Latein im Boarischn
Latein im Boarischn (Bairisch Latein) moant de lateinischn Iwarestln und Ausdrick in da heitign Boarischn Sproch. Lateinische Fremdweata wean ned behondlt, nua Lehnweata.
Im Gebiet vo Bayern und Esterreich wor im 3. und 4. Joarhundat Latein de Vakeassproch. Latein hod owa aa voa und noch dea Zeit a grosse Roin in da Region gspuit. Vo nam Eifluss vom Latei is oanigs im Wortschotz vo Boarisch dahoidn bliem bzw. zan Tei aa iwa ondare romanische und germanische Sprochn dazua kema.
Dees easchte Lehnwoat, wo in de germanische Sproch eiganga is, deafat Kaisa (vo Caesar) gwen sei. Afgrund vo da Aussproch woass ma, dass dees scho im 1. Joarhundat voa unsara Zeitrechnung gwen sei muass, weis ae in Caesar spoda mit Umlaut ausgsprocha woan is und s C wia Z und nimma wias boarische ai bzw. wias K, wiar in da klassischn Zeit.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Boarisch - Latein - Tabejn
Oi Begriff soin meafoch belegt sein. Wann dees ned da Foi is, muass a Beleg gnennt wean.
| Boarisch | Heakumft (Latein) | Synonyme und Omeakung |
|---|---|---|
| akkrat, aggradd | accuratus = gwissnhoft, sorgfejti | genau, gwissnhoft |
| Brezn | bracchium = (Unter-)Orm | Weis wia kreizte Orm auschaut. |
| Buttn | buttina = Floschn, Gfäß; buttis, buttia (vulgärlat.) = Fassl, Kruag, Korb | Trogegfäß fia Weimba (aus Hoiz), aa fia ondare Hoizbehejta (fassl- und wannaoartig) vgl. Bottich, engl. Bottle |
| Butzal, Butzerl[1] | pusillus = winzig | "kloans Kind", "Saigling", "Baby" (neiboarisch); owa aa "neaviga Typ" |
| dorkln, torkeln | torculare = kejtan (de Kejta/Torkl draan) | schlingan, woggln, schwankn; |
| fad | fatuus = bled, kindisch, gschmocklos; iwas franz. "fade" za uns | odroschn, gschmocklos, longweili, vastaubt. uninteressant |
| Enzian | gentiana = Enzian; ahd./oboar. encian | Heakumft vo gentiana unbekonnt |
| Faschiats, Faschierts[2] | farcire = stopfn; iwa frz. "farce" Füllung | Hockfleisch, Brad; vo faschian (duachn Fleischwoif draan) |
| fei | finis = End, Grenz; iwa afr. fin | bestimmt, gwiss, wiakle, owa, do; fei steigat, vasteakt, wiazt... |
| griawe, griawig[3] | creber, -bra, -brum = zoireich, haifig, b. Abl.: reich an | gmiatle, nett, liab, lebhoft, leiwand, s passt ois |
| Gspusi (mfn) | sponsus, sponsa = Valobta, Valobte (za spondere = gelobn, vasprechn) | Liabsta, Liabste; Liabschoft, Liaison, Flirt |
| Guglhupf, Gugelhupf (m) | cuculla = Kapuzn, Menchskuttn | Kapuzn deshoib, wei si da obare Tei vom Kuchn wia ra Kapuzn hebt ("hupft") |
| Gurgl, Guagl, Gurgel (m) | gurgulio = Luftrean, Schlund; ahd./oboar. gurgula | Hois, Schlund |
| Kaisa (m) | Caesar = C. Julius Caesar, got. kaisar | ejtasdes lateinisches Lehnwoat im Germanischn |
| Kistn (f) | cista = Kostn fia Kloada, Biacha oda Gejd | Truhn |
| Most | (vinum) mustum = junga Wein, Most (za mustus = jung, frisch, nei) | Obstwein |
| rar (si rar mocha) | rarus = sejtn | sejtn, knopp, vgl. "Raritet" |
| Pfund (n) | pondo = a Pfund Gwicht, pondus = Gewicht, got. pund | 500 Gramm, a hoibs Kilo; vgl. aa de Schimpfweata (Steigerunga): "Pfundshamme", "Pfundssau (-erei)" |
