Deponens

Aus Wikipedia

Wechseln zua: Navigation, Suach
Der Àrtikl is im Dialekt „Hausrukfiatlarisch“ gschriem worn.

A Deponens (Pluaral Deponenzia) is in da Gramatik a Verb (Zaidwoat) wås nua in ana passivn Foam exisdiad, åwa a aktive Bedaitung håd. Dea Begrif kimd aus'n Lådainischn (lat.: deponere = åbléng, wékaléng, wékschmaissn), wai de antikn Geleatn glaubt hãm, das dés Verb sâi aktive Foam wéka gschmissn håd. Da Woatschdãm lait si bai Deponens-Verbn fum Partizip Peafekt Passiv (PPP) å.

Deponens-Verbn gibt's foa oim im klassischn Lådain, im Grichischn, in de skandinawischn Schbråchn, auf Åidiarisch und a im Boarischn.

Inhoitsvazeichnis

[dro werkln] Da Deponens im Lådain

Auf Lådain gibt's a gãnze Rai fu Deponenzia, dénan eana Foam passiv ausschaud, dé åwa a aktive Bedaitung hãm. Im Infinitiv (Nenfoam) endn de lådainischn Deponens-Verbm oiwai auf -i.

  • arbitrari = glaum, mõana
  • hortari = eamanen, auffoadan
  • laetari = si gfrain
  • oblivisci = wås fagéssn
  • uti = wås gebrauchn, benuzn
  • niti = si auf wås schdiazn
  • proficisci = aufbrecha, marschian
  • loqui = rédn
  • mori = schdeam
  • fieri = wean, entschdê, gmåcht wean
  • frui = wås auskosdn
  • fungi = wås dõa, wås featig måcha
  • complecti = umoama
  • sequi = wém oda wås nåchgê, barian
  • alloqui = wén ãrédn

Auf Lådain gibt's åwa a nu so gnende Semi-Deponenzia, oiso håiwade Deponens-Verbn, dé neta in da Fagãngenhaid passiv ausschaun, åwa a oiwai a aktive Bedaitung hãm (zan Baischbü: audere, si wås draun; gaudere, si iwa wås gfrain; solere, wås gwénd sâi; fidere, fadraun).


[dro werkln] Da Deponens im Boarischn

In dé boarischn Dialekt in Ésdaraich und Baian gibt's a a boa Deponens-Verbn, dénan eana Woatschdãm passiv ausschaud, dé åwa a aktive Bedaitung hãm. Mãnche fu dénan, wia zan Baischbü s'Woat gfrain (sich freuen) kinan im Dialekt nua ois Deponens gsågt wean, wo hingéng dass im Hochdaidschn noamale aktive Verbn san. Soichane Wöata han bsondas fia Laid dé néd guad Dialekt rén, oft schwiarig zan daleana.

[dro werkln] Transitive Deponenzia

Foigende Verbn han auf Dialekt Deponenzia, dés hoast sé schaun passiv aus, wai's de Foasübn g- dafoa hãm, åwa eana Bedaitung is komplet aktiv. Dailwais is dés hochdaidsche Equivalent kõa Deponens, wås dé Såch a weng kompliziad måcht.

  • gschbian (spüren) - I gschbia nix. Gschbiast as wia da Wind ged. Sé gschbian nia wås.
  • glãnga* (greifen) - Bas auf das't ned auf'n hoasn Ofn glãngst. Kãnst as daglãnga. Jå ned hîglãnga. Muast du oiwai heaglãnga?
  • ghean (gehören) - Wém ghead dés? I ghea dia. Du gheast mia. Dés Haus ghead in Huawa.
  • gfåin (gefallen) - Dés gfåid ma goa ned. I gfåi ma haid goa ned. Wia gfåid's da? Eam gfåid goa nix.
  • gscheng (geschehen) - Es muas wås gscheng. Es is wås gscheng. Warum gschiacht nix? Im Wåid gschengan dé wüdastn Såchan.
  • grådn (geraten) - Dea Rozbua gråt gãns nåch'n Fåda. Dea Bam is gãns schif grådn. Hofentli gråt ins dés nu amåi zu wås guadn.
  • gschafdln (wichtig tun) - Wiaso muast du oiwai so umadum gschafdln. Gschafdlt a laicht schã wida. Gésdan håd a wida gschafdlt.
  • gnaissn (erkennen, verstehen) - Dés muast eascht amåi gnaissn. Ea dagnaisst wiakli goa nix. Mia hãm dés glai gnaisst.
  • gfrain (freuen) - Es gfraid mi ned. Di gfraid's haid åwa a wida ned. Haid gfraid's wiakli neamt.
  • gwinga (gewinnen) -
  • glinga (gelingen)


