Boarische Grammatik (Verbn)
| Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch. A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik. |
Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch. A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik.
Thema vo dem Artikl han de Verbn und eana Konjugation.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Infinitiv
D Infinitiv-Endung is normålerwais -n. Dej kå'se ower vaendern, je noun Laut der wou vor irer stejt. Wej des genau is, des stejt in da druntern Tabölln zo de Gechawartsforma mit drinnat.
[drå werkln] Gegnwart
Gem touts grammatisch de erschte, de zwoite und de dritte Person Singular und Plural. Unter de Pronomen stenga de Normålendunga, dej kinna'se ower je nouch da boarisch-grammatischn Verbkategorie endern.
| Kategorie | Standarddaitsch Infinitiv |
Boarisch Infinitiv |
1. Person Singular | 2. Person Singular | 3. Person Singular | 1. Person Plural | 2. Person Plural | 3. Person Plural |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| i | du | eă/deă, si/de/NB:dej, s/es/dees | miă | ees/iă/ NB:enk(s)/(de)ets/diăts |
si/de/ NB:dej |
|||
| -en | -n | ---- | -st | -t | -n, -ma | -ts | -n, -nd | |
| Normalform | wetten | wettn | wett | wettst | wett | wettn WMB àà: wettma |
wetts | wettn WMB àà: wettnd |
| …ben | leben | leem | leb | lebst | lebt | leem WMB àà: leema |
lebts | leem WMB àà: leemd |
| …gen | legen | leeng | leg | legst | legt | leeng WMB àà: leengma |
legts | leeng WMB àà: leengd |
| …den | reden | ree(d)n | red | redst | redt | ree(d)n WMB àà: ree(d)ma |
redts | ree(d)n WMB àà: ree(d)nd |
| …men, …ngen, …nen | rennen | renna | renn | rennst | rennt | renna(n) WMB àà: rennma |
rennts | renna(n) WMB àà: rennand |
| …fen, …ken, …chen | hoffen, denken | WMB/Süd-NB: hoffa, denka Nord-NB/OMB/SB: hoffm, denkn |
hoff, denk | hoffst, denkst | hofft, denkt | WMB/Süd-NB: hoffa(n), denka(n) Nord-NB/OMB/SB: hoffm, denkn WMB àà: hoff(b)ma, dengma |
hoffts, denkts | WMB/Süd-NB: hoffa(n), denka(n) Nord-NB/OMB/SB: hoffm, denkn WMB àà: hoffand, dengand |
| …eln,. .ern, …nen, …men | ordnen | ordnan | ordnat | ordna(t)st | ordnat | ordnan | ordnats | ordnan WMB àà: ordnand |
| unreglmasse | tun | doa/duan NB: dou |
dua NB: dou |
duasd NB: doust |
duad NB: dout |
dean/duan/dàn WMB àà: deama/dàmma/doama NB: dejn |
deads/dàds/duads WMB àà: doads NB: dejts |
dean/dàn/duan WMB àà: doand NB: dejn |
| unreglmasse | sein | sâi NB: sââ |
bî/bin | bisd SB: bisch(d) |
is SB: isch |
hàn/sàn WMB àà: hàmma/sàmma SB: sein |
hàds/sàds/saids | hàn/sàn WMB àà: hànd/sànd SB: sein |
| unreglmasse | haben | hååm/hòòm NB: hoom |
håb/hò/hòb NB: ho/hob |
håst/hòst NB: host/hòust |
håt/hòt NB: hot/hòut |
håm/hòm WMB àà: hammà NB: hom |
håbts/hòbts NB: hots/hòuts |
håm/hòm WMB àà: hammànd NB: hom |
| unreglmasse | sehen | seeng NB: seeng/seea |
seg/sig/siag NB: siich/siia |
segst/sigst/siagst NB: sigst/siiast |
segt/sigt/siagt NB: sicht/siiat |
seeng WMB àà: seengma NB: seeng/seea(n) |
segts NB: sechts/seeats |
seeng WMB àà: seengd NB: seeng/seea(n) |
| unreglmasse | gehen, stehen | gêh, stêh NB: gêjh, stêjh |
gèh, stèh NB: gèjh, stèjh |
gèhst, stèhst NB: gèjhst, stèjhst |
gèht, stèht NB: gèjht, stèjht |
genga(n), stenga(n) WMB àà: gemma, stemma |
gèhts, stèhts NB: gèjhts, stèjhts |
genga(n), stenga(n) WMB àà: gengand, stengand/stennand |
[drå werkln] Easte Vagangenheit
De easte Vagangenheit wead in Bayern in so guad wia olle Fäi mit da zwoatn umgànga:
| Standarddeitsch | So sågt ma s af Boarisch |
|---|---|
| ich sah | i håb gseng |
| ich ging | i bin ganga |
| sie floh | sie is davoglaffa/davogrennd/obghaud (in Wien aa: sie is ahpascht) |
Awa es gibd a boa wenige Veabn, de wos a Imperfekt hâmd:
| Standarddeitsch | So sågt ma s af Boarisch |
|---|---|
| ich wollte | i woidd |
| ich war | i wå/wo/woa |
Untam Strich is es oba aso, dass ma, wo s geht, de zwoate Vagangenheit nemma soit! Nur wanns wirkle ned andast geht, ko ma aufs Imperfekt zruckgreifn.
