Sidboarisch
Aus Wikipedia
| Der Artikl is im Dialekt West-Sidmittlboarisch gschrim worn. |
| Boarisch (Sidboarisch) | ||
|---|---|---|
| Vabreitungsgebiet: | Östareich, Daitschlond, Italien, Schwaiz, (†Slowenien) | |
| Sprecha: | ? | |
| Linguistische Klassifikazion: |
Indogermanisch → Germanisch → West-Germanisch → Hochdaitsch → Owadaitsch → Boarisch
|
|
| Offiziella Status: | ||
| Åmtssproch in: | - | |
| Sprochcodes: | ||
| ISO 639-1: | - | |
| ISO 639-2: | (B) gem | (T) - |
| ISO 639-3: | bar} | |
| SIL: | BAR | |
Sidboarisch werscht in Nord-, Ost- und Sidtiaroi, Kärntn, in Toaen vo da Staiermork (vuroim in da Weststaiermork) und in de daitschn Sprouchinsln in Karnien gredt, friara aa in da Gottschee, Zarz und in a poar ondare Sprouchinsln in da Krain und da Unterstaiermork. Fost d' gonz Staiermork, d' Soizburger Oipmgai und's Tiaroier Unterlond ghern zan Iwergongsgebiat zwischn Mittl- und Sidboarisch. Aa 's Zarzarische und's Gottscheearische sand sidboarisch gwen.
De in da hochdaitschn Lautvaschiawung aus k entstondna Affrikate kχ is sekundär auf's Gebiat vom westlichn Sidboarischn und des vom Hoch- und Hächstalemannischn zruckegonga. Im Alemannischn is in da waidern Foing 's olautnde k gschwundn, sodass d' Affrikat' im Olaut a typischs Kennzoachn vuroim im Tiaroiarischn woun sand.
As Sidboarische is a recht a inhomogene Sprouchlondschoft, 's bsitzt ower oanige karakterristische Merkmoie. 's gliadascht si in hoibwegs gschlossane Sprouchgebiate und zoiraiche Iwergongsdialekte. D' genauane Ogrenzung is desweng schiager nid mäglich.
Inhoitsvazeichnis |
[dro werkln] Tiaroiarisch
D' woi bekonntaschte sidboarische Mundort is as Tiaroiarische. Nem da storkn Affrikatisiaring is as hervurstechandste Merkmoi d' Aussprouch vo st im Wortinnern ois scht („Bisch[t] nu bai Troscht“). Seig is a oitertymlichs Merkmoi und nid durch d' zwoate Lautvaschiawing entstondn sundern aus oidhochdaitscher Zaid iwerblim. Seig beziangd daitsche Lenwärter in westslawische Sprouchn (z. Bsp. poinisch žold [Sold]). Bis haid hod si seig baim st im Wortinnern no im Pfäizischn, Alemannischn und Tiaroiarischn dahoidn. 's sp werscht aa im Mittlboarischn im Wortinnern ois schp gredt (z. Bsp. Kaschpal, da erschte, da Durscht), wai rs im Inlaut ois rsch in schiager oie boarischn Mundortn ausgsprochn werscht.
Verm endn im Infinitiav und im Plural wia im Schriftdaitschn grundsätzlich auf n. 's ei daschaint ois oa (hoass isch's). 's Tiaroiarische werscht in Nordtiaroi (im sognonntn Tiaroier Mittl- und Owerlond), in gonz Sidtiaroi und in ner Iwergongsvariantn in Osttiaroi gredt. D' Osttiaroier Mundort get nämlich oimälich in's Kärntnarische iwer. Da Werdnfäiser Dialekt rundum Garmisch-Partnkirchn und Mittnwoid gherscht emfois zan Tiaroiarischn.
