Karntnarisch
Karntnarisch oda Karntnerisch nennt ma de boarischn Dialekte, wo in Karnten gredd wean. Ganz Karnten gheat zamma mit am gresstn Tei vo Tirol, am Soizburga Lungau und am Tei vo da Steiamoark zua sidboarischn Dialektgruppn.
Karntnarisch wead oft in Oba-, Middl- und Untakarntnarisch eiteit. Dazua gibts in Karnten Grenzgebiete, wo Tirolarische und Soizburgische Dialekte gredd wean.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Grammatik
[drå werkln] Konjugation (Beispui)
a) ba Wortstejung Pronom+Verb (i siag)
b) ba Wortstejung Verb+Pronom (siag i)
c) Konjunktiv I
| hom | sein | lebm | sogn | doa | genga | segn | miassn | woin | kemma | wissn | kenna |
| a) | |||||||||||
| i håb/hån | i pin | i lep | i såk | i tua | i geh | i siach | i muass | i wüll | i kimm | i was | i konn |
| du host | du pist | du lepst | du sokst | du tuast | du gehst | du siakst | du muasst | du wüllst | du kimmst | du wast | du konnst |
| er hot | er is | er lep | er såk | er tuat | er geht | er siacht | er muass | er wüll | er kimmp | er was | er konn |
| mia hom(a) | mia sein | mia lem | mia sogn | mia tan | mia gehn | mia segn | mia miassn | mia wolln | mia keman | mia wissn | mia kinan |
| es hopts | es seits | es lepts | es sokts | es tats | es gehts | es sekts | es miassts | es wollts | es kemps | es wissts | es kints |
| se homt/homp | se seint | se lemt | se sognt | se tant | se gehnt | se segnt | se miassnt | se wollnt | se kemant | se wissnt | se kinant |
| b) | |||||||||||
| hob i/hon i | pin i | lep i | sok i | tuari | geh i | siach i | muass i | wüll i | kimm i | was i | konn i |
| host | pist | lepst | sokst | tuast | gehst | siakst | muasst | wüllst | kimmst | wast | konnst |
| hot a | is a | lep a | sok a | tuat a | geht a | siacht a | muass a | wüll a | kimmp a | was a | konn a |
| homma | samma | lemma | sogma | tamma | gemma | segma | miassma | wollma | kema | wissma | kima |
| hopts | seits | lepts | sokts | tats | gehts | sekts | miassts | wollts | kemps | wissts | kints |
| hom se | sein/sant se | lem se | sogn se | tan se | gehn se | segn se | miassn se | wolln se | keman se | wissn se | kinan se |
| c) | |||||||||||
| i het | i war(at) | i lebat | i sogat | i tat/tet | i gangat | i segat | i miassat | i wellat | i kamat | i wisat | i kantat |
2. Person Sg.: -st
3. Person Sg.: -t; ba Verben af -ben und -gen entfoit s -t (ar lep, ar schreip, ar sok, ar ziak)
1. Person Pl.: -n; ba Verben af -ben: -m; ois vasteakte Form aa -ma (mia segma, mia gemma)
2. Person Pl.: -ts
3. Person Pl.: -nt
Bei der Wortfolge Verb+Pronom (zum Beispiel in Fragen) fällt bei der 2. Person Singular sowie bei der 1. und 2. Person Plural das Personalpronom weg, außer es wird besonders hervorgehoben oder betont (zum Beispiel "gemma mia heit fuat?", "seits es aa krånk?")
Vagangaheit:
i hob/hon ghop
i pin gwesn
i hob/hon glep
i hob/hob gsok
i hob/hon geton
i pin gongan
i hob/hon gsegn
i hob/hon miassn
i hob/hon wolln
[drå werkln] Sprochbeispui
- Bua, iss nit so vül Tschatschlwerch, is jo nit guat fia di Zehnt! (Tschatschlwerch moant do Siassigkeitn, vo Tschatsch = weatloses Zeig)
- Roak uma dege Maukn! (roak = reichn, Maukn = Quetschn)
- Aufe auf de Olm, traust di zuawe zu de Nuggalen?
- Muckefuck? Nit de Blattlan ... aus de Oachln sölba! So hods unsa Urli imma darzöhlt. Und noacha no a Goaßmülch eine ... pfui Teifl!
- Mitn noign Göld seind die Pappmschloußar aa a Trum toirar worn.
- De is lei a Gache! Pass auf mit dea is nit zum spüln!
- Hee, oltar Sacklpickar! (Gruass unta Habaran; Sacklpickar = Depp)
- Kriagst a Uaringl, dass da di Eigalan ausakuman! (Uaringl moant do Watschn)
- Ma hob i mi jetz owa vakuzt! (vakuzt = vaschluckt)
[drå werkln] Lexik
A poar Beispui ausm bsundan karntnarisch, sidboarischn Vokabular:
- Buachaner - Hoarta Hund ('Kerl aus Hoarthoiz')
- Duttlkraxn - BH
- Kloazn - drickade Birna, oids, hagas Mandal (vgl. 'Zwetschgnmandal')
- Mauchalan - Griachal
- Puschkawetl - Bleamestrauss ('kloana Busch')
- Reindling - Kuchn in Reindlform
- Seichale - kloans Sieb
- Tirgntschuatsch - Gugaruzkoibm
- Tschack - kastriata Goassbock
- Tscherfl - Schuah (vo slow. 'cevelj' = Schuah, vom frz. 'chevre' = Goass -> goassledane Schuah)
- Tscherflgöld - Drinkgöd (= 'Weggöd, fias Renna')
- Tscherfltaxi - per pedes
- umetschinkln - gmiatle schlendan
- urassn - vaschwendn
[drå werkln] Schau aa
- Sidboarisch
- Karntnarisch
[drå werkln] Biacha
- Matthias Lexer: Kärntisches Wörterbuch. 1862 (Digitalisat)
- Arnulf Pichler-Stainern: Südbairisch. Valog Johannes Heyn, Klognfuat (2008) ISBN 978-37084-09292-5