. S Frågewoat fia de Modaladweam is Wia?

Baischbü san: filaicht, gean, laida, rechd, néd, håibwegs / haifde, hibsch, …

A por Modaladverbien vastirka'se bedaitungsmasse, bål'ma's betont:

  • gånz: Des is gånz gut = Des is orch guat; Des is gånz guat = Des is niat schlecht, ower nuniat guat
  • recht: Da Gångstaich is recht schmol = Da Gångstaich orch schmol; Da Gångstaich is recht schmol = Da Gångstaich is zwor schmol, ower es gejt nu
  • gwis: Des is gwis olt = Des is sicher olt; Des is gwis olt = I denk'ma, das des olt is, ower i woiss niat sicher, ob des olt is

[drå werkln] Intarogatif Adweam

Intarogarif Adweam braucht ma, damid ma a Fråg iwa a Hãndlung ailaitn kã.

Baischbü san: Wo?, Wãn?, Wås?, Wea? Wia?, Warum?, Wiaso?, Wohî?, …

[drå werkln] d Boarischen Richtungsadweam

Im Boarischn gibt s a recht ausdifarenziads Sisdem fu Richtungsadweam, dé ned neta ãzoang wohin a Bewegung géd (z. B. gê, kema, foan, fliang, graxln, schwima, rena, etc.), sondan a wo de Peason si befint, dé wo de Aussåg måcht. Es måcht an Untaschiad ob ma sågt: Ge ins Haus aina, oda ge ins Haus aini. Dés õane Måi is dé Peason, wo dés sågt, im Haus drin, dés ãndane Måi iss draust. S Frågewoat fia de Richtunngsadweam is Wohî?

Dés Sisdém fu de Richdungsadweam kimt uaschbringlich ausn mitlhochdaidschn Boarisch und in Rudiment gibt s dés auf Umgangsdeitsch a nu, wiad åwa doat néd so konsequent fawent. (Geh ins Haus herein! / Geh ins Haus hinein!). Im Hochdeitschn owa legt ma ah an starkn weat drauf (Komm herein/Geh hinein)

Oladings muas ma sång, das de Richdungsadweam ned im gãnzn boarisch Schbråchraum ainhaitlich san, sondan es gibt jewails mearane faschidane Foamen im Mittlboarischn und wida ãndare im Noadboarisch und im Sidboarischn. Déswéng is dés fia ned-Boarisch-Schbrecha håibwegs schwa zum faschdê. Boarisch-Schbrech søwa faschdengan åwa maistns a de Foamen fu ãndane boarischn Dialekte wia eanam aigenen.

A Baischbü fia s Mitlboarisch (MB) is dé Tabøn:

Englisch hea Pfeil links unten.svg Pfeil rechts oben.svg Pfeil unten.svg doat Pfeil oben.svg
inside aina aine hearin drin
outside aussa ausse hearaust draussn
up aufa aufe hearom drom
down åwa åwe hearunt druntn
forth fiara fiare heafoan foan
behind hintra hintre hintn dahinta
over there dãna dãne headãnt hidãnt
over here uma ume hearüm, hearént drüm, drént
closer zuwa/zuara zuwe/zuare heabai hibai
through duacha duache duach duach

Orts- und Richtungsadverbien af Nordboarisch:

Standarddaitsch her Pfeil links unten.svg hii Pfeil rechts oben.svg dou Pfeil unten.svg durt Pfeil oben.svg
herein + hinein + drin aina, aicha aine, aiche herinn, herinna(t) drinn, drinna(t)
heraus + hinaus + draußen assa asse herass(n), herasst drass(n), drasst
herauf + hinauf + droben affa affe heroom(at), heruum, heruam droom(at), druum, druam
herunter + hinunter + drunten ora, owa oi(che), owe herunt(n) drunt(n)
vor + vorn fira fire hervorn vorn
hinter + hinten hint(r)a hint(r)e herhint(n) hint(n)
nach noucha nouche
herüber + hinüber + drüben iwa, iwara,
umma
iwe, iware,
umme
heream, heriim(a),
herent
dream, driim(a),
drent
auf … zu + her, hin zoua zoue her(a) hii
heran + dran åna åne heråå dråå
weg weg(ga) wegg wegg wegg
durch durcha durche durch durch
weg … zu, weg … von dåna dåne
  • dåne, dåna: „dan-hin“, „dan-her“; Owerdaitsche Houchsprouch frejers: hindan, herdan (schau ar af Daitschs Werterbouch). In Naihouchdaitschn hout'se ner nu von dannen dahåltn.
  • -a und -e: Dej Endunga han Vaschlaifunga vo -her und -hii, ålso beispülswais aina = ain-her, aine = ain-hii.

[drå werkln] Åbkiazungen

Persénlichs Werkzeig
Nåmensraim
Varianten
Akziónen
Navigazión
Midorwat
Hüif
Werkzeigkistn