Boarische Grammatik (Adverb)
| Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch. A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik. |
| Der Artikl is im Dialekt Owaöstareichisch gschrim worn. |
auf Boarisch: õa Adweab (Sg.), zwoa Adweam (Pl.)
D Adweam san a Grupn fü Wöata dé Zaidwöata, oiso Weam, neha definian, åwa genau kinan si si a auf Partizipe, ãndare Adweam oda gãnze Sez beziang.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Unfaendalichkaid
Adweam san ned dekliniaboa und ned konjugiaboa, dés hoast se faendan si ned nåch Geschlecht, Zåi, Fåi oda Zaid, sondan san oiwai glaich.
| Baischbü - Unfaendalichkaid | |
|---|---|
| m | Ea ged lãngsãm |
| f | Si ged lãngsãm |
| Pl. | Mia gengan lãngsãm |
| Fåi (Akk.) | Siagst du dé lãngsãm foaradn Autos? |
[drå werkln] Adjektif und Adweam
Im Gégnsåz zu ãndane Schbråchn kã auf Boarisch jéds Adweab a Adjektiv wean, wãn si si auf a Substantif, oiso Hauptwoat, beziagt. Es gibt kõane Adweam dé si fum faglaichboan Adjektif in da Foam untaschaidn, aussa ém dass unfaendalich san. In ãndane Schbråchn gibz dés schã.
| Schbråch | Adweab | Adjektif | Adweab | Adjektif |
|---|---|---|---|---|
| Englisch | well | good | badly | bad |
| Franzesisch | bien | bon/bonne | mal | mauvais(e) |
| Schbanisch | bién | bueno/buena | mal | malo/mala |
| Italienisch | bene | buono/buona | male | malo/mala |
| Latein | bene | bonus/bona/bonum | male | malus/mala/malum |
| Boarisch | guad | guad | schlecht | schlecht |
Baischbü: Ea kãn guad kocha. Saine Rezepte san guad. Ea is guad.
Adjektife wean åwa im Gégnsåz zu Adweab schã an s Geschlecht, de Zåi und in Fåi fu eanam Bezugswoat ãbasst.
Baischbü: Ea is a guada Koch. Si is a guade Kéchin. Mia san guade Kéch. Dé guadn Kéch san oiwai gfrågt.
[drå werkln] Oatn fu Adweam
Es gibt faschidane Oatn fu Adweam, jé nåchdém wöche Funkzion dass in am Såz iwaneman. Ma untaschait:
- Tempoaral Adweam (Wãn?)
- Lokal Adweam (Wo?)
- Kausal Adweam (Wiaso?)
- Modal Adweam (Wia?)
- Intarogatif Adweam (Fråg)
- de Boarischn Richtungsadweam (Wohî?)
[drå werkln] Tempoaral Adweam
Tempoaral Adweam beschdiman de Zaid neha in dea a Hãndlung bassiad. Sé san im Boarischn bsondas wichdig, wai damid oft dé Benuzung fu da Fagãngenhaid oda fåst oiwai fu da Zukunft fum Weab, oiso fum Zaidwoat, famidn wean kãn. S Boarische måg nemlich kõane kompliziadn gramatikalischn Åbwãndlungen, sondan nimd dafia liawa Adweam hea. S Frågewoat fia de Tempoaraladweam is Wãn?
Baischbü fia Tempoaraladwean (OMB) san:
| Dåg | Joa | Moment | Zukunft | Fagãngenhaid |
|---|---|---|---|---|
| haid | haia | jéz/iatz | glai | gråd |
| moang | negsts/naxt´s Joa | sofoat | dãn | voahea/voring |
| iwamoang | iwanegsts/ibanaxt´s Joa/Jåh | gråd | båid | zeascht |
| gésdan | voarigs Joa | nia | schbéda | dåmåis |
| voagésdan | voavoarigs Joa | oiwai | nåcha | fria |
Es gibt natiali nu fü ãndare Tempoaral-Adweam, wia: oft, södn, ima, etc.
