Exhortatio ad plebem christianam

Aus Wikipedia

Wexln zua: Navigazion, Suach
Der Artikl is im Dialekt Hausrukfiatlarisch gschrim worn.
Bladl fu da åid-boarischn Exhortatio ad plebem christianam

D Exhortatio ad plebem christianam is a grisdlicha Dext aus'n frian Mitlåita und õane fu de ödastn schriftlichn Gwön fu da Åid-Boarischn Schbråch iwahaupt.[1] [2]

Dé "Eamuntarung an s grisdliche Foik", wia de wöatliche Iwasézung hoast, schdãmt ausn frian 9dn Joahundat und is da ödasde Katechismus in am westgeamanischn Idiom iwahaupt und damid néd neta õana fu de wichdigstn Beleg fum frian Boarischn sondan a fum Åidhochdaidschn iwahaupt. Intressant is a da Ainblik in de religiöse Situazion fu de dåmåling Baian.

Inhoitsvazeichnis

[dro werkln] Inhåit fu da Exhortatio

Da Dext fu da Exhortatio ad plebem christianam is zwoaschbråchig auf Lådain und Åid-Boarisch gschrim und håd an religiösn Inhåit. Iwasézt hoast da Ditl so fü wia Auffoadarung oda Eamuntarung an s'Grisdnfoik und es ged drum, das da Fafåssa si beklågt, das de boarischn Grisdn dé hailige Schrift und de wichdigstn Gebet néd gschaid kenan. Dés soid mid dém Manuskript fabéssat wean und déswéng wiad zan Baischbü s'Fåtaunsa und s'Credo, oiso s'katolische Glaumsbekentnis auf Åid-Boarisch iwasézt, wai si dé Glaibing damid sicha laichda dan, wia mim lådainischn Dext. Dé Schrift soid so a a Hüfsmitl fia Pfoara und Mönch sâi, dé in da boarischn Region auf Mission untawégs han oda si pastoaral um de grisdlichn Bajuwarn schean.

Da Dext richt si bsondas an Daufbatn und rét dénan ins Gwissn, das's söwa zeascht amåi de wichdigstn Gebet leana miassn, damid's iwahaupt guade Godn sâi kinan. Ném da Ainlaitung, dé im Ãnschlus ois Dextbaischbü foigt, bschded d'Exhortatio aus:

  • am Fåtaunsa (Paternoster)
  • am Glaumsbekentnis (Credo)
  • am Daufgelübde fia d Eawåchsanendauf
  • ana Baichtfoami
  • und Bet-Schbrichal

[dro werkln] Dextbaischbü

Zitiad nåch Wilhelm Wackernagel, 1861[3]

da lådainische Dext d'åidboarische Iwasézung haidigs Boarisch (wöatlich)

Audite, filii, regulam fidei,
quam in corde memoriter habere debetis,
qui christianum nomen accepistis,
quod est vestra indicium christianitatis,
a domino inspiratum,
ob apostolis institutum.
Cuius utique fidei pauca verba sunt:
sed magna in ea concluduntur mysteria.
Sanctus etenim spiritus magistris ecclesiae
sanctis apostolis ista dictavit verba
tali brevitate, ut quod omnibus
credendum est christianis semperque profitendum
omnes possent intelleger et memoriter retinere.
Quomodo enim se christianum dicit,
qui pauca verba fidei,
qua salvandus est,
et etiam orationis dominice,
que ipse dominus ad orationem constituit,
neque discere
neque vult in memoria retinere?
Vel quomodo pro alio
fidei sponsor existat,
qui ipse hanc fidem nescit?

Ideoque nosce debitis, filioli mei,
quia noec unusquisque vestrum
eandem fidem filiolum suum
ad intellegendum docuerit,
quem de baptismo exceperit,
reus est fidei sponsionis,
et qui hanc filiolum suum docere neglexerit,
in die judicii rationem redditurus erit.
Nunc igitur omnis, qui christianus esse voluerit,
hanc fidem et orationem dominicam
omni festinatione studeat discere
et eos, quos de fonte exceperit, edocere
ne ante tribunal Christi cogatur rationem excolvere,
quia dei jussio est et salus nostra
et dominationis nostra mandatum,
nec aliter possumus veniam consequi delictorum.

