Faschwundena Impeafekt
Aus Wikipedia
| Der Artikl is im Dialekt Hausrukfiatlarisch gschrim worn. |
Da faschwundane Impeafekt, auf Hochdaidsch a "Oberdeutscher Präteritumsschwund" gnend, is a gramatikalische Bsondahaid fu de boarischn Dialekt, dé's in de ãndan geamanischn Schbråchn sunst neta nu in de alemanischn Dialekt gibt, im Jidischn, im Pennsilfaanisch Deitsch und im Afrikaans. Dés hoast das's im Boarischn kõan Impeafekt (ich sagte, ich saß, ich sprach, ich kam, ich ging, ...) gibt und dé Fagãngenhaid blos mim analütischn Peafekt gmåcht wean kã. Õanzige Ausnãm han de Veabn "sâi" und "woin".
Inhoitsvazeichnis |
[dro werkln] Gschicht
[dro werkln] Åid-Boarisch
Im Åid-Boarischn, oiso in da ödasdn schriftlich iwalifatn Foam fum Boarischn, håd's sowoi a Peafekt gém ois wia a a Impeafekt, oiso zwoa gramatikalische Foamen wia ma d'Fagãngenhaid büdn kina håd. S'Peafekt håd ma in deara Zaid åwa nu one Hüfszaidwoat büt, néd so wia haid mim pearifrastischn oda analütischn Peafekt, wo ma oiwai sång muas "ea is gãnga" und "ea håd gsågt".
De schwåchn Veabn hãm des Partizip Peafekt im Åid-Boarischn oiwai mid da Foasüm "ca-" büt, zan Baischbü: caheizan (ghoassn), casazta (gsézt), calerit (glead / "gelehrt"). Oft is dés åwa a ois "ka-" gschrim woan, wås in da Ausschbråch e kõan Untaschiad måcht, wia zan Baischbü: kauuihit (gwaid, ghailigt), kahaltana (ghåidn), kascof (gschåfn).
De schdoakn Veabn büdn s'Partizip Peafekt one a Foasüm, so hoasn baischbüswais de Foamen fum Woat "kema/kuma" im Åid-Boarischn:
- quëman (Infinitiv), quimit (3. Peason Singular, Presens), quam (3. Peason Singular, Impeafekt), quâmun (Peafekt)[1]
[dro werkln] Boarisch-Mitlhochdaidsch
Im Boarisch-Mitlhochdaidsch, oiso in da Foam fum Boarischn de so ungefea fum 11dn bis zan 14dn Joahundat gschrim woan is, håd si de gramatikalische Logik fum Åid-Boarisch waida entwükit. Duach de Laudfaendarungen hãm si åwa de genauen Foamen a weng faendat. Dés Baischbü mim Woat "kema/kuma" håd in deara Zaid aso ghoassn:
- kchömen/kchomen/kchumen (Infinitiv), kchum(p)t, kchüm(p)t (3. Peason Singular, Presens), kchom (3. Peason Singular, Impeafekt), kchômen (Peafekt)
Da Wåita fu da Fogiwoad (1170-1230), dea woaschainli aus Siddiaroi oda aus Niadaésdaraich woa und fu dém olahãnd boarisch-mitlhochdaidsche Dext iwalifat han, dea fawent sowoi as pearifrastische Peafekt, so wia mia haid, åwa genau so keman bai eam a nu an Haufn Impeafektfoamen fia. Zan Baischbü schraibt a in saim Palestinaliadl:
- ez ist geschehen, des ich ie bat
- ích bin komen* an die stat,
- dâ got menischlîchen trat
- ...
- waz ist wunders hie geschehen!
- daz ein magt ein kint gebar,
- hêre über áller engel schar,
- wáz daz niht ein wunder gar?[2]
Iwasézung:
- Es is gscheng, dés wås I oiwai bédn håb
- I bin kema zu dea Schdåd
- då wo da Heagod auf d'Wöd kema is.
- wås is då fia a Wunda gscheng!
- das a Mågd a Kind geboan håd,
- eahåbn iwa åle Öngischoa,
- woa dés ned a Wunda goa?
*de Foam "komen" one de Foasüm "ge-" is õans fu de Meakmåi dafia das dés boarischs Mitlhochdaidsch is.
[dro werkln] Boarisch-Frianaihochdaidsch
Im 15. Joahundat, oiso am Iwagãng fum Mitlhochdaidsch zan frian Naihochdaidsch, bassiad's åwa in ole owadaidschn Dialekt, das dés Impeafekt auf õa Måi faschwint und duachs zãmgsézte Peafekt easézt wiad. Wiaso dés genau bassiad is woas ma ned wiakli, åwa ma glaubt, das auf Grund fu de Laudfaendarungen de Impeafektfoamen laicht zan fawegsln woan mid de Presensfoamen, wai jå a de owadaidschn Dialekt dés -e hintn drã gean wéka låssn. Dés Fenomen, wås ma e-Apokope nend, fiad dãn dazua das ma bai de schwåchn Veabm kõan Untaschiad mea meakt zwischn "er sagt" und "er sagte", oda "er redet" und "er redete".