D Temporal-Adverbien und de adverbialn Asdrick af Nordboarisch:
Hiwais: Gnennt han ålle bekånntn Forma, dej kinna je nouch da Gechad ånderscht sa, oder in da sölm Gechad newarånand stej (von nerdlinga oder n sidlinga Boarischn Sprouchraum, oder traditionölle und standarddaitsch-nejchtere).
- Ån wölchan Toch?
- vorgestern • gestern
- haint, hait
- marng, morng, moing • ån åndern Toch, en åndern Toch • iwermarng • iwern åndern Toch, ån iwernejchstn Toch
- in åcht Toch, iwer åcht Toch, in ara Wocha • in da åndern Wocha, de ånder Wocha
- In wölchan Jouer?
- vorfern, vorfernd, vorferd, vorferdn, vorvoigs Jouer • fern, fernd, ferd, ferdn, voigs Jouer
- haier
- in åndern Jouer, es ånder Jouer, nejchst Jouer • iwernejchst Jouer
- Da Åfång oder es End
- zerscht, zejerscht
- zletz(t) • af d Letz(t)
- Vor wos? Nouch wos?
- ejerer, ejender, eerer, eender, frejer • frej
- nou, noucha(t), nåcha(t) • spejter, spouter, spater • spejt, spout, spat
- D Zait
- ejchadwenn, irchadwenn • amol
- frejers, ejers, durtmols, söllmols • letz(t)ing, nale, nalings, durtamol • voing • grod
- grod • ejtz, ejtza(t), sufurt
- dawal, derawal
- glai • bål(d)
- Wej lång? Wej oft?
- nej
- söltn • ejamol, hinawider, månchsmol
- a weng • a wal
- efters • oft, gern
- zmejerscht, zmeerscht, zmea(n)st, zmoast, zmoist, zmaist, (z)maistns • de mejerscht, meerscht, mea(n)st, moast, moist, maist Zait
- ållawal, åwl, åwa, immer, ummer • ållamol • de gånz Zait, in oaner Tur • furter
- Toch und Nocht
- untertogs • ban Toch
- iwernocht • ba da Nocht
- d Frej: in da Frej, z marchads, z morchads • gestern, haint, marng frej
- da Vormittoch: (z) vormittogs, åm Vormittoch • gestern, haint, marng (z) vormittogs, vormittoch
- da Mittoch: (z) mittogs, åm Mittoch • gestern, haint, marng (z) mittogs, mittoch
- da Noumittoch: (z) noumittogs, (z) nåmittogs, åm Noumittoch, åm Nåmittoch • gestern, haint, marng (z) noumittogs, noumittoch, (z) nåmittogs, nåmittoch
- da Oumd: (z) oumds, åm Oumd, af d Nocht • gestern, haint, marng (z) oumds, oumd, af d Nocht • nachtn (= gestern z oumds)
- d Nocht: (z) nåchts, in da Nocht • gestern, haint, marng (z)nåchts, nocht
[drå werkln] Lokal Adweam
Lokal Adweam prezisian in öatlichen Rãmen fu ana Hãndlung. Wo bassiad dés iwa dés gråd grét wiad? Lokale Adweam beziang si auf an beschdimtn geografischn Punkt und Richtungsadweam (schau untn!) beziang si auf de Richtung in dé a Hãndlung oda a Bewegung ged. S Frågewoat fia de Lokaladweam is Wo?
Baischbü fia Lokaladweam san:
| Englisch | WMB | OMB | NB | SB |
|---|---|---|---|---|
| here | då | då | dòu | då |
| there | dort/dot | dort/durt | durt, dur(t)n | dort / zelm |
| over here | hearént / heri(b)m | hearént | heream | herentn / heribm |
| over there | drént / drim / entn | drént /drüm | dream | entn / drent(n) / dribm |
| down there | untn | untn | unt(n) | unt(n) |
| nowhere | nirgads / nindascht | nejchads / nirchads | ||
| everywhere | iweroi | iwerol | ||
| somewhere; anywhere | irgadwo / anort(s) | ejchadwòu / irchadwòu / wòu |
Nu mea Baischbü waradn: links, rechts, draust, drin, hearin,hidãnt, hibai, om, unt, hint, foan, …
[drå werkln] Kausal Adweam
Kausal Adweam kém an Grund oda Zusãmenhãng ã, in dém oda zwéng dém a Hãndlung bassiad. S Frågewoat fia de Kausaladweam is Wiaso, auf wøche Oat?
