EU-Charta fia Regional- und Mindahaidnschbråchn
| Der Artikl is im Dialekt Hausrukfiatlarisch gschrim worn. |
D´EU-Charta fia Regional- und Mindahaidnschbråchn (auf Englisch a European Charter for Regional or Minority Languages, auf Franzesisch: Charte européenne des langues régionales ou minoritaires) is a fökarechtlicha Fadråg dea de Lenda, wås dén untaschrim hãm, dazua fabflicht, dass klõane Schbråchn und Mindahaidnschbråch béssa schüzn und a rechtlich und finanziel untaschdüzn miassn. De Schbråchn dé fu deara Charta gmõand han, san hisdoarische Regionalschbråchn und de Schbråchn fu nazionale Mindahaidn. De Schbråchn fu naich aingwãndate Mindahaidn wean fu deara Charta åwa néd berüksichtigt und a Dialekte ghean néd dazua. A genaue Definizion wås jéz a Dialekt is und wås a aigane Schbråch, lifat dea Fadråg åwa néd. Dafia gibt's a Lisdn fu Schbråchn, dé nåch deara Charta ois söbschdendige und föadarungswüadige Schbråchn gödn. Daduach san in mãnche Lenda mea Schbråchn auf deara Lisdn drauf, a soiche dé ma unta Umschdend a ois Dialekt bezaichnen kintad, wo ãndane Lenda a schdrengane Definizion hãm.
De airopeische Charta fia Regional- und Mindahaidnschbråchn is 1992 zum Airoparåd iniziiad woan und is néd neta auf Lenda beschrenkt, dé wo Mitglid fu da EU han. Daduach san a Lenda wia d'Schwaiz, d'Ukraine oda Armenien bai deara Charta dabai, dé wo goa néd bai da EU han. Rechtlich wiaksãm wiad de Charta a eascht wãn a Lãnd dén Fadråg ratifiziad håd und damid in nazionals Recht umgsézt håd. Ois easchdas håd dé Charta im 1993ga Joa Noawéng ratifiziad und dés bis jéz lézde Lãnd, wås dazua kema is, woa im Jena 2008 Rumenien. Mãnche EU-Mitglidslenda wia zan Baischbü Italien und Belgien hãm de Charta dawai nu goa ned untaschrim und dischgrian nu driwa. Ialãnd håd de Charta néd untaschrim, wai nåch eanam Gséz de iarische Schbråch kõa Regional- oda Mindahaidnschbråch is, sondan ofiziele Ãmtsschbråch fu da Republik Ialãnd. Frãnkraich håd de Schbråchn-Charta zwoa schã untaschrim, åwa de Ratifiziarung is wéng fafåssungsrechtliche Broblem fahindat woan.
Inhoitsvazeichnis |
Motivazion[dro werkln]
In da Preambl fu deara Charta wiad gschüdat, warum a so a Fadråg iwahaupt nodwendi is und warum dés a guade Såch is, wãn ma klõane Schbråchn a fu schdåtlicha Saitn ãneakend und föadat. De Regional- und Mindahaidnschbråch wean ois Dail fum kultureln Eabe fu Airopa ãgseng, bai dénan's schåd wa, wãn's faschwindn und ausschdeam dadn. Im Oaginal hoasts aso:
- Considering that the protection of the historical regional or minority languages of Europe, some of which are in danger of eventual extinction, contributes to the maintenance and development of Europe's cultural wealth and traditions[1] (Englisch)
- Considérant que la protection des langues régionales ou minoritaires historiques de l'Europe, dont certaines risquent, au fil du temps, de disparaître, contribue à maintenir et à développer les traditions et la richesse culturelles de l'Europe [2]:(Franzesisch)
Aussadem schded in deara Preambl drin, das dés Recht, dé aigane Regional- oda Mindahaidnschbråch brivat und a öfentlich zan fawendn, a unfaaissalichs Menschrecht is und a im Sin fu da airopeischn Menschrechtskonvenzion is. Im Oaginal hoasts aso:
- Considering that the right to use a regional or minority language in private and public life is an inalienable right conforming to the principles embodied in the United Nations International Covenant on Civil and Political Rights, and according to the spirit of the Council of Europe Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (Englisch)
- Considérant que le droit de pratiquer une langue régionale ou minoritaire dans la vie privée et publique constitue un droit imprescriptible, conformément aux principes contenus dans le Pacte international relatif aux droits civils et politiques des Nations Unies, et conformément à l'esprit de la Convention de sauvegarde des Droits de l'Homme et des Libertés fondamentales du Conseil de l'Europe (Franzesisch)
Bezüglich Dialekt hoasts åwa im Artikl 1 gãns explizit, das Dialekt fu da ofzieln Ãmtsschbråch fu am Lãnd kõane schuzwüading Regionalschbråchn san und a das de Schbråchn fu naich aingwãndate Mindahaidn néd unta de Definizion fu deara Charta fåin. Im Oaginal hoasts aso:
- it does not include either dialects of the official language(s) of the State or the languages of migrants (Englisch)
- elle n'inclut ni les dialectes de la (des) langue(s) officielle(s) de l'Etat ni les langues des migrants (Franzesisch)
A genaue Definizion wås a Dialekt is und wås a aigane Schbråch, schded åwa in deara Charta néd drinan und déswéng blaibt de Fråg ofn. Daduach san åwa schã a boa Schbråchn in de Lisdn aufgnuma woan, fu dénan mãnche Laid behauptn das dés neta Dialekt wan und kõane söbschdending Schbråchn.