Damid då kõane Unkloahaidn aufkeman, håd ma liawa fum Impeafekt zan Peafekt gwegslt und aso woa's kloa, das ma fu da Fagãngenhaid rét und néd fu da Gégnwoat. Ãndarasaits is a bai de schdoakn Veabm da Impeafekt faschwundn, wo's a soicha Fawegslung goa ned gém kina håd, zan Baischbü bai "ich komme" und "ich kam", "ich gehe" und "ich ging". Ma woas a bis haid ned genau, ob dés faschwindn fum Impeafekt bai de schwåchn oda bai de schdoakn Veabm ãgfãngt håd. Faktum is åwa, das's bis auf zwoa klõane Ausnãmen in de boarischn Dialekt komplet faschwundn is.
De genaue Gschicht fum faschwundan Impeafekt und bsondas wia dés am End fum Mitlåita im Boarischn genau woa, is åwa bis haid ned wiakli eafoascht woan und aso gibt's an Haufn mea oda wéniga schwindliche Deorin und néd fü hãndfésde wissnschåftliche Aussång. Da Brofessa Wiesinger fu da Uni Wean schraibt zan Baischbü:
- Es gibt angesichts der Größe des Sprachraums und der Fülle an Textüberlieferungen nur verhältnismäßig wenige Untersuchungen zu den bairisch-frühneuhochdeutschen Schreibverhältnissen des 13. bis beginnenden 16. Jhs.[3]
Õa mégliche Eaklearung is åwa, das da Impeafekt gãns õafåch zan Konjunktiv woan is, wai im Boarischn wiad da Konjunktiv gãns konsequent aus'n Impeafektschdãm fum Veab büt, oiso: I gang, I gangad, I kam, I kamad, I bracht, I mecht, I mechad, I kant, I kintad, I kunt schã kema ...
A ãndane Eaklearung is, das ém iwaråi doat wo de geamanischn Schbråchn auf de romanischn und a zum Dail auf de slawischn Schbråchn gschdessn han, da Impeafekt fia de néd muataschbråchlichn Nåchban z'schwa zan faschdê woa und ma dafia auf's laichda eakenboare zãmgsézde Peafekt ausgwicha is und si so béssa faschdending kina håd. Dés wa dãn so wås wia a schbråchliche Kreolisiarung gwén und wiakli is ungefea zu deara Zaid bai de romanischn und slawischn diarektn Nåchban fu ins genau dés söwa bassiad.
[dro werkln] D'Ausnãm sâi und woin
Õanzig de zwoa Veabn "sâi" und "woin" hãm im Boarischn schã an Impeafekt. Dés güt fia olle boarischn Dialekt.
| sâi | Hochdaidsch | woin | Hochdaidsch |
|---|---|---|---|
| I woa | ich war | I woit | ich wollte |
| du woast | du warst | du woidst | du wolltest |
| ea woa | er war | ea woit | er wollte |
| mia woan | wir waren | mia woitn | wir wollten |
| és woaz | ihr wart | és woitaz | ihr wolltet |
| sé woan | sie waren | sé woitn | sie wollten |
[dro werkln] Wo's dés sunst nu gibt
De alemannischn Dialekt, oiso de westlichn Nåchban fum Boarisch, hãm genau so kõa Impeafekt wia mia. Doat gibt's übrigens ned amåi de Ausnãm fia de zwoa Veabn "sâi" und "woin" und dés Impeafekt ois gramatikalische Foam fu da Fagãngenhaid is bai dénan wiakli komplet faloan gãnga. So hoasts zan Baischbü auf Schwytzerdütsch oiwai "I säi gsi, du säisch gsi, er isch gsi, mir säin gsi, ..." und nia "I war", oda iagend so wås in de Richdung. Wãn de Foararlbeaga und de Schwåm mãnchmåi "I war" sång, dãn is des a schbråchliche Kontaminazion fum ãngrenzendn Diarolarisch und Owaboarisch oda fum Hochdaidschn, in eanam Dialekt håd's dé fria néd gém.
In de mittldaidschn Dialekt, bsondas in de westlichn wia zan Baischbü am Ripuarischn, wiad a oft s'Peafekt liawa fawent ois wia s'Impeafekt. Zum Baischbü sågt ma doat oft liawa wås im Peafekt, wai ma de unreglmesign Foamen fu de schdoakn Veabn famaidn wü ("ich bin geschwommen" schdåd "ich schwamm", "ich bin gelaufen" schdåd "ich lief", etc.). Oladings wiad dés doat ned so sisdematisch gmåcht wia in de owadaidschn Dialekt.
