Bsundaheitn im boarischn Vokabular
| Der Artikl is im Dialekt Westlichs Nordboarisch gschrim worn. |
De boarische Sprouch hout se wej ålle lewendinga Sprouchn iwer d Jorhundert entwicklt und entwicklt se aa su waiter. Es git an girbtn Wortschoz, asserdean wern wej in praktisch jeder Sprouch Werter as åndere Sprouchn (z.B. französisch, jiddisch, tschechisch...) mit afgnumma und braucht, wej wenn's ainge warn (assimiliert). Gem tout's asu aftolt Erbwerter, Lenwerter und Fremdwerter.
A åndere Aftalung gejt nouch de Bsunderhaitn in Wortschoz. Dou git's speziöll boarische Kennwerter, dej wou's blous in boarische Dialekte git. Waiters Werter, dej wou es Boarische gmoansåm mit åndere owerdaitsche Dialekte hout. Und es git Werter, dej wou's mit da Houchsprouch gmoansåm hout. Dej ålle natirle in mejer oder wenger boarische Entwicklungs- und Lautforma.
Der Artikl ejtz gejt afn unterschiedlinga Wortschoz zwischa Boarisch und Standarddaitsch a.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Boarische Kennwerter (speziöll boarischer Wortschoz)
(sää dazua aa an Artikl Bairische Kennwörter)
Bål d Sprouchwissnschåftler vo boarische Kennwerter ren, nou moana's Werter, dej wou de boarischn Dialekte (historisch) vo de Nåchbardialektgruppm ogrenzn. Des hoisst ower niat umbedingt, das dej Werter eanere Wurzln in Boarischn hom mejn, und niat, das's dej Werter nejchads sunst in daitschn Sprouchraum gem kå oder frejers gem hout kinna, oder das's ålle Werter in gsåmtn boarischn Sprouchraum git oder gem hout mejn. Oa Werter han schou asgstorm, oa kenna ner nu de öltern Lait, und oa git's ner nu in a por ålte Låndmundortn oder ner nu in a por Gechadn. Åndere dageng wern nu braucht, und a por han sugor in d Standardsprouch afgnumma worn. A Aswol vo boarische Kennwerter, mit eanerer Sprouchgschicht:
| Kennwerter in Schriftdaitsch | Standarddaitsch | boarische Dialektforma, naiere und regionåle Werter | Hintergrund, Wurzln, Herkumma |
|---|---|---|---|
| aft | nachher, dann | åft, aa: MB: nå(cha), NB: nòu(cha); naier aa: dånn | germanischs Irbwort, vgl. bspw. englisch after |
| Anterer | Erpel | Ànterer | mhd. ant, ænt; ahd. anut |
| Änze | Gabeldeichsel | Ànzn | slawischs Lenwort, vgl. bspw. tschechisch ojnice |
| aper | schneefrei | åper, àper | mhd., ahd. āber, worschains a ålpmromanischs Lenwort wos vo latainisch apricus = offa, unbedeckt herkummt, oder eaba a germanischs Reliktwort ā-bar = wos niat (Schnej) trågt, vgl. bspw. norwegisch afberr = afglaint |
| Brein | Hirse | Brein, naier: Hirse | mhd. brī(e), Genetiv brīen, ahd. prī |
| Budel | Ladentisch | Budl, Lònbudl | |
| Bussl | Kuss | Bussl | lautmolad bu-/bus-, wej's aa åndere Sprouchn hom |
| Dachel | Dohle | Dàchl | mhd. tahel, tæhel |
| Dult | Jahrmarkt | Dult | mhd. dult, ahd. tuld(î), vawåndt min und kummt worschains asn gotischn dulþs = Fest In Båssa und Rengschbuag gibts d'Mai-Dult und d'Herbst-Dult. Asonstn soagt ma eha Volksfest dazua. |
