Boarische Grammatik (Verbn)

Aus Wikipedia
Wexln zua: Navigazión, Suach
Disambig-dark.svg Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch.
A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik.

Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch. A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik.

Thema vo dem Artikl han de Verbn und eana Konjugation.

Inhoitsvazeichnis

[drå werkln] Infinitiv

D Infinitiv-Endung is normålerwais -n. Dej kå'se ower vaendern, je noun Laut der wou vor irer stejt. Wej des genau is, des stejt in da druntern Tabölln zo de Gechawartsforma mit drinnat.

[drå werkln] Gegnwart

Gem touts grammatisch de erschte, de zwoite und de dritte Person Singular und Plural. Unter de Pronomen stenga de Normålendunga, dej kinna'se ower je nouch da boarisch-grammatischn Verbkategorie endern.

Kategorie Standarddaitsch
Infinitiv
Boarisch
Infinitiv
1. Person Singular 2. Person Singular 3. Person Singular 1. Person Plural 2. Person Plural 3. Person Plural
i du eă/deă, si/de/NB:dej, s/es/dees miă ees/iă/
NB:enk(s)/(de)ets/diăts
si/de/
NB:dej
-en -n ---- -st -t -n, -ma -ts -n, -nd
Normalform wetten wettn wett wettst wett wettn
WMB àà: wettma
wetts wettn
WMB àà: wettnd
…ben leben leem leb lebst lebt leem
WMB àà: leema
lebts leem
WMB àà: leemd
…gen legen leeng leg legst legt leeng
WMB àà: leengma
legts leeng
WMB àà: leengd
…den reden ree(d)n red redst redt ree(d)n
WMB àà: ree(d)ma
redts ree(d)n
WMB àà: ree(d)nd
…men, …ngen, …nen rennen renna renn rennst rennt renna(n)
WMB àà: rennma
rennts renna(n)
WMB àà: rennand
…fen, …ken, …chen hoffen, denken WMB/Süd-NB: hoffa, denka
Nord-NB/OMB/SB: hoffm, denkn
hoff, denk hoffst, denkst hofft, denkt WMB/Süd-NB: hoffa(n), denka(n)
Nord-NB/OMB/SB: hoffm, denkn
WMB àà: hoff(b)ma, dengma
hoffts, denkts WMB/Süd-NB: hoffa(n), denka(n)
Nord-NB/OMB/SB: hoffm, denkn
WMB àà: hoffand, dengand
…eln,. .ern, …nen, …men ordnen ordnan ordnat ordna(t)st ordnat ordnan ordnats ordnan
WMB àà: ordnand
unreglmasse tun doa/duan
NB: dou
dua
NB: dou
duasd
NB: doust
duad
NB: dout
dean/duan/dàn
WMB àà: deama/dàmma/doama
NB: dejn
deads/dàds/duads
WMB àà: doads
NB: dejts
dean/dàn/duan
WMB àà: doand
NB: dejn
unreglmasse sein sâi
NB: sââ
bî/bin bisd
SB: bisch(d)
is
SB: isch
hàn/sàn
WMB àà: hàmma/sàmma
SB: sein
hàds/sàds/saids hàn/sàn
WMB àà: hànd/sànd
SB: sein
unreglmasse haben hååm/hòòm
NB: hoom
håb/hò/hòb
NB: ho/hob
håst/hòst
NB: host/hòust
håt/hòt
NB: hot/hòut
håm/hòm
WMB àà: hammà
NB: hom
håbts/hòbts
NB: hots/hòuts
håm/hòm
WMB àà: hammànd
NB: hom
unreglmasse sehen seeng
NB: seeng/seea
seg/sig/siag
NB: siich/siia
segst/sigst/siagst
NB: sigst/siiast
segt/sigt/siagt
NB: sicht/siiat
seeng
WMB àà: seengma
NB: seeng/seea(n)
segts
NB: sechts/seeats
seeng
WMB àà: seengd
NB: seeng/seea(n)
unreglmasse gehen, stehen gêh, stêh
NB: gêjh, stêjh
gèh, stèh
NB: gèjh, stèjh
gèhst, stèhst
NB: gèjhst, stèjhst
gèht, stèht
NB: gèjht, stèjht
genga(n), stenga(n)
WMB àà: gemma, stemma
gèhts, stèhts
NB: gèjhts, stèjhts
genga(n), stenga(n)
WMB àà: gengand, stengand/stennand