Im Tiaroier Owerlond rundum Londeck, im Arlberggebiat und de dahinter liagatn Saitntoier is da alemannische Aischlog nid zan iwerhärn. Oie Infinitiave und Plurale endn auf a (valiara, stossa usw.). Da Grosstoae vom Ausserfern mid da Bezirkshauptsoud Raitte redt beraits an alemannischn Dialekt, der wos zan Schwäbischn zan zäin is („Tiaroier Schwäbisch“ entspricht an Oweroigaier Dialekt)
[dro werkln] Kärtnarisch
D' ondane grosse sidboarische Kernmundort is as Kärntnarische. Wia's ostmittlboarische vafijgts iwer a kompakts slawischs Substrat. Kärntn is im friaran Mittloiter und driwer ausse vo slawische Stämm bewont woun; nouch da boarischn Londnoum sand d' Slawn (d' Windischn) oimälich assimiliart woun, si homd ower Spurn in da boarischn Mundort vo Kärntn hinterloussn. D' woache Sprouchmelodi vom Kärntnarischn darinnascht haid no an's Sidslawische, vij Aingnom endn auf -ig (slow. -ik) und aa oanige Mundortwärter koarespondiarn mi'm Slawischn. Typische Merkmoie vo da Kärntner Mundårt sand d' ondane Vatoalung vo da Vokalquantität und sonftane Affrikatisiaring (wia stimmhofts „gg“)
Aussadem kennzoachnt as Kärntnarische a storche Lautvadunkling ('s hochdaitsche „a“ werscht oft za „ò“ stott za „å“) und im Sidn d' Monoftongiaring vo mhd. „ei“ za „à“ (z. Bsp.: Dòs wàss i nit).
's Sidboarische kennt koa r-Vokalisiaring, si is ower decht in d' Stoudtmundortn am Vurdringa. Nåch Vokaln werscht l do nid vokalisiascht, ois Vurstufm ower e und i vur l grundescht (z. Bsp. Mülch). In d' Städ is d' l-Vokalisiaring im Vurruckn (sogor bai d' Aingnom' wia z. Bsp. Höga fir Hochdaitsch: Helga). Waiderschts unterschain oanige sidboarische Mundortn Storche- und Schwochlaute, wia in Dåch neem Tåg, 's oide k is in Kärntn und in Toaen vo Tiaroi und 'm Lond Soizburg lautvaschom zua kʰ (Affrikatum), wia z. Bsp. in Kʰlea (fir Hochdaitsch: Klee). De Affrikatt steind a Fonem dor (vaglaich 's Minimalpoar rukn/rukʰn)
A Karaktaristikum vo da Kärntner Mudort is d' sognonnte Kärntner Denung: aufgrund vo da Interferenz mi'm Slowenischn wernd vij Säibstlautt entgeng da hochdaitschn Norm long ausgsprochn, z. Bsp.: „låås lei lààfm“. De Daschainig houd za da Foing, dass z. Bsp. d' Wärschter (in Hochdaitsch) „Ofen“ und „offen“ lautlich zommfoind za „Oofm“, emso d' Wärschter „Wiese“ und „wissen“ za wiisn.
A waiderschts Merkmoi vom Sidboarischn is d' Vawending vom Wertai „sein“ (1. Person) und „seint“ (2. Person) anstott vo mhtl. boarisch „san(d)“, toaewais mid lautlichn Schattiaringa wia z. Bsp.: „sän“
De Dialekte vo da Weststaiermork zoachnend se durch d' Diftongiaring vo nohezua oie betontn Vokale aus.
A historische Variantn vom Boarischn is as Zimbirische. Es houd si scho in da oidhochdaitschn Zaid ougsondascht und werscht haid no mid lokale Variantn in oanige oweritalienische Sprouchinsai gredt.
[dro werkln] Iwergongsdialekte
Im Tiaroier Unterlond (Kitzbichi, Kufstoa, St. Johann in Tiaroi und'm Koasergebiarg) redt ma nid Sid- sundern (Sid)mittlboarisch („L“-Vokalisiarung, „st“ im Wurtinnern... mid da Ausnom vo da tendenziäin Affriaktisiaring toaet 's oie Merkmoie mi'm Westmittlboarischn). In d' Orn vo „Auswärschtige“ klingts wiara herschtane Variantn vom Owerboarischn, mid dem's osijst vällig iweroastimmt. D' Infinitiave endn nouch n-, ng- und m- auf -a (singa, kemma) sist auf -n.
Gmoasom mid da unter da Rubrik „Mittlboarisch“ vamerktn oipinen Iwergongsdialektn toaet's „Unterländische“ aa oanige lautliche Gmoasomkaitn wia d' iweroi oztreffatn, moast dezentn Affikata. D' Mundortn vo d' Soizburger Gebirgsgai sand oiesomt Bruckndialekte (Sidmittlboarisch). D' Pinzgauer Mundort vahoitt si waidgehascht wia de vom Tiaroier Unterlond, da Pongauer Dialekt zoagt donauboarische und da Lungauer Dialekt Kärntnarische Aifliss.