Hloset ir, chindo liupostun, rihti dera calaupa,
dera ir in herzin cahuctliho hapen sculut,
ir den christanun namun intfangan eigut,
daz ist chundida iuuerera christanheiti,
fona demo truhtine innan caplasan,
fona sin selpes jungiron casezzit.
dera calaupa cauuisso faoiu uuort sint:
uzan drato mihiliu caruni dar inne sint pifangan.
uuiho atum cauuisso dem maistron dera christanheiti,
dem uuihom potom sinem, deisu uuort thictota
suslihera churtnassi, daz diu allem christanem
za galaupenne ist ja auh simplun za pigehanne,
daz alle farstantan mahtin ja in hucti cahapen.
In huueo quidit sih der man christanan,
der deisu foun uuort der calaupa,
dera er caheilit scal sin ja dera er canesan scal,
ja auh dei uuort des fraono capetes,
dei der truhtin selpo za gapete casazta:
uueo mag er christani sin, der dei lirnen ni uuili
noh in sinera cahucti hapen?
odo uueo mac der furi andran
dera calaupa purgeo sin odo furi andran caheizan,
der dea calaupa noh imo ni uueiz?

pi diu sculut ir uuizan, chindili minia,
uuanta eo unzi daz iuuer eogaliher
de selpun calaupa den sinan fillol
calerit za farnemanne,
den er ur deru taufi intfahit,
daz er sculdig ist uuidar got des caheizes,
ja der den sinan filleol leren farsumit,
za demo sonatagin redja urgepan scal.
Nu allero manno calih, der christani sin uuelle,
de galaupa jauh daz frono gapet
alleru ilungu ille calirnen
jauh de kaleren, de er ur tauffi intfahe,
daz er za sonatage ni uuerde canaotit radja urgepan:
uuanta iz ist cotes capot, ja daz ist unser heli
ja unsares herrin capot,
noh uuir andar uuis ni magun unsero sunteono antlaz cauuinnan.

Losz, Kinda liabsde, d'Régln fum Glaum,
dé's és im Heazn auswendig håm soiz,
és, dé in grisdlichn Nãm embfãnga håbz,
wås dés Zaichn fia aicha Grisdnhaid is,
fon dem Hean dalåssn,
fu saine aiganen Jinga gsézt,
und fu dem gwissn Glaum a boa Woat san:
wås då fia grosse Gehaimnis drin san (befãnga).
wai gwaid dén Gwissn Moasdan fu da Grisdnhaid
dén gwaidn Botn (Apostln) håd a dé Wöata diktiad
in soichana Kuazhaid, das dés ole Grisdn
zan glaum is, jå a éwig zan eaklean
das ole machtig san zan faschdê und im Geist gehåm
so das jéda dea si Grisdnmã nend
dea dé wéning Woat fum Glaum
de ea ghailing soi, jå dé a gnaissn soi
jå a dé Woat fum Fron (Hean) kapiad
de da Hea söwa zan Gebed gsézt håd:
Wea måg a Grist sâi, dea dé leana ned wü
nu in saim Gedechnis håd?
oda wea dés Faia ãndan
eanam Glaum sâi Bürge sâi oda s'Faia ãndan gehoassn
dea in Glaum nu ima ned woas?

Bai dea Schuid és wisz, Kindal maine,
Wü ea uns das aicha Bfoara
den söbn Glaum fu saim Su
geleaz zan fanema,
der er duach de Dauf entfåcht håd,
das er schuidig is wida Got des Gehaiss,
jå dea, dea sain Su zan leana fasamt,
za dém dés jingsde Gricht richdn soid.
Nã (jiat) ole Mãne glaich, dé Grisdn sâi woin,
de glaum und a dés Gebed fum Fron (Fåta unsa)
åle in Aile geleanan
jå a dénen geleana, dé és duach de Dauf entfåchz,
das er zan jingsdn Gricht ned gnedigt is auf Fagebung:
wail es is Gotes Gebot, jå das es is unsa Hail
jå unsam Hean sâi Gebod,
noch mia ãndan gwis ned méng unsara Sündn Entlåss gwinga.