[drå werkln] Zwoate Vagangenheit mit "håm" oda "sei"
| Standarddeitsch | So sågt ma s af Boarisch |
|---|---|
| gesessen, gelegen, gestanden haben | gsessn, gleng, gstandn sei |
| ich habe gesessen, gelegen, gestanden | i bin gsessn, gleng, gstandn |
Die Wörta, die wos obn gnannt wurn san, wern oba aa im östarreichischn Hochdeitsch mit "sein" gebüdet.
[drå werkln] Dridde Vagangenheit
Aa s Plusquamperfekt gibds im Boarischn, s wiad owa andas buidt wia im Deidschn, zwa mid de sêim Huifsveabn hâm und sei, owa andane Stellung. Es is eingtle recht oafach, statt dass des Huifsverb in da erschtn Vagangaheit steht, de's jo im Boarischn quasi ned gebt, werd's hoid in da zwoatn hergnumma. Dés Plusquamperfekt gibts åwa néd in ålle Dialekte im boarischn Språchraum.
| Standarddeitsch | So sågt ma s af Boarisch |
|---|---|
| ich hatte gesehen | i hob gseng ghod |
| ich war spazierengegangen | i wå spåzianganga gwén |
| ich hatte gelebt | i hob glebt ghod |
| ich hatte gehabt | i hob ghobd ghod |
Wia im Deidschn is às Veab "sei" im Plusquamperfekt zum buidn: ich war gewesn = i wå gwén
[drå werkln] Da Konjunktiv
[drå werkln] Da Konjunktiv Präsens
Da grammatische Konjunktiv Präsens kummt in Boarischn ner in a por feste Wendunga fir, wej hölfgod oda (va)göltsgod. Gnumma wird dou da Indikativ: D Muater sågt, es gejt irer guat.
[drå werkln] Da Konjunktiv Perfekt
Da grammatische Konjunktiv Perfekt kummt gorniat fir. Gnumma wird aa dou da Indikativ: Da Våtter sågt, er hout garwat., oder aa da Konjunktiv Plusquamperfekt: Da Våtter sågt, er hejt garwat.
[drå werkln] Da Konjunktiv Plusquamperfekt
En grammatische Konjunktiv Plusquamperfekt git's åls Konjunktiv II fir d Vagångahait: D Muater war gånga., Da Våtter hejt se gwundert.
[drå werkln] Da Konjunktiv Imperfekt
Da grammatische Konjunktiv Imperfekt is rundum lewende, der wird åls Konjunktiv II fir d Gechawart hergnumma fir des, wos niat wirkle passirt, wos niat gwis is (Irrealis), wos ner gwinscht (Optativ), megle (Potentialis), bedingt (Konditionalis) is, und aa nu fir åndare Fainhaitn in derer Oart und Wais. Der Konjunktiv tolt se in zwoa Forma af, oane dej wou mit da Endung -ad büldt wird (Oawort-Konjunktiv), und oane, dej wou mit dad umschrim wird: D Muater essad., Da Våtter gangad. und D Muater dad essn., Da Våtter dad gej.
D Form mit dad gejt nu waiter in de nergrod denkte Richtung. Waiters braucht'ma's, wem'ma bsunders heflich sa moch: DanS a wengal zåmmrucka?, I hejt gern an Schwainsbroun., I dad song.. Heflich is aa da Oawort-Konjunktiv: I grejchad an Schwainsbroun., I moanad.
Da Oawort-Konjunktiv kummt in drai Forma fir, nemle: schwåchs Verb + -ad, storks Verb + -ad und storks Verb one de Endung. De storkn Forma wern in de haintinga Dialekt ower imma wenga. Ersetzt werns durch de schwåchn Forma, dej wou af -ad endn.
