Mittlboarisch

Aus Wikipedia

(vu Mittelbairisch weida gschickt)
Wexln zua: Navigazion, Suach

Mittlboarisch is neem Nordboarisch und Südboarisch oane vo de drei Hauptgruppn im boarischn Sprochraum. Des mittlboarische Sprachgebiet erstreckt se üba große Teile vo Bayern und Österreich. Noch da Anzahl vo Sprecha is es bei weitm de greßte Untagruppn vo da boarischn Sproch.

Zwengs da Ausdehnung und deitliche Untaschiad in da Lautbildung teilt ma's in Westmittlboarisch und Ostmittlboarisch auf.

Inhoitsvazeichnis

[dro werkln] Kennzeichn

's Åigemeine Kennzeichn vô dera Mundårt is, dass Fortis-Laute wia p, t, k åbgschwächt wern zua dé Lenis-Lautn b, d, g. Vur an Ãlaut bleibts k erhåitn, wia z. Bsp. in Kuah.

Åis Vaklànarungsformen wern -l oda -al vawendt (Frànzl/Frànzal, Kàtzl/Kàtzal). Im Grenzgebiet zwischn Süd- und Westmittlboarisch (Såizburga Åipmgaue, Berchtsgån, Steirischs Tauangebiet, Tirola Untalãnd, Bayrischs Owalãnd) hert ma a haifig -ai åis Koseform (Dirnai, Kerzai/Késchzai, Katzai).

s' Mittlboarische låsst se untagliedan ins Westmittlboarische (à Åidboarisch gnãnnt) und 's Ostmittlboarische (à Donauboarisch gnãnnt). Dé Grenz zwischn west- und ostmittlboarisch (vui géng vüi) vaschiabt sé untam Eîfluss vôm weanarischn åimelich zua Stååtsgrenz zwischn Östareich und Daitschlãnd hî - wobei ma sågn muaß, dass ma direkt ãn da Grenz 'n Untaschied oft recht daitlich hert. Zum Beispüi ãn da Stååtsgrenz vôm Berchtsgåna Lãnd zum Såizburga Lãnd kennt ma glei aussa, vô wöichana Seitn da Sprecha kummt.

In Owaöstareich, im Såizburga Flåchgau (aussa da Stådt Såizburg und seina Agglomàrazion) sowiam niadaöstareichischn Wåid- und Mostviartl is, wia im benåchbårtn Bayan, dé åidboarische Stãmmesmundårt (Westmittlboarisch) behoamatt. Dé ãsässing Dialekte büidn midm ãgrenzendn Niadaboarischn an Språchvabãnd. Ãndas åis 's Ostmittlboarische is 's aufm Bodn vôm åidn Stãmmesherzogtum entstãndn. A daitlichs Untascheidungskriterium zwischn West- und Ostmittlboarisch is da Dobbelaut -au-; im Westmittlboarischn wird a dendenziell mehr mit -a- aufglöst (dés kàf i ma); im Ostmittlboarischn mid an stårk vadunkltn -o- Laut (dés kåuf i ma). A dé gebaigtn Formen vô "kemma" (I kimm, sé kemma(n), Infinitiv: kemma) san aufs Westmittl- und Südboarische beschrenkt. 's Ostmittlboarische kennt nur dé Büidung mit -u- (I kumm).

Außadem tüpisch firs Westmittlboarische is dé åide Form fir "san" - hand (Mir hand erm inna worn). Weitas wird à dés åide germanische Temporaladverb "åft" nebm "na" im Sinn vô "danåch", "hintaher" vawendt (åft håst a Pech). Dé letztgnãnntn Formen san haid nur no auf 'm ländlichn Raum beschränkt.

In Owaöstareich büidt dé Mundårt vôm Innviartl midm ãgrenzendn Niadabayan a historische Eîheit. Politisch is Innviartl erst 1814 östareichisch worn. Währnd dé Mundårt vôm Innviartl géng Ostn hî (in Richtung Hausrugg) an erkénnbårn Lautwãndl durchmåcht (ui wird zu üi - zB spuin / spüin, a zuanehmende å-Vadunklung) san dé Üwagäng weita ostwärts entlãng vô da Donau üwas Traun- zum Mostviartl hî fliaßend. Außadém nimmt nåch Ostn hî da Eîfluss vôm Weanarischn zua, der in dé letztn Jåhrzehntn zuanehmend dé bodnständing Mundårtn üwalågat håd. Am stärkstn merkt ma dés in dé greßan Städte und ãn da Hauptvakehrsstreggn.

Da östareichische Zweig vôm Mittlboarischn geht auf dé Mundårt vom båbmbergarischn Herrschåftsgebiet "Ostarrîchi" zrugg, wås im Zug vô da daitschn Ostbesiedelung entstãndn is. 's östliche Ostmittlboarisch zàgt a slawischs Substràt und a fränkischs Supastràt, wås sé im bsundan Wortschåtz und einige lautliche Eingheitn zàgt. Außadém is 's Ostmittlboarische während da Håbsburga Kaisazeid mid vüi slawische und ungarische Fremdwörta ãgreichat worn und hebt sé déswéng vôm Westmittlboarischn merklich åb.

Außadem wirkt sé da Weana Eîfluss dåhîgehnd aus, dass im ostmittlboarischn Dialektgebiet in dé letztn påår Jåhrzehnte a Tendenz besteht, dés åide "oă" durchs Weana "à" z'ersétzn. Beispüisweis wern oăns, zwoă, kloã, kleăna, Stoã, hoăß, hoăzn ... durch àns, zwà, klâ, Stâ, hàß, hàzn ... ersétzt. Da Språchwãndl håd åwa no zu kàna eîdaiting Dialektgrenzn gfihrt, weil sé sogår im aißastn Ostn vô Östareich (Burnglãnd) 's historische "oă" géngüwam weanarischn "à" no behauptet, ebmso wia in große Teile vô Niada- und Owaöstareich. Dort is à no dé ãgstãmmte (åidboarische) Wortendung -a ãnstöi vô -n (måcha, låcha, schigga) gãng und gäbe.

Ãm Ostrãnd vôm Mittlboarischn, im Weîviartl und im Burnglãnd findt ma dé "ui-Mundårt". Då entspricht a "ui" (Bruida, guit, Schuich) im Mittlboarischn und Südboarischn åigemein vabreitetn "uă" (Bruăda, guăd, Schuăch). Bsundas åwa im niadaöstareichischn Weîviartl san dé Wariàntn ålladings aufm Rüggzug.

[dro werkln] Wissnswerts üwa d' Språch

[dro werkln] Åigemeine Informazionen

[dro werkln] Grammàtik

[dro werkln] Gschicht

[dro werkln] Regionàle Dialekte

Peasönliche Weakzeig
Andane Sprochn