*Hinwais: De wöatliche Iwasézung ins haidige Boarisch is natiali a weng hoiprig und soid d'Fawãntschåft fum haiding Boarisch zu deara 1200 Joa åidn Foam aus'n frian Mitlåita zoang. Es is kõa Iwasézung fum lådainischn Dext, dén ma haid fü laichda iwasézn kant, wai ma fum Kiachnlådain aus'n Mitlåita waid mea woas wia fum Åid-Boarischn. An Haufn fu schbeziele grisdliche Termini, fia dé ma dåmåis a boarische Iwasézung eafundn håd, kena ma so a haid goa neama, wai uns dé hochdaidschn Begrif fü gelaifiga san.

[dro werkln] Gschicht fum Dokument

Fu da Exhortatio ad plebem christianam gibt's mearane Åbschriftn, õane de haid in då Boarischn Schdådsbibliodek in Minga ligt und a zwoate dé haid ois Dail fu de Kassla Konveasazionen in da Murhardschen Bibliothek fu da Uni Kassl ligt.[4]

S'Mingara Manuskript is Dail fu am Kodex in dém a gãnze Rai fu kiachliche Dext aus'n 9dn Joahundat drinan san, dé in Sidbaian aufgschrim woan san, woaschainli im Schdift Fraising. Då drin is zan Baischbü a da Bericht fu da boarischn Bischofssinodn fum Joa 805 nåch Grisdus und a Åbschrift fu da Dionysio-Hadriana, ana Sãmlung fum kanonischn Kiachnrecht dé untam Båbst Hadrian I. zãmgschdöd woan is. Dé Dext han åwa ole auf Lådain, bis ém auf de Exhortatio, dé zwoaschbråchig gschrim is.[5]

In da Geamanistik is åwa dés Manuskript aus Kassl fü wichdiga, wai dés fu õam fu de Gründa fu deara Wissnschåft, im Wilhelm Grimm, genaua analisiad woan is. Dés doatige Manuskript is haid in am Buach mid ana gãnzn Rai fu åid-boarische Dext drin, wås ois Kassla Konveasazionen bekãnt is. Dés Buach is lãng im Klosda Fulda aufbewoad woan und is in da Zaid fum 30jarign Griag im Joa 1632 fu doat nåch Kassl bråcht woan. Dés bschdetigt a da Johann Heinrich Hottinger da Ödane in saim Weak Historica ecclestica novi testamenti fum Joa 1637.

Wissnschåftlich håd si dãn zan easchdn Måi da Wilhelm Grimm mid dénane Dext im Joa 1846 bschefdigt. Wai a åwa de åide Schrift so schlecht lésn kina håd, håd a dé Bladl mid ana Gåi-Åpfi-Tinktua bloacht, wås blaiwade Schedn am Dokument ãgricht håd. Dafia håd a åwa 1848 in saim Buach "Exhortatio ad plebem Christianam, Glossae Cassellanae: Über die Bedeutung der deutschen Fingernamen" a easchde Faöfentlichung fu dém Kassla Manuskript aussa bråcht.[6]

[dro werkln] Bedaitung fia d'Foaschung

[dro werkln] Fia d'Schbråchwissnschåft

D'Exhortatio is bsondas wichdig fia de hisdoarische Linguistik. Da geamanische Dail is komplet auf Åid-Boarisch gschrim und néd famischt mid ãndane westgeamanische Idiome, wia dés zan Baischbü baim Hildebrandsliadl oda baim Wessobruna Schöpfungsgedichtl da Fåi is. Daduach håd ma a ungefea 1200 Joa åids Dokument fu da gãns åidn Foam fu da Boarischn Schbråch und wai d'Exhortation zwoaschbråchig is, Lådain und Boarisch, woas ma a genau, wås da Dext genau bedait. Mãnche åid-boarischn Weata waradn nemli haid sunst schwa oda fåst goa neama zan faschdê.

Daduach, das si d'Exhortatio diarekt an de Glaibing richt, is dé Schbråch a recht bodnschdendig und kõa åbghobane Dext, dea neta fia gschdudiade Mönch zan faschdê is. Gemainsãm mid ãndane Manuskript, kintad ma so dé åid-boarische Schbråch relativ genau rekonstruian, wås åwa in deara Foam bis haid ned gmåcht woan is. De Geamanistik sågt liawa, das dés a Dialekt fum Åidhochdaidschn is und ma intressiad si blos fia dés iwaregionale Daidsch aus deara Zaid, wås åwa so goa ned exisdiad håd.