Schbråchn dé fu da Charta gschizt wean[dro werkln]
Foigende 23 Lenda hãm dén Fadråg untaschrim und a ratifiziad (Datum in Glãma) und daduach foigende Schbråchn ofiziel ois schiznswiadige und föadarungswiadige Regional- und Mindahaidnschbråch ãneakãnt:
|
Ole dé Schbråch hãm im gãnzn Faainigtn Kiniraich an Schdatus ois ãneakãnte Regional- und Mindahaidnschbråch, aussa Manx, wås neta auf da Isle of Man dén Schdatus håd.
|
|
Lenda dé néd untaschrim hãm[dro werkln]
EU-Lenda[dro werkln]
- In Belgien kinan si si bai schbråchpolitische Såchan nia aining und déswéng hãm dé dawai nu ned untaschrim. Fum nazionaln Recht san åwa doat Holendisch, Franzesisch und Daidsch ofiziele Ãmtsschbråchn.
- Boin håd a nu kõa Entschaidung drofn, ob's regionale Mindahaidnschbråchn ãneakena woin und wöche.
- Bulgarien håd a nu ned untaschrim, obwoi s'doat mearane schbråchliche Mindahaidn gibt, zB Diakn, Roma, Aromunen, Armenia, Seam und Pomakn.
- De baltischn Lenda Estlãnd, Letlãnd unt Litaun schaichn oi drai, das's as Russische ofiziel ois Mindahaidnschbråch ãneakena miassn und hãm déswéng dawai ned untaschrim.
- Grichnlãnd duad aso, wia wãn bai eana ole Laid Grichisch rén dadn, dawai gibt's a nu Bulgarisch, Mazedonisch, Aromunisch, Albanisch, Diakisch und Romanes doatn.
- In Frãnkraich is's aso, das dé momentane Fafåssung néd ealaubt, das de Charta ratifiziad wiad. Nåchdém dés Lãnd lãng a recht a restriktive Schbråchbolitik bedrim håd, muas eascht d'Fafåssung gendat wean, befoa dés iwahaupt mégli wiad. Schwiarig is doat foa oim da Schdatus fum Koasischn, fum Bretonisch und fum Baskisch, åwa a de Fråg ob Okzitanisch ois Schbråch ãneakend wean soid und a wås mid de Departmãs in Iwase is, wia zB in Franzesisch Guyana.
- Ialãnd håd de Charta néd untaschrim, wai ole zwoa autochtonen Schbråchn (Englisch und Iarisch) ofiziele Ãmtsschbråchn san.
- Italien håd de Charta néd untaschrim, doat san åwa de Regional- und Mindahaidnschbråchn untam Schuz fu da Fafåssung, nemli Albanisch ( Arbëresh), Franko-Provençal, Furlanisch, Grichisch, Katalanisch, Moliseslawisch, Okzitanisch, Sardisch, Sizilianisch und Zimbrisch. Aussadem san ném Italienisch regional a nu ãndane Schbråchn ofiziele Ãmtsschbråchn, nemli Daidsch und Ladinisch in da Region Trentino-Siddiaroi, Franzesisch im Aosta-Dåi und Slowenisch in da Brovinz Triest und Gorizia. In da Brovinz Udine is a nu da boarische Dialekt Tischlbongarisch regionale Ãmtsschbråch im Oat Tischlwãng.
- Malta håd de Charta ned untaschrim, wai bai eana ole 4 autochtonen Schbråchn a Ãmtsschbråchn oda zu mindest koofiziele Schbråchn san.