Baischbü san: déswéng, drozdém, nemli, sunst, aso …
[drå werkln] Modal Adweam
Modal Adweam gém ã auf wöcha Oat und Wais a Hãndlung bassiad. S Frågewoat fia de Modaladweam is Wia?
Baischbü san: filaicht, gean, laida, rechd, néd, håibwegs / haifde, hibsch, …
A por Modaladverbien vastirka'se bedaitungsmasse, bål'ma's betont:
- gånz: Des is gånz gut = Des is orch guat; Des is gånz guat = Des is niat schlecht, ower nuniat guat
- recht: Da Gångstaich is recht schmol = Da Gångstaich orch schmol; Da Gångstaich is recht schmol = Da Gångstaich is zwor schmol, ower es gejt nu
- gwis: Des is gwis olt = Des is sicher olt; Des is gwis olt = I denk'ma, das des olt is, ower i woiss niat sicher, ob des olt is
[drå werkln] Intarogatif Adweam
Intarogarif Adweam braucht ma, damid ma a Fråg iwa a Hãndlung ailaitn kã.
Baischbü san: Wo?, Wãn?, Wås?, Wea? Wia?, Warum?, Wiaso?, Wohî?, …
[drå werkln] d Boarischen Richtungsadweam
Im Boarischn gibt s a recht ausdifarenziads Sisdem fu Richtungsadweam, dé ned neta ãzoang wohin a Bewegung géd (z. B. gê, kema, foan, fliang, graxln, schwima, rena, etc.), sondan a wo de Peason si befint, dé wo de Aussåg måcht. Es måcht an Untaschiad ob ma sågt: Ge ins Haus aina, oda ge ins Haus aini. Dés õane Måi is dé Peason, wo dés sågt, im Haus drin, dés ãndane Måi iss draust. S Frågewoat fia de Richtunngsadweam is Wohî?
Dés Sisdém fu de Richdungsadweam kimt uaschbringlich ausn mitlhochdaidschn Boarisch und in Rudiment gibt s dés auf Umgangsdeitsch a nu, wiad åwa doat néd so konsequent fawent. (Geh ins Haus herein! / Geh ins Haus hinein!). Im Hochdeitschn owa legt ma ah an starkn weat drauf (Komm herein/Geh hinein)
Oladings muas ma sång, das de Richdungsadweam ned im gãnzn boarisch Schbråchraum ainhaitlich san, sondan es gibt jewails mearane faschidane Foamen im Mittlboarischn und wida ãndare im Noadboarisch und im Sidboarischn. Déswéng is dés fia ned-Boarisch-Schbrecha håibwegs schwa zum faschdê. Boarisch-Schbrech søwa faschdengan åwa maistns a de Foamen fu ãndane boarischn Dialekte wia eanam aigenen.
A Baischbü fia s Mitlboarisch (MB) is dé Tabøn:
Orts- und Richtungsadverbien af Nordboarisch:
- dåne, dåna: „dan-hin“, „dan-her“; Owerdaitsche Houchsprouch frejers: hindan, herdan (schau ar af Daitschs Werterbouch). In Naihouchdaitschn hout'se ner nu von dannen dahåltn.
- -a und -e: Dej Endunga han Vaschlaifunga vo -her und -hii, ålso beispülswais aina = ain-her, aine = ain-hii.
[drå werkln] Åbkiazungen
- MB = middlboarisch
-
- WMB = westmiddlboarisch
- OMB = ostmiddlboarisch
- SB = südboarisch
- NB = noadboarisch