'* - in de westmitlboarischn Dialekt in Owa- und Niadabaian kã ma lãnga a ois néd-Deponens sång. Wia zan Baischbü in: Lãng amåi hî då. Lãng zua! Lãngz gschaid zua!

[dro werkln] Reflexive Deponenzia

Foigende Deponenzia han genau so aktiv, obwoi's ausschaun wia a passives Woat mid da Foasüm g- dafoa. Dé då han åwa reflexiv und brauchan umbedingt a Peasonalpronom dazua.

  • si gfråin (sich freuen) - I gfrai mi, du gfraist di, mia gfrain uns, sé gfrain si foi Gas.
  • si geduidn (sich gedulden) - Du muast di nu a Naichtl geduidn. Mia geduidn uns. Jéz hãma ins åwa lãng gnua geduit.
  • si gwéna (sich gewöhnen) - An dés muast di gwéna. I håb mi schã drã gwénd. Wãnst as amåi gwénd bist, is's håib so wüd.

[dro werkln] Homonyme

Néd zan fawegsln mid Deponenzia han im Boarischn soichane Wöata, wo da Infinitiv und s'Partizip Peafekt Passiv komplet glaich ausschaun. Dés bassiad wai de mitlboarischn Dialekt baim PPP oft dé Foasüm ge- wéka låssn. Im Sidboarischn, oiso in Diaroi, Keantn und dailwais im sidlichn Såizbuag und da untan Schdaiamoak, gibt's soiche Homonyme néd, wai doat de Foasüm fum PPP néd wéka låssn wiad. Baischbü fia mitlboarische Zaidwöata, wo da Infinitiv genau aso ausschaud wia dés Partizip Peafekt Passiv han:

  • båcha (backen) - Oi Dåg duad da Béka Brod båcha (=Infinitiv). Haid håd a 50 Loab båcha (=PPP).
  • blåsn (blasen) - D'Schandamari håd eam aufghåidn und blåsn låssn (=Infinitiv). Ea håd in's Rea'l aini blåsn (=PPP).
  • kema (kommen) - I muas haid énta hõam kema, wia gésdan (=Infinitiv). Gésdan bin I eascht um 4ri in da Frua hõam kema (=PPP).
  • kuma (kommen) - Genau aso is's åwa a in da ostmitlboarischn Foam: I muas kuma, I bin kuma.
  • kina (können) - Fliang soid ma kina (=Infinitiv). I håb ned ãndas kina (=PPP).
  • miassn (müssen)
  • woin (wollen)
  • soin (sollen)
  • meng (mögen)
  • deafn (dürfen)

[dro werkln] Da Deponens in ãndane Schbråchn

An Deponens gibt's natiali a in ãndane Schbråchn, wia zan Baischbü im Åid- und im Naigrichischn, auf Åidiarisch und im Sanskrit, auf Hochdaidsch, in de skandinawischn Schbråchn, auf Holendisch und Japanisch. Auf Englisch und in de romanischn Schbråchn gibt's åwa im Untaschiad dazua iwahaupt kõane Deponenzia.


[dro werkln] Gwön

  • Otto Jungmair, Albrecht Etz: Wörterbuch zur Oberösterreichischen Volksmundart, 5te Auflåg, Stelzhamerbund, Linz, 1994, ISBN 3852143888
  • Johanna Bottesch: Phraseologisches Wörterbuch des Landlerischen von Großpold, Editura Universităţii "Lucian Blaga" din Sibiu, Heamanschdåd, 2006, ISBN 973-651-525-7
Persönliche Werkzeuge