[drå werkln] Easte Vagangenheit

De easte Vagangenheit wead in Bayern in so guad wia olle Fäi mit da zwoatn umgànga:

Standarddeitsch So sågt ma s af Boarisch
ich sah i håb gseng
ich ging i bin ganga
sie floh sie is davoglaffa/davogrennd/obghaud (in Wien aa: sie is ahpascht)

Awa es gibd a boa wenige Veabn, de wos a Imperfekt hâmd:

Standarddeitsch So sågt ma s af Boarisch
ich wollte i woidd
ich war i wå/wo/woa

Untam Strich is es oba aso, dass ma, wo s geht, de zwoate Vagangenheit nemma soit! Nur wanns wirkle ned andast geht, ko ma aufs Imperfekt zruckgreifn.

[drå werkln] Zwoate Vagangenheit mit "håm" oda "sei"

Standarddeitsch So sågt ma s af Boarisch
gesessen, gelegen, gestanden haben gsessn, gleng, gstandn sei
ich habe gesessen, gelegen, gestanden i bin gsessn, gleng, gstandn

Die Wörta, die wos obn gnannt wurn san, wern oba aa im östarreichischn Hochdeitsch mit "sein" gebüdet.

[drå werkln] Dridde Vagangenheit

Aa s Plusquamperfekt gibds im Boarischn, s wiad owa andas buidt wia im Deidschn, zwa mid de sêim Huifsveabn hâm und sei, owa andane Stellung. Es is eingtle recht oafach, statt dass des Huifsverb in da erschtn Vagangaheit steht, de's jo im Boarischn quasi ned gebt, werd's hoid in da zwoatn hergnumma. Dés Plusquamperfekt gibts åwa néd in ålle Dialekte im boarischn Språchraum.

Standarddeitsch So sågt ma s af Boarisch
ich hatte gesehen i hob gseng ghod
ich war spazierengegangen i wå spåzianganga gwén
ich hatte gelebt i hob glebt ghod
ich hatte gehabt i hob ghobd ghod

Wia im Deidschn is às Veab "sei" im Plusquamperfekt zum buidn: ich war gewesn = i wå gwén

[drå werkln] Da Konjunktiv

[drå werkln] Da Konjunktiv Präsens

Da grammatische Konjunktiv Präsens kummt in Boarischn ner in a por feste Wendunga fir, wej hölfgod oda (va)göltsgod. Gnumma wird dou da Indikativ: D Muater sågt, es gejt irer guat.

[drå werkln] Da Konjunktiv Perfekt

Da grammatische Konjunktiv Perfekt kummt gorniat fir. Gnumma wird aa dou da Indikativ: Da Våtter sågt, er hout garwat., oder aa da Konjunktiv Plusquamperfekt: Da Våtter sågt, er hejt garwat.

[drå werkln] Da Konjunktiv Plusquamperfekt

En grammatische Konjunktiv Plusquamperfekt git's åls Konjunktiv II fir d Vagångahait: D Muater war gånga., Da Våtter hejt se gwundert.

[drå werkln] Da Konjunktiv Imperfekt

Da grammatische Konjunktiv Imperfekt is rundum lewende, der wird åls Konjunktiv II fir d Gechawart hergnumma fir des, wos niat wirkle passirt, wos niat gwis is (Irrealis), wos ner gwinscht (Optativ), megle (Potentialis), bedingt (Konditionalis) is, und aa nu fir åndare Fainhaitn in derer Oart und Wais. Der Konjunktiv tolt se in zwoa Forma af, oane dej wou mit da Endung -ad büldt wird (Oawort-Konjunktiv), und oane, dej wou mit dad umschrim wird: D Muater essad., Da Våtter gangad. und D Muater dad essn., Da Våtter dad gej.

D Form mit dad gejt nu waiter in de nergrod denkte Richtung. Waiters braucht'ma's, wem'ma bsunders heflich sa moch: DanS a wengal zåmmrucka?, I hejt gern an Schwainsbroun., I dad song.. Heflich is aa da Oawort-Konjunktiv: I grejchad an Schwainsbroun., I moanad.