| Fasching | Fasching | Fåsching; NB/westlichs WMB: Foosenoocht, NB: Foosnat (und åndere, enliche Forma) | zerscht belegt in da Passauer Weberordnung vo 1283 åls vastschanc, vaschanc = Asschånk von Fåstntrunk, umdaitt zo vastganc = Umzuch vor da Fåstnzait Des Wort hout se in Bayern vo Sidostn her asbroitt und es öltere Fas(e)nacht vadrengt. Des gült ower niat åls boarischs Kennwort, wal des aa de åndern owerdaitschn Dialekte hom. |
| Fürtuch | Schürze | Firda | mhd. vortuoch, frnhd. fürtuoch = ainggle Touch wou firbundn wird |
| Göt, Gote | Pate, Patin | Ged, God(l), NB: Ded, Dod(l) | mhd. göt(t)e, got(t)e, ahd. gota, gode |
| ees, enk, enker | ihr, euch, euer | ees, enk, enker; naier aa: ihr, aich, ai(ch)er | ejmols Dualforma (ner zwoa Lait han ågsprocha worn) |
| Erchtag, Ertag, Ergetag | Dienstag | Irda, Erchda (und åndere Forma); naier: MB: Deansda, NB: Dejnsda | mhd. ergetac, ertac (vo erjotag as arjotag), ålt-boarisch erintag, asn gotischn areinsdags, des asn kirchagrichischn areōs hēméra = Toch von Krejchsgot Ares, umdaitt vo de Gotn åls Toch von Bischof Arius |
| Har | Flachs | Hår, naier: Flåchs | mhd. har, harwes; ahd. haro |
| iterucken | wiederkäuen | naier: hiidrucka, irdrucka, wiederkaun, eikaun und åndere | iterucken gejt af ålthouchdaitsch ita- + -rukjan/-ruchen zruck, wos wieder- + -speia, -koppm hoisst. hiidrucka und irdrucka han Umdaitunga af drucka, wal d Lait ejchadwenn de urspringliche Bedaitung von åltn Wort nemmer gnaisst hom. |
| kentn | zünden | ôkentn, naier aa: ôzindn | germanischs Reliktwort; vgl. bspw. schwedisch kinda, englisch to kindle |
| Kirchtag | Kirchweih | Kirda, NB: Kirwa | |
| Kranewit | Wacholder | Krånawittstaudn, NB aa: Kråmpatstauan | mhd. kranewite; ahd. kranawitu, vo krano = Krånich + witu = Hulz; mhd. wit, wite; boar. Wid = Raiser, Gråssat |
| Kuchel | Küche | Kuchl, NB aa: Kucha; naier aa: Küch, Kich | dej ålle asn Mittllatainischn, vo coquere = kocha |
| Längess | Frühling, ölter: Lenz | sidlicher boarischer Sprouchraum: Lànggess (und enliche Forma); aa ölter: "Auswärts": Auswàrts, Àswàrts, Àssats; naier: Friajohr, NB naier: Frejjòuer | mhd., ahd. langez, vo westgermanisch langa-tīn(a)- = quase långer Toch, wal in Frejjouer d Tach lenger wern. Es ålte Wort in ower- und mittlhouchdaitschn Sprouchraum schou in da ålthouchdaitschn Zait wor "Lenz", ner in sidlinga boarischn Sprouchraum wor's aa "Längess". "Auswärts" is in da mitthouchdaitschn Zait in an Tol von boarischn Sprouchraum dazoukumma. "Frühjahr" is erscht in da naihouchdaitschn Zait dazoukumma und vadrengt de åltn Werter immer mejer. |
| Maut | Zoll | Maut | mhd. maut, in 6./7. Jhd. entlent as gotisch mōta = Zoll, des as germanisch mōta, boar. schriftle åls mūta in 9. Jhd. Des is aa in d Standardsprouch iwernumma worn. |
| Pfait | Hemd | Pfoad, naier: Hemad | asn gotischn paida, des asn grichischn baíté |
| Pfinztag | Donnerstag | Pfinzda, naier: Dunnerschda | mhd. pfinztac, asn grichischn pemptē hēméra = da fimfte Toch, durchs Gotische ins Boarische kumma. Des ner in ahd. belegte pferintag = Fraita is ower valorngånga. |
| Rauchfang | Kamin, Schornstein, Rauchfang | Rauchfång, Raufång | Schau untn in Gsatzl Variantn in boarischn Wortschoz. |
| schauern | hageln | schauern | mhd. schūr, ahd. scūr = Sturm, Rislschauer, as westgermanisch skūra- |