Dés Faschwindn fum Impeafekt gibt's åwa a bai de ned-geamanischn Nåchbaschbråchn fum Boarischn, dé so wia mia oiwai oda fåst oiwao blos as Peafekt fawendn. Dés is aso in de noaditalienischn Dialekt, wo's a blos a pearifrastische Peafekt gibt und dés passato remoto und s'Impeafekt fåst goa ned fiakeman. Im Furlanischn, im Ladinischn und im Retoromanischn is dés mid da Fagãngenhaid a mea oda weniga wia bai uns und a im Slowenischn und im gschbrochan Tschechisch is dés a ungefea a so. Sogoa bai de ostfranzösischn Dialekt im Åipnraum gibt's a gãns a endlichs Fenomen. Mãnche Linguistn, dé iwa de Schbråchgrenzn iwagraifend gfoascht hãm, hãm déswéng sogoa de Deori aufgschdöd, das's so wås wia an Åipnschbråchfabund gibt.
[dro werkln] Ausnåm
Da Hell Sepp võ Troschtberg håd de komblèdé Büwi ins Boarische iwasézt und im Joa 1998 ois "Sturmibibl" aussa bråcht. Dabai håd a zum õan an iwaregionals Boarisch konschdruiad dès wo eã "De Bairische Buechspraach" (lés: b-Boarische Buachschbråch) hoassd, wo Vokabln fum gãnzn boarischn Schbråchraum fum Fichtlgebirge bis as Wejschdiaroi ejne fia keman und dè wo an boarisch-gmoageidinge Gràmmàdè håd. Auf da ãndan Sait håd a fia sâi Iwasézung an boarischn Impeafekt rekonschdruiad, wiar a foa 500 Joa nu exisdiad håd. Zan Baischbü schraibt a bai da Aufeaschdehungsgschicht (Impeafekt fet):
- "Eyn n erstn Tag von dyr Woch giengend d Weiberleut mit de Waaszsalbnen, wo s zuepfraitt hietnd, in aller Frue eyn s Grab. Daa saahend s, däsz dyr Stain von n Grab wögggwöltzt war. Sö giengend einhin, aber önn Leichnam von n Herrn Jesenn fanddnd s nit." Laux 24, 1-2. [4]
- Da Wésdmiddlboar léésad dèssei aso:
- "An èrrschdn Dåg võ da Woch giangand d-Weiwaleid mid de Wåssoima, wos zubroadd hiand, in oia Frua a-s Gråb. Då såends, dàs da Schdoã vong Gråb wegagweizd wår. Sè giangand ejne, awa an Leihnåm von Herrn Jèsn fandns nèd."
Ku sei dàs dés fia haidige Dialektschbrécha ungwénd zan lésn oda zan hean is, åwa so wia ea dés gmåcht håd, dàd da boarische Impeafekt woaschainli ausschaung, wãn a ned im 15dn Joahundat aus insana Schbråch faschwundn wà.
[dro werkln] Gwön
- Werner Abraham, Jac Conradie: Präteritumschwund und Diskursgrammatik, in gesamteuropäischen Bezügen, areale Ausbreitung, heterogene Entstehung, Parsing sowie diskursgrammaische Grundlagen und Zusammenhänge; John Benjamins Publishing Company, 2001, ISBN 1588110508; online bei Google Books
- Werner Besch: Sprachgeschichte - Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung; Kapitel 5.2.4 Der (oberdeutsche) Präteritumschwund; Walter de Gruyter, 1998, ISBN 3110158833
- Josef Hell: De Bibl auf bairisch - bairische Buechspraach, Trostberg, Selbstverlag, 1998
[dro werkln] Weblinks
- Podcast: Der Hell Sepp und seine Sturmi-Bibel
[dro werkln] Fuasnotn
- ↑ Peter Wiesinger: Schreibung und Aussprache im älteren Frühneuhochdeutschen: Zum Verhältnis von Graphem, Phonem, Phon am Bairischen-österreichischen Beispiel von Andreas Kurzmann um 1400; Kapitel 3.4.6.4. ‚kommen‘; Walter de Gruyter, 1996, ISBN 3110137275
- ↑ Turba Delirantium: Walther von der Vogelweide - Palästinalied
- ↑ Peter Wiesinger: Schreibung und Aussprache im älteren Frühneuhochdeutschen: Zum Verhältnis von Graphem, Phonem, Phon am Bairischen-österreichischen Beispiel von Andreas Kurzmann um 1400; Einleitung, Seite 2; Walter de Gruyter, 1996, ISBN 3110137275
- ↑ BR-Online: Bibel-Übersetzung - Wenn Jesus plötzlich Bairisch spricht
Plusquampeafekt (wås gwén is dafoa wås gwén is) · Impeafekt (wås woa) · Peafekt (wås gwén is) · Présens (wås is) · Futur (wås sâi wiad) ·