In nordboarischn Sprouchraum krejng de storkn Forma gern iwerhapps wej de schwåchn -ad åghengt. Waiters wern de storkn Forma durn zon ostfrenkischn Sprouchraum hi glai gor durch de schwåchn ersetzt. Asgnumma han frale d Werter, dej wou koane schwåchn Forma hom.
In da Tabölln ejtz is a Aswol vo Werter afgnumma, mit ålle Forma, dej wou's in de boarische Dialekte git. Niat ålle Forma wern ower iwaråll braucht. Sa kå's sugor, das oa Forma åls vakejert empfundn wern, trotzdean das wouånderscht richte han.
| boarische Formagruppm | Standarddaitsch | boarische storke Form | boarische schwåche Form | boarische gmischte Form |
|---|---|---|---|---|
| One a storke Form in Boarischn wej de ållermaistn Verbm. Ob a Verb in Standarddaitschn schwåch oder stork is, hout min Boarischn nix zon tou. |
ich redete / ich würde reden | ---- | i redad | ---- |
| ich büke / ich würde backen | ---- | i båchad | ---- | |
| One a schwåche Form, ner dej vejer Werter. | ich hätte | i häd, NB: i hejd | ---- | ---- |
| ich wäre | i wàr | ---- | i wàrad | |
| ich könnte | i kànnt, i kunnt | ---- | i kànntad, i kunntad | |
| ich täte, ich würde (schau untn) |
i dàd | ---- | ---- | |
| Werter mit storke, schwåche und gmischte Forma. Finna lejn se hainzatoch nu a por Duzad Werter. | ich würde (schau untn) |
i wur | i werad | i wurad |
| ich gäbe | i gàb | i gewad | i gàwad | |
| ich fände | i fànd | i findad | i fàndad | |
| ich ginge | i gàng | i gäad, NB: gèjad | i gàngad | |
| ich stünde | i stànd | i stäad, NB: stèjad | i stàndad | |
| ich käme | i kàm | i kemmad, NB: kummad | i kàmad | |
| ich ließe | i liaß, NB: lejß | i låssad, NB: lòußad | i ließad, NB: lejßad | |
| Ba deane Werter unterschain'se d Forma bedaitungsmasse a weng. | ich sollte | i soit, NB: i sollt | i sollad | i soitad, NB: i solltad |
| ich wollte | i woit, NB: i wollt | i wollad | i woitad, NB: i wolltad | |
| ich möchte | i mecht | i mechad, i michad | ---- |
No zum Woad "würde": Wann nimmt ma i wua und wann i dààd? Des is ganz einfach:
-
- An so einem einem schönen Tag würde ich lange spazieren gehen.
- An so àm scheena Dog dààd i lâng spåzian geh. (Umschreiwung vom Konjunktiv)
-
- Bei diesem Ehemann würde ich sicher verrückt!
- Bei dem Mâ do wua i gwies nààrisch! (àfåcha Konjunktiv vo wern)
[drå werkln] Infinitivkonschtruktiona
Im Standarddeitschn gebts de Möglichkeit, an Nebmsoodz noch dem Musta "um etwas zu tun" zum vawendn. Im Boarischn werd des vamiedn und stattdessn mit am Nebmsoodz mit "weil", "dass" oda "damit" umganga.
| Standarddeitsch | So sågt ma s auf Boarisch | ||
|---|---|---|---|
| Beispuisoodz | Da Hintagrund | Beispuisoodz | Da Hintagrund |
| Ich gehe nach Hause, um meine Suppe zu essen. | "um zu" weist auf a Absicht hi | I geh hoam, weil i mei Suppn essn wui./ I geh hoam, mei Suppn z'essn. | de Absicht werd durch des Verbn "woin" vadeitlicht, oda s'wead wia im deidschn a Infinitivkonstruktion heagnumma. |
| Ich wischte die Scheibe, um besser hindurchsehen zu können. | "um zu" weist auf des Ziel vo dera Handlung hi | I hob de Scheim gwischt, damid i mera sieg. | durch des Wertal "damid" werd vadeitlicht, dass de Handlung a Ziel hod |
[drå werkln] Åbkirzunga
- MB = middlboarisch
-
- WMB = westmiddlboarisch
- OMB = ostmiddlboarisch
- SB = südboarisch
- NB = noadboarisch