| Scher | Maulwurf | Scher | mhd. scher(e), zo scheren = schnain ålso ainggle der wou Ern durchschnaidt |
| tenk | links | denk, naier: links | a germanischs Reliktwort, vgl. bspw. ostgermanisch-langobardisch þankuz, altnordisch Ɵekkr = guat |
| Wagense, Wagensun | Pflugschar | Wångsn, naier:: Wågeisn | a germanischs Reliktwort, vgl. bspw. altnordisch vangsni. Mhd. wagense, ahd. waganso, asn germanischn wagansōn. Frejers etle mundortliche Variantn, aa in Orts- und Famüliennåman, baispülswais Wagensonner |
| Waier | Leitseil beim Fuhrwerk | Woier(er), Waier(er) | entlent asn Slawischn; mhd. weijer, asn tschechischn vajir |
| Walger, Walker | Nudelholz, Teigrolle | Nudlwòiger, NB aa: Nudlwàlzl | vo mhd. walken, germanisch walk-a- |
| Zecker, Zeger(er), Segerer | a Ort (gflochtane) Trochtåschn oder Trochkorb | Zeger(er), Segerer | asn Tschechischn |
[drå werkln] Waiterer unterschidlicher Wortschoz zwischa Boarisch und Standarddaitsch
De gnenntn Werter in de Tabölln kinna frale ner a kloane Aswol vo de etle tausad boarische Werter saa. Gej tout's douda niat um Werter mit Lautunterschid, sundern wenn in Boarischn gånz åndere Werter fir de standarddaitschn oder gmoandaitschn stenga.
[drå werkln] Adjektive
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| dumm | debbad, dàmisch |
| fettig süß | gail |
| geil | ôhabi/auhabig, gàmsi(g) |
| glatt, rutschig | hai, NB: hàl |
| hässlich | schiach, greislig, grauslich, NB: schejch, wejst, greisle |
| kross | resch, knuschprig |
| lecker (vo Niederdeitsch: lekker) | guad, gschmackig, fein |
| mühselig | zàch |
| nötig | notwendig, noutwende |
| scharf | ràss |
| taub | dârrad, dearisch, dorad |
| verwirrt, wirr, närrisch | zwirt |
| wählerisch | gschleckad, hoaglad, hoaglig |
[drå werkln] Griaß
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| hallo | griaßde, séas/servus, habedére |
| auf Wiedersehen, ciao, tschüss | pfiade, servus, habedére |
[drå werkln] Artikl
D Bsunderhait ba de Artikl han niat d Werter ån sich, sundern das es Boarische betonte und unbetonte Forma hout. Dou ejtz wern's ner kurz dorgstöllt, mejerer stejt af da Saitn zu da boarischn Grammatik.
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| der, die, das | betont: der, de/dej, des unbetont: da, d/de, es/as/s |
| ein, eine | betont: oa/aa/oi unbetont: a |
[drå werkln] Demonstrativpronomen
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| dieser, diese, dieses | dea (..) do, dé (..) do, dés (..) do (gean aa in Vabindung mit oam ins Neutrum brochtn Ausdruck z.B. dés Monnsbuijd do, des Weibaleit do, dés Kindl do; in Vabindung mit Neutrum Singular unn 'in' oda 'an': dera oda aa dera (sei, ia, eana)) |
[drå werkln] Relativpronomen
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| welcher, welche, welches der, die, das |
dea wo, dé wo , dés wo (oda dea wås, dé wås, dés wås) |
[drå werkln] Adverbien und åndere
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| beide | de zwoa, ålle zwoa, boade |
| bereits | scho |
| damals | dselm, zejm; NB: durtmòls, sölmòls |
| danach | Boarischa Woid: åft; nouchad |
| eher | enda, era |
| einige | a bår; oa; an etla |
| extrem | gààch, z.B. do gèhts gààch òbe (starke Hangneigung) |