Da Oawort-Konjunktiv kummt in drai Forma fir, nemle: schwåchs Verb + -ad, storks Verb + -ad und storks Verb one de Endung. De storkn Forma wern in de haintinga Dialekt ower imma wenga. Ersetzt werns durch de schwåchn Forma, dej wou af -ad endn.

In nordboarischn Sprouchraum krejng de storkn Forma gern iwerhapps wej de schwåchn -ad åghengt. Waiters wern de storkn Forma durn zon ostfrenkischn Sprouchraum hi glai gor durch de schwåchn ersetzt. Asgnumma han frale d Werter, dej wou koane schwåchn Forma hom.

In da Tabölln ejtz is a Aswol vo Werter afgnumma, mit ålle Forma, dej wou's in de boarische Dialekte git. Niat ålle Forma wern ower iwaråll braucht. Sa kå's sugor, das oa Forma åls vakejert empfundn wern, trotzdean das wouånderscht richte han.

boarische Formagruppm Standarddaitsch boarische storke Form boarische schwåche Form boarische gmischte Form
One a storke Form in Boarischn wej de ållermaistn Verbm.
Ob a Verb in Standarddaitschn schwåch oder stork is, hout min Boarischn nix zon tou.
ich redete / ich würde reden ---- i redad ----
ich büke / ich würde backen ---- i båchad ----
One a schwåche Form, ner dej vejer Werter. ich hätte i häd, NB: i hejd ---- ----
ich wäre i wàr ---- i wàrad
ich könnte i kànnt, i kunnt ---- i kànntad, i kunntad
ich täte, ich würde
(schau untn)
i dàd ---- ----
Werter mit storke, schwåche und gmischte Forma. Finna lejn se hainzatoch nu a por Duzad Werter. ich würde
(schau untn)
i wur i werad i wurad
ich gäbe i gàb i gewad i gàwad
ich fände i fànd i findad i fàndad
ich ginge i gàng i gäad, NB: gèjad i gàngad
ich stünde i stànd i stäad, NB: stèjad i stàndad
ich käme i kàm i kemmad, NB: kummad i kàmad
ich ließe i liaß, NB: lejß i låssad, NB: lòußad i ließad, NB: lejßad
Ba deane Werter unterschain'se d Forma bedaitungsmasse a weng. ich sollte i soit, NB: i sollt i sollad i soitad, NB: i solltad
ich wollte i woit, NB: i wollt i wollad i woitad, NB: i wolltad
ich möchte i mecht i mechad, i michad ----

No zum Woad "würde": Wann nimmt ma i wua und wann i dààd? Des is ganz einfach:

An so einem einem schönen Tag würde ich lange spazieren gehen.
An so àm scheena Dog dààd i lâng spåzian geh. (Umschreiwung vom Konjunktiv)
Bei diesem Ehemann würde ich sicher verrückt!
Bei dem Mâ do wua i gwies nààrisch! (àfåcha Konjunktiv vo wern)

[drå werkln] Infinitivkonschtruktiona

Im Standarddeitschn gebts de Möglichkeit, an Nebmsoodz noch dem Musta "um etwas zu tun" zum vawendn. Im Boarischn werd des vamiedn und stattdessn mit am Nebmsoodz mit "weil", "dass" oda "damit" umganga.

Standarddeitsch So sågt ma s auf Boarisch
Beispuisoodz Da Hintagrund Beispuisoodz Da Hintagrund
Ich gehe nach Hause, um meine Suppe zu essen. "um zu" weist auf a Absicht hi I geh hoam, weil i mei Suppn essn wui./ I geh hoam, mei Suppn z'essn. de Absicht werd durch des Verbn "woin" vadeitlicht, oda s'wead wia im deidschn a Infinitivkonstruktion heagnumma.
Ich wischte die Scheibe, um besser hindurchsehen zu können. "um zu" weist auf des Ziel vo dera Handlung hi I hob de Scheim gwischt, damid i mera sieg. durch des Wertal "damid" werd vadeitlicht, dass de Handlung a Ziel hod

[drå werkln] Åbkirzunga

Persénlichs Werkzeig
Nåmensraim

Varianten
Akziónen
Navigazión
Midorwat
Hüif
Werkzeigkistn