| pfundig | schaug: Pfund; studentisch: voi gwichtig, daraus hod si de Bedeitung "berig" entwicket | berig, prima, klasse; vgl. "Pfundskerl" (prima Kerl), "Pfundsgaudi" (Riesngaudi) |
| Ploo (Plahe, Blahe), Plochn, Plochad | floccus = Woiflockn | Plane (hod si aus Ploo entwicklt!) |
| Proll (m) | proletarius = Besitzlosa mit vui Kindan | Gscheada, Asi, Gmoadepp |
| pressiern, pressian | pressare = pressn, druckn; iba frz. presser | dränga, treibm, eilig sei |
| Radi (m) | radix (-icis) = Wuazl | Rettich |
| Riwisl, Ribisel (f) | ribes = Johannesbial, iwa it. zu uns[4]; uaspr. vom arab. ribas (Rhabarba) | Johannesbial, Haunsbia; vgl. aa cs. "rybiz", ungar. "ribszke" |
| Semme, Semmel (f) | similia = fein gmohlans Woaznmej; ahd./oboar. semela | Gebeck aus fein gmohlan Woaznmej (d.h. a Voikornsemme gibts ned) |
| Servus, Serwas, Sers | servus = Deana, Sklav; vo servare = beobochtn, beochtn | Gruaß im Sinn vo: "I bin dei Deana!"; vgl. serviern, Service |
| Spezi, Spezl (m) | amicus specialis = da bsondare Freind | Habara, enga Freind, Stammtischbruada |
| vamoledeien | maledicere = vafluachn ("malus" = schlecht, "dicere" = redn) | schlecht reden, vafluachn; s Gegntei vo "gebenedeit" (Kiachsproch) |
| Weila, Weiler | villari (ml.) = Gheft; vo villa = Herrnhof; ahd./oboar. wilari | kloane Siedlung; 3 - 15 Oanzlgheft (friara fia de Sippm-Mitgliada) |
| wif | vivus, -a, -um = lebendig | schlau, afgweckt, af Droht, vgl. aa Substantiv "Wifzagg" |
[drå werkln] Schaug aa
[drå werkln] Biacha und Beleg
- Duden. Herkunftswörterbuch. Etymologie der deutschen Sprache. 4., nei beorbatete Aflog. Dudenverlag: Mannheim/ Leipzig/ Wean/ Zürich 2007. ISBN 978-3-411-04074-2
- Christoph Gutknecht: Lauter blühender Unsinn. Erstaunliche Wortgeschichten von Aberwitz bis Wischiwaschi. 3. Aflog, C.H. Beck, Minga, 2003.
- Adam Härdl: Lateinische Überreste im bairischen Dialekt. Dr. Erwin Rauner Valog, Augschburg, 2008 (Neiaflog). ISBN 978-3-936905-38-0
- Gerald Huber: Lecker derbleckt: Eine kleine bairische Wortkunde. Societäts-Verlag, Frankfurt/Main, 2008. ISBN 978-3797311009
- Kluge. Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Bearbeitet von Elmar Seebold. 24., eaweidate Aflog. de Gruyter, Berlin/ New York 2002. ISBN 3-11-017472-3
- Konrad Rossberg: Deutsche Lehnwörter in alphabetischer Anordnung. BiblioBazaar, 2008 (Reprint vo da Easchtaflog: Leipzig 1881). ISBN 978-0559170898
- Stefan Sonderegger: Althochdeutsche Sprache und Literatur. 3. Auflog, de Gruyter, Berlin/ New York 2003. ISBN 3-11-017288-7
- Karl-Wilhelm Weber: Romdeutsch. Warum wir alle lateinisch reden, ohne es zu wissen, 3. Aflog, Eichborn, Frankfurt a.M., 2006. ISBN 978-3-8281-4747-4
- Otto Wittstock: Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz, 3. Aflog, Berlin (Ost), 1982
[drå werkln] Omeakung
- ↑ Wolfgang Teuschl: Wiener Dialekt Lexikon, 3. iwaorb. Auflog, Residenz-Valog, Soizburg 2007
- ↑ Uni Augschburg, Leastui fia Germanistik: Gebratener Fleischkloß
- ↑ Iwa de Heakumft vo "griawe" gibts vaschiedane Hypothesn, koane is gsichat. Beleg: Adam Härdl: Lateinische Überreste im bairischen Dialekt.
- ↑ Friedrich Kluge: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache; 23. erweiterte Auflage, Walter de Gruyter, 1999