| hinab | Boarischa Woid: åi |
| hinauf | aui, auffi; Boarischa Woid: eu |
| häufig | oft, ollavai |
| manchmal | MB: adiam; NB: ejamòl (= ië-einmal) |
| nur | WMB: bloß, sched; OMB: neta, grod; tirolerisch: lei; NB: ner, (ner)blòuß, (ner)grod |
| nicht | ned, Niederboarisch: iat; NB: niat |
| rückwärts | arschlings |
[drå werkln] Substantive
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| Dohle | Dàche |
| Dummschwätzer, Schwätzer | Schmarra, Schmatza, NB: Schmarrer, Wåwl(er), Schmaderer |
| Geschwätz, Gewäsch | Gschmatz, NB: Gschmarre, Gschmader, Gwaf |
| Heulsuse | Reerbeidl, Drenzbeidl, NB: Greinmaichal |
| Mütze | Haubm, Kappn |
| Pfütze | Lackn/Lâckan/Locka/Latschn |
| Ramsch | Glumpad, Glump |
| Tier | Viech |
| Toilette, Klo | Heisl, Òòdrid/Åbdrid |
| Topf | Hofa/Hofm/Hefa/Hefm; Degl; Scherm (irdaner Hofa) |
| Unsinn, Quatsch | Schmarrn, Grambf, Kàs, Schààs |
[drå werkln] Kulinarischs
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| Brötchen | Semme; Loabal/Lààbal/Loiwe; Weckal |
| Frikadelle | Fleischpflanzal, Fleischgrapfal, Fleischlààbal; NB: Fleischkejchl, Fleischpflànzal |
| Kartoffel | Eadåpfe; Eachdling; Grun(d)birn; Westnordboarisch: Er(d)birn |
| Limonade | Grahal/Grachal, Springal |
| Pflaume | Zwetschgn/Zweschbm, Pflaam |
| Quark | Topfn/Dopfa; in nordboarischn Raum je nouch da Gechad aa: Dopfkàs, Ziwalkàs, Quark |
| Rote Bete, Rote Rübe | Råna; NB: Ròute Roum; Österreich: Róde Ruam |
| Rotkohl | Blaugraud; Österreich: Ródgraud |
| Saure Milch | Soibern/Söibern, Gschtecklte |
| (Schlag)sahne | Altbayern: (Schlòg)ràhm, Österreich: (Schlåg)obers |
[drå werkln] Verbn
| Standarddaitsch / Umgångssprouch | Boarisch |
|---|---|
| anfassen | åglanga, ågreifa, odatschn (grob anfassen) |
| beischlafen | schnàgsln, bimpern, zambacka, mausn |
| etwas erreichen | in ... okemma (Ort); ebbs (wås) schaffn, dagrejn (Züi); ebbs (wås) durchdrucka (durchsetzn) |
| erschrecken | intransitiv: dakema; transitiv: (ebban / wen) daschrecka |
| fliehen | davolaffa, davorenna, obhaun, ahpaschn, se schleicha |
| heulen, weinen | reern, reerbeidln, drenzn, woana/wààna, rotzn; NB aa: hejna, blern |
| hochgehen - hochkommen, hinaufgehen - heraufkommen | a(u)ffegeh/naufgeh - a(u)ffakema/raufkema - (im Boarischn gibts an Untaschied zwischn hinauf und herauf) |
| jemanden erreichen | ebban (wen) dàglanga/dàwischn |
| kleckern | drialln, drenzn, dröldan, påtzn |
| sabbern | drenzn |
| Unsinn reden, faseln | Schmarrn vazàpfn |
| vermissen | Zeitlang ham, wahlweis Umschreibung: ebbs fehlt oam, ebbs gäjht oam oo |
[drå werkln] Nama
Dialekt: Obaboarisch
[drå werkln] Vornama
Wia in andane Sprachn a gibt's an haufn Vornama, de zwar woandas a heagnomma wean, oba lokal a eigne Ausproch oda Kuazfoam hobn.
Im Boarischn wead eiganlte fast a jeda Nam vaküazt. Heifig g'schicht des duachs weglassn vo am Teil hint' oda voan und duachs ohenga vo da Vakloanarungfoam. Des geht dann aso: Ludwig --> wig (des "Lud" wead wegglassn) und dann vakloanat mit "-al" --> Wiggal. Beim Ludwig gibts a no a wengal schwera erkärbare Foam: Ludwig --> Lug (des "dwi" lasst se scho sakrisch schwar ren mit 6 Hoiwe!) --> Luggi.