[dro werkln] Fia d'Religionswissnschåft

D'Exhortatio is õane fu de easchdn Iwasézungen fu am Dail fu da Büwi in iagend a westgeamanisches Idiom iwahaupt. Gemainsãm mim åidhochdaidschn Isidor fu Sevilla und de Monsea Fragment håd ma im 9dn Joahundat so Daile fum naichn Destament und im Muspilli a an klõan Dail fum åidn Destament ins dåmålige Boarisch iwasézt, dé bis haid eahåidn san. Daduach håd's schã im frian Mitlåita, lãng foam Martin Luther, a foiksschbråchliche Iwasézung fu da Büwi gém, zu mindest fu a boa Dailn.

Da lådainische Dext ged dabai auf de Vulgata-Iwasézung fu da Büwi zruk, dés hoast, das da boarische Dail néd diarekt fum hebreischn und grichischn Oaginal, sondan fu da schbådantikn lådainischn Veasion iwasézt woan is. Entgéng ãndane geamanische grisdliche Dext, gibt's in da Exhortation kõan Hinwais auf de haidnische Religion fu de Bajuwarn, dé foam Grisdndum exisdiad hãm muas. Ma kãn dafã ausgê, das um's Joa 800 schã ole Bajuwarn missioniad woan und fu ana geamanischn Religion nix mea iwa woa. Da Dext beschwead si a ned, das dé boarischn Grisdn nu iagendwöche haidnischn Braich hãm, sondan blos, das sé de wichdigsdn grisdlichn Dext néd gschaid kenan. Zu mindest as Credo und s'Fåtaunsa soid a jéda auswendig kina, åwa ned umbedingt auf Lådain sondan ruig a auf Boarisch (schau a unta Fraisinga Paternoster).

Iwahaupt is's aso, das aus dé åid-boarischn Gwön, dé im haiding Baian oda Ésdaraich entschdãndn han, iwahaupt kõa hinwais auf de geamanische Religion gibt, dé foam Grisdndum exisdiad hãm muas. Dés õanzige wås ma iwa de haidnische Religion fu de Bajuwarn woas, woas ma fu da Archeologi und es is néd amåi gwis, ob dés dé glaiche geamanische Religion woa, wia ma's bai de Frankn, Saxn und Alemanen gfundn håd. De geamanischn Gothaidn Thor und Wodan wean in kõam boarischn Dext eawend und eanare Nãmen keman néd amåi in de boarischn Wochadåg fia (schau a unta D'boarische Wocha).

Es is a so, das a Dail fu de Bajuwarn schã arianische Grisdn woan, befoa fu de britischn Insln schotische Mönch kema san und de Baian zan katolischn Grisdndum missioniad hãm. Es kãn déswéng sâi, das si de Exhortatio driwa beschwead, das fü Baian dés katolische Glaumsbekentnis néd gschaid aufsång kinan und filaicht oiwai nu dés Credo fum Arianismus im Kobf hãm. Dafia gibt's åwa im Manuskript kõan aindaiting Hinwais, bzw. is dés nu ned genau untasuacht woan.

[dro werkln] Schau a unta

[dro werkln] Fuasnotn

  1. Klaus Gantert: Akkommodation und eingeschriebener Kommentar: Untersuchungen zur Übertragungsstrategie des Helianddichters, Gunter Narr Verlag 1998, Saitn 41 & 159
  2. Köbler, Gerhard: Lateinisch-Germanistisches Wörterbuch, 3. A., 2006, Zitat: "E = Exhortatio ad plebem christianam (Anf. 9. Jh., abay.)"
  3. Wilhelm Wackernagel: Kleineres altdeutsches Lesebuch nebst Wörterbuch, Verlag der Schweighauserischen Verlagsbuchh. 1861, Saitn 13
  4. Stefan Sonderegger Althochdeutsche Sprache und Literatur, Walter de Gruyter Falåg, 2003, ISBN 3110172887, Saitn 84, 108 u. 167
  5. Rolf Bergmann, Stefanie Stricker, et al.: Katalog der althochdeutschen und altsächsischen Glossenhandschriften, Walter de Gruyter 2005, ISBN 3110182726, S. 1026
  6. Wilhelm Grimm: Exhortatio ad plebem Christianam: Glossae Cassellanae, Druckerei der Königlichen Akademie der Wissenschaften, Berlin 1848
Peasönliche Weakzeig