- Poatugal sågt, das's bai eana kõane autochtonen Mindahaidnschbråchn gibt, wås åwa Definizionssåch is. Es gibt doat nemli a nu Laid de Galizisch, Caló und Mirandesisch rén, dé åwa ole drai eng mim Poatugisischn fawãnt san. Ausadem gibt's nu Asturisch und Romani Vlax und an Haufn afrikanische Schbråchn, dé fu Laid aus de ehemålign poatugisischn Kolonin grét wean, zan Baischbü Kabuverdianu, Umbundu und Mbundu.
Néd EU-Lenda[dro werkln]
- Fu de airopeischn Zweagschdåtn håd dawai kõana de Charta untaschrim, obwoi sogoa in so klõane Lenda de linguisdische Situazion oft recht kompliziad is. In Monaco is de õanzige Ãmtsschbråch Franzesisch, obwoi fü Laid Monegassisch rén oda Italienisch. Andorra is dés õanzige Lãnd wo s'Katalanische alõanige Ãmtsschbråch is. In San Marino is Italienisch ofiziele Schbråch und da Vatikan is dés õanzige Lãnd wo Lådain Ãmtsschbråch is, ném Italienisch.
- Néd gödn duad de Charta a in Gibraltar, de Kanalinsln und im Kosovo.
- Asabaidschan wü de Charta ned untaschraim, so lãng Arménien nu an Dail fu eanam Lãnd okupiad.
- In Islãnd gibt's kõane ãndan autochtonen Schbråchn wia Islendisch.
- Bosnien-Heazegowina, Mazedonien und Moldawien hãm dawai wéng bolitische Schwiarigkaidn nu nix in de Richdung bschlossn.
- T'Diakai, Waisrusslãnd und Russlãnd woin de Charta goa ned untaschraim, genau so wia Geoagien, wås a nu baim Airoparåd dabai wa.
Warum ned Boarisch?[dro werkln]
De Charta sågt zwoa, das neta Schbråchn an bsondan Schdatus fadeant hãm, dé a Åbschdãndschbråchn han, åwa es wiad néd definiad wia gros dea linguisdische Åbschdãnd sâi muas. Fü Schbråchn, dé schã auf da Lisdn fu ofiziel ãneakãnte Regional- und Mindahaidnschbråch drauf han, san relatif nå mid ana ãndan Schbråch fawãnt und ma kintad a behauptn, das dés kõane aiganen Schbråchn sondan neta Dialekt han. Ma siagt oiso, das de Ãneakenung ois Schbråch hauptsechli dafã åhengt, ob's schdoake Intaressnsgrupn gibt, dé si dafia âisézn. Boarisch is déswéng ned auf da Lisdn drauf, wai's bai ins kõa grosse Lobby dafia gibt. Aso is in Siddiaroi Hochdaidsch ois regionale Mindahaidnschbråch ãneakãnt, åwa néd Diarolarisch. A in Rumenien san zB néd s'Simbiaga Sexisch und s'Landlarisch ofiziel ãneakãnt, sondan neta Hochdaidsch. Midn Zimbrischn und mim Tischlbongarischn san åwa zu mindest in Italien zwoa Variantn fum Boarischn im nazionaln Recht ois Schbråchn ãneakãnt.
Schau a unta[dro werkln]
Fuasnotn[dro werkln]
- ↑ Counsil of Europe European Charter for Regional or Minority Languages
- ↑ Counseil de l'Europe Charte européenne des langues régionales ou minoritaires
- ↑ In da Bundesrepublik Daidschlãnd hãm jéwails de Bundeslenda fia dé Schbråchn untaschrim, dé wo bai eana fia keman
- ↑ Wichdig: Dénemak håd de Charta néd fia de Schbråchn Feröisch und Grönlendisch untaschrim, wai dé sowiso in de jéwailing autonoman Regionen koofiziele Schbråchn san
- ↑ De Bundesrepublik Ésdaraich håd de Charta fia jéde Schbråch im jewailing Bundeslãnd separat ratifiziad
- ↑ Luxnburg is dawai nu néd aufglist auf da Intanetsaitn fu da EU-Schbråchncharta, wai iwan Schdatus fum Luxnbuagischn nu dischgriad wiad. Schau söwa unta: on the Council of Europe site
- ↑ DeaBericht zoagt im Detail de rechtliche Situazion in Noawéng
- ↑ Rumenien: Liste der Erklärungen zum Vertrag Nr. 148, Datum 30/4/2008
- ↑ An genaun Woatlaud fu da ukrainischn Eaklearung kã ma då lésn: Saitn fum Airoparåd.