[drå werkln] Buama
-
- Da Done is da Anton (Preißn deafn a Toni song, head si sunsd wia "Danone" o)
- Da Klausi hoaßt vielleicht Klaus, kunt aba a da Nikolaus sei
- Da Jackl hoaßt Jakob
- Da Schorsch hoaßt Georg
- Schosi håd da Schorsch ghoaßn wiara no kloa gwen is
- Da Hias(l) hoaßt Matthias, wobei des "ia" zsamzong ausgsprocha werd
- Da Stachus is da Eustachius
- Da Wâstl is da Sebastian
- Da Gust(l) is da August oder da Gustav
- Da Lugge, da Luze oda da Wiggerl is da Ludwig
- Da Vesti is da Sylvester
- Da Voitl is da Valentin
- Da Lenz is da Lorenz
- Da Flori is da Florian
- Da Nazi is da Ignaz
- Da Sepp oda Bebbe hoaßt einglich Josef oda Joseph
- Da Hansi hoaßt einglich Johann oda Johannes
- Da Fonse hoaßt in da Hochsproch Alfons
- Da Hausl is da Balthasar
- Da Moatl oda Martl is da Martin
[drå werkln] Madl
-
- D'Lisi, S'Lisal und a d'Sisi hoaßn olle Elisabeth
- S'Anamirl hoaßt Anna-Maria
- D'Fanni odas Fanndal oda Zisse hoasst d Franziska, moderna songs Franzi dazua.
- D'Zenze kimmt vo Kreszentia
- D'Resl wiedarum kimmt vo da Theresia
- D'Rosl ko d' Rosemarie, d' Rosa oda a d' Roswitha sei
- D'Vroni kimmt vo Veronika
- Wer a Katl (a Katharina) hod, dea braucht koan Humd am Hof, song d'Bauan
- D'Nessi haßt Agnes (z'mindest im Ostn)
- De Schoschi is de Georgine
- De Vevi oda s' Veverl is de Genoveva
- De Beppi (oder Peppi) is de Josephine
- S'Nandl hoaßt Anna
- D'Mari kimmt vo Maria
- D'Zili hoaßt Cäcilie
- S'Hannel hoaßt eigentlich Johanna
Zu friahrane Zeitn hom de Pfarrer in manche Gegndn vo Baiern des kirchliche Recht recht restriktiv ghandhabt und am ledig geborna Kind an Nam vom Dogheilign der grod zu da Geburt im Kalenda dro war gem. Warn grod zwoa Heilige dro, hots da ausgfoinare sei miassn. (D'Pfarrer woitn damit d'Muatta unds Kind füa d Sünd strafa) Des hod in Baiern manch säitna Vornam zu am ziemlichn Aufschwung vahoifa, wia zum Beispui am Sylvester oda am Eustachius.
Zwoa recht scheene Nama, de aba durch de neiere Gschicht international mit recht negative Sachn verbundn wern und deswegn kaum mehr benutzt wern san foigende:
- D' Stasi schreibt se Anastasia, heitztog denkt aba jeda ans "Ministerium für Staatsicherheit" aus da friaran DDR
- Da Naz schreibt se Ignaz, heitztog denkt aba jeda an an Anhänga vo da NSDAP, am Hitler oder sonst oana rechtsextremen Padei
Bei da Deitschn Wikipedia steht beim Naz, daß wega da Vabreitung vo dem Nama Ignaz im Böhmischn und in Estareich d' Leid aus Estareich und Böhmen friara umgangssprachlich Nazi gnennt woan san.
Schau aa: Listn vo boarische Vornam
[drå werkln] Nachnama
Freili gibt's im boarischn Sprachraum ned nur Vornama, sondan a Nachnama. Und das ned so oafach is a no an Ruafnama und manchmoi a an Hausnama. Wenns'd oan froagst wiara hoaßt, sogd a da wahrscheinli sein richtign Vornama, wiara im Pass steht. Wenns'd wissn mogst, wia sei Nachnama laut, frogstn wia ra si schreibt, wei der werd einglich nur zum Untaschreibn hergnomma. Ruafn duad ma d'Leid entsprechend de oban Beispui. Aufm Land de Bauernhöf ham oft a no an Hausnama, dann nennd ma d'Leid noch dem Hof, vo dems kemman. Kunnt oiso durchaus vorkomma, das oana so seine Nama daklärt: "I bin da Bernwieser, schreib mi Huber, hoaß Nikolaus und werd Niki gruafn"
[drå werkln] Abircherte Werter as åndere Sprouchn
[drå werkln] Asn Franzesischn
Schou vor lengerer Zeit hom se an Haffa franzesische Asdrick ins Boarische abirchert. Es houd åls vornem goltn, wem'ma dej hernumma hout, wal vor ålln d Aristokratn åm Hof franzesisch gsprocha hom. Ner d Assprouch is a wengal åpasst worn.
A Tol vo de gånzn franzesischn Werter wird haintzadoch ower nemmer su oft und vo wenger Lait braucht wej frejers. Dou hejert oans nou åndere boarische Werter oder Werter as da Standardsprouch, bsunders vo de jingern Lait.
| Standarddaitsch | Boarisch | Franzesisch |
|---|---|---|
| Der Regenschirm | Da Baraplui | le parapluie |
| Der Bürgersteig, der Gehsteig | Des Trottoàr | le trottoir |
| Die Zimmerdecke | Da Blafon | le plafond |
| Der Nachttopf | As Botschàmperl, da Botschamper | le pot de chambre |
| Das Federbett | As Blümo | la plume, le plumeau |
| Der Geldbeutel | As Portmonnä | le portemonnaie |
| Das Sofa, die Couch | As Kanapee | le canapé |
| bequem | kommod, kammodt | commode |
| gegenüber | wisawi | vis-à-vis |
| zurück | retur | retour |
| Rinderschmorbraten | Böfflamott | boeuf à la mode |
| danke | mease | merci |
[drå werkln] Asn Latainischn
Aa von Latainischn hout es Boarische Werter, dej wou in Boarischn efters zon Hejern han åls wej de niatlatainischn oder d Entsprechunga in Standarddaitschn.
| Standarddaitsch | Boarisch | niat-boarische Form/Herkumft |
|---|---|---|
| Arzt | Dokter | Doktor |
| es eilt | es pressiert | es pressiert |
| geschehen, sich ereignen | påssiern | passieren |
| genau; ausgerechnet | aggràtt | akkurat. "Aggràtt" hoisst quase "gånz genau" bis "iwergenau". |
| hallo!, tschüs! | servas! / servus! | servus = Diener, Sklave. "Servus" is aa vatraulicher wej standarddaitsch "hallo", "tschüs" oder fränkisch "adé" |
| Schnupfen | Kàtàrr (je nouch Gechad aa: Strauchn) | Katarr(h) |
| quälen; piesacken | seggiern | sekkieren |
| versuchen | prowiern | probieren |
| Brötchen | Semme | simila hoisst "Weiznmej" |
[drå werkln] Asn Italienischn und åndere romanische Sprouchn
Sidlich von boarischn Sprouchraum ligt da italienische (romanische). Su hout es Boarische aa Werter vo durtn afgnumma.
| Standarddaitsch | Boarisch | niat-boarische Form/Herkumft |
|---|---|---|
| Blumenkohl | Kàrfiol | italienisch: cavolfiore |
| Lust auf etwas; Geschmack | Gusta(rer) / Gusto | italienisch: gusto |
| Liebschaft; Geliebte(r), Freund(in) | Gspusi | italienisch: sposa, sposo = Braut, Bräutigam |
| sich herumtreiben | strawànzn | italienisch: stravaganza = Extravaganz |
| Zwetschge, Pflaume | Zwetschgn | asn Romanischn, wej in norditalienisch: davascena, vo latainisch: damascena = Frucht as Damaskus |
[drå werkln] As slawische Sprouchn
Estlich und sidestlich von boarischn Sprouchraum ligt da slawische. Aa vo durtn hout es Boarische Werter afgnumma, bsunders es Boarische in Esterraich.
| Standarddaitsch | Boarisch | niat-boarische Form/Herkumft |
|---|---|---|
| a Ort gfüllte Toachtåschn | Buchtl, Wuchtl | tschechisch: buchta |
| Mais | Kukuruz (haptsechle in Esterraich) | serbisch: kukuruz, vaglaich aa tschechisch: kukuřice |
| Merrettich | Kren, Krêê | tschechisch: křen, russisch: хрен |
| schön, gut | dober (im Boarischn Wold) | tschechisch: dobrý/dobře |
| Spitztüte | Stranizn, Stanizl, Stanizn | russisch: страница = Buchseite |
[drå werkln] Assprouch vo Fremdwerter
Dialekt: Obaboarisch
Im Boarischn san Wöata aus andane Sprachn eigentlich fast imma a soo ausgsprocha worn, wia mas schreibt. Oiso zum Beispui Klaud(e)-Lorrein-Strass statt frz. Clood-Lorä'-Strass oda Emeil statt engl. Iimääil. De äitane Generation hoit an dera Weis imma no fest. De jüngan Leid gengan dazua üba, de nei zuagroasstn Wöata a soo auszprecha, wia sas im Fernsehn hern oda in da Schui lerna, oiso meistns korrekt in da jeweilign Landessprach - mit aran kloana Schuss boarischa Aussprach drin.
[drå werkln] Variantn in boarischn Wortschoz
In Boarischn git's an Haffa Variantn, des hoisst, das's fir jewals oa Såch mejer wej oa Wort git. A jede Variantn hout quase ira Gai und ira Gschicht. De druntere Tabölln stöllt a por Variantn fir, min jewalinga Raum wou's braucht wird.
| Standarddaitsch | boarische Variantn | Hiwais |
|---|---|---|
| Kamin, Rauchfang, Schornstein Kaminkehrer, Rauchfangkehrer, Schornsteinfeger |
estl. Esterraich, sidestl. Åltbayern: Rau(ch)fång westl. Esterraich + Sidtirol: Kemat sidwestl. Åltbayern: Kåmin, Kåmĩ Nordbayern: Schlòut mittlestl. Åltbayern: Kintl Da Må wou d Schlout kirt is wou's Kåmin hoisst: da Kåminkirer wou's Rau(ch)fång hoisst: da Rau(ch)fångkirer wou's Schlòut hoisst: da Schlòutfecher |
Rauchfang is in Esterraich es Gmoanwort aa in da Standardsprouch, in Daitschlånd kummt des aa in da Standardsprouch fir, durtn is ower a Rauchfang ner da Tol untn ower a Faierstöll, wou da Rauch ozejgt. A Kamin d Faierstöll untn, a Schornstein da Tol bis afs Doch affe åm Haus oumat. Und a Schlot a Rauchåbzuchsturm vonara Fabrik. Kamin kummt asn latainischn camīnus = Faierstöll, Herd, Rauchåbzuch, ahd. kemīn, chemīn, mhd. kamīn, kemīn, de naiere Form asn italienischn camino. Kemat kummt von latainischn camera caminata = Stum wouma hoizn kå (vgl. Kemenate). Dej Forma asn Latainischn hom aa in de Dialekte in schwebischn und alemannischn Raum ainegfunna, in da Schwaiz is ålte Wort Chemi, Chämi.Schlòut is aa is Dialektwort in ostfrenkischn Raum. Des wor in Mittlålter vül waiter sidlich vabroitt und des kummt vo mhd./ahd. slāt, slōt = Kamin, Ufaluch und Darr. Schornstein, des is in vaschidane Forma es Dialektwort in Nord- und in Westmittldaitschlånd und gült haintzatoch åls Gmoanwort in da Standardsprouch in Daitschlånd. Des wor zerscht da Stoa, der wou en Rauchfång af da oana Saitn gstitzt hout (mittlniderdaitsch schōre = Stitzn, Stempm), spejter de gånz Faierstöll. Kintl kå zåmmahenka min glaichghoissana kluma Herdhulz oder min boarischn Kennwort kentn. In da Ålltochs-/Umgångsprouch zoigt se haintzatoch in boarischn Sprouchraum wider a ånders Büld åls wej in de Dialekte und in da Standardsprouch, nemle in Åltbayern newa Kamin aa Schornstein (ejers ner es erschte), und in Esterraich aa in Ostn newa Rauchfang aa Kamin (des wej in Westesterraich, Sidtirol und Åltbayern), gechadwais dej zwoa Werter mitara weng a åndern Bedaitung. |
| Pferd | Roß nordwestl. Åltbayern: Gal nordestl. Åltbayern: Pfaa |
Roß is es Dialektwort aa in alemannischn Raum. Des Wort git's aa in da Standardsprouch, durtn is ower stülmasse gehobm und niat es Naitralwort. Wej Ortsnåman und Reliktwerter zoing, hout des Wort ejmols schaints in gånzn daitschsprouchinga Raum goltn. Gal = Gaul is åls Dialektwort aa in ost- und sidfrenkischn, in schwebischn und in zentralmittldaitschn Raum vabroitt, durtn åls Naitralwort, derwal stejts in da daitschn Standardsprouch fir an minderwertinga Gal, boarisch Haiter. Pfaa = Pferd is es Dialektwort in Nord-, Westmittl- und Ostmittldaitschland und dazou es Naitralwort in da Standardsprouch. Des Wort kummt von mittllatainischn paraveredus (Beipferd zum Postpferd auf Nebenlinien). |
| Topf, Hafen | Westn: Hofa, Hofm Ostn: Hefa, Hefm nordestl. Åltbayern: Duapf, Duupf |
Hofa, Hofm = Hafen und Hefa, Hefm = Häfen han d Dialektwerter in gånzn owerdaitschsprouchinga Raum. Dej han aa åls Gmoanwort in da Standardsprouch in Esterreich afgnumma worn. In da Standardsprouch in Daitschlånd gült ower Topf, des stammt asn ostmittldaitschn Dialektraum, åls Gmoanwort. Iwernumma ins Boarische is blous in nordestlinga Nordboarischn in da durtinga Dialektform. In Boarischn git's aa nu Scherm = a irdaner Hofa und Tegl = a (grousser) Hofa. |
| Gurke | nordwestl. Åltbayern: Kimerling sidl. Åltbayern: Gugummer nordestl. Åltbayern + westl. Esterraich + Sidtirol: Gurka, Gurkn estl. Esterraich: Murkn, Umurkn |
Gurka, Gurkn = Gurke kummt asn Slawischn, des is aa es Wort in da daitschn Standardsprouch worn. Murkn, Umurkn kå aa asn Slawischn oglaitt wern. Gugummer und Kimerling kumma asn latainischn cucumer. Enliche Forma wej Gugummer hom aa de schwebischn, alemannischn und westmittldaitschn Dialekte, enliche Forma wej Kimerling aa de ostfrenkischn Dialekte. Vo de Werter kå'ma af d Wech schlejssn, wou Kimerling herkumma: Oamol vo de Romanen, vo Kloa-Asien iwer Grejchalånd iwer Rom schou frej, und oamol spejter von Ostn iwer de Slawn. |
| Schreiner, Tischler | Åltbayern: Schrainer Esterraich + Sidtirol + nordestl. Åltbayern: Tischler |
Schreiner is in da jewalinga Form es Dialektwort in da Schwaiz, in gånz Siddaitschlånd und in Westn vo Daitschlånd, Tischler es Dialektwort in Esterreich, in Ostn und inn Nordn vo Daitschlånd, durtn ower one es "l". Dej zwoa Werter kumma vo dean wos d Zimmerlait söllmols in Mittlålter ågferticht hom, und dej hom ållzwoa in d Standardsprouch ainegfunna. |
[drå werkln] Åbkirzunga
- MB = middlboarisch
-
- WMB = westmiddlboarisch
- OMB = ostmiddlboarisch
- SB = südboarisch
- NB = noadboarisch
[drå werkln] Schaug àà unta
- Boarische Sproch
- Wikipedia:Boarische Umschrift
- Boarische Dialekte im Vagleich
- Boarische Grammatik
- De boarische Wocha
- Latein im Boarischn
[drå werkln] Quölln und Literatur
- Ludwig Zehetner: Bairisches Deutsch, Heinrich Hugendubel Verlag/edition vulpes, Kreuzlingen/München/Regensburg, 2005, ISBN 3980702871
- Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch, Verlag C.H.Beck, München, 1985, ISBN 3406305628
- Manfred Renn, Werner König: Kleiner Bayerischer Sprachatlas, Deutscher Taschenbuch Verlag, München, 2006, ISBN 3423033282
- Werner König: dtv-Atlas deutsche Sprache. Deutscher Taschenbuch Verlag, München, 2004, ISBN 3423030259
- Friedrich Kluge, bearb. v. Elmar Seebold: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache/Kluge, Walter de Gruyter, Berlin/New York, 2002, 24. Auflage, ISBN 3110174731
[drå werkln] Weblinks
- "Mein liebstes bairisches Wort" auf br-online
- Bayrisches Wörterbuch zum Nachschlagen, Lachen oder Schmunzeln
|
|