Sidboarisch
| Der Artikl is im Dialekt West-Sidmittlboarisch/Sidboarisch gschrim worn. |
| Sidboarisch | |
|---|---|
| Gredt in | Tirol, Karnten, Sidtirol, Steiamoark, Soizburg, Slowenien, Bayern, USA, Kanada |
| Sprecha | eppa 1,5 Muilliona |
| Klassifikation |
|
| Offiziella Status | |
| Amtssproch | -- |
| Sprochcode | |
| ISO 639-1 | -- |
| ISO 639-2 | gem (sunstige german. Sprochn) |
| ISO 639-3 | bar |
Sidboarisch nennt ma de Dialekte, wo im Sidn vom boarischn Sprochraum, vor oim in Tirol und Karnten gredd wern. De Dialekte hom durch eana Obgschiednheit no zohlreiche Merkmole vom Urboarischn bewohrt[1]. Sidboarisch werscht aa in Toaen vo da Staiermork (vuroim in da Weststaiermork) und in de boarischn Sprouchinsln in Obaitalien und in Slowenien (Krain und da Unterstaiermork; heint nua no vaoanzlt) gredd. Fost d' gonz Staiermork, d' Soizburger Oipmgai und's Tiaroier Unterlond ghern zan Iwergongsgebiat zwischn Mittl- und Sidboarisch. Aa 's Zarzarische, 's Göttscheabarische[2] (Gottscheearisch) und s Zimbrische seind sidboarische Dialekte.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Charaktaristik
Dees k entstondna Affrikat kχ (Zwoatn Lautvaschiawung) is sekundär aufs Gebiat vom westlichn Sidboarischn und vom Hoch- und Hächstalemannischn zruckegonga. Im Alemannischn is in da waidern Foing 's olautnde k gschwundn, sodass d' Affrikat' im Olaut a typischs Kennzoachn vuroim im Tiaroiarischn woun sand.
A waiderschts Merkmoi vom Sidboarischn is d' Vawending vom Wertai „sein“ (1. Person) und „seint“ (2. Person) anstott vo mhtl. Middlboarisch „san(d)“, toaewais mid lautlichn Schattiaringa wia z. Bsp.: „sän“
De Dialekte vo da Weststaiermork zoachnend se durch d' Diphtongiaring vo nohezua oie betontn Vokale aus.
As Sidboarische is a recht a inhomogene Sprouchlondschoft, a Obgrenzung is dezweng nit oafoch. Scho aloa de Klanguntaschiede (Lautung) zwischn karntnarischn und tirolarischen Dialektn is affolland. Nua de konservativn Bstandtei vo de Dialekt und de Zuaghearigkeit vo de Lautsystem rechtfeatigt de Zammfossung ois sidboarische Dialektgruppm.[3].
Afm sidboarischn Gebiet existian aa bedeitande Mindaheitnsprochn. In Kartn is s Slowenische, in Sidtirol s Ladinische und s Italienische. Da Kontakt vom Sidboarischn mitm Slowenischn und Romanischn hod auf de Dialekte an meakborn Einfluss ghobt.
[drå werkln] Tiaroiarisch
S Tirolarische zoagt a stoarke Ost-West Gliadarung. Vur oim de Linie Innschbruck - Bozen is a markante Meakmolsgrenz. Nem da storkn Affrikatisiaring is as hervurstechandste Merkmoi d' Aussprouch vo st im Wortinnern ois scht („Bisch[t] nu bai Troscht“). Seig is a oitertymlichs Merkmoi und nid durch d' zwoate Lautvaschiawing entstondn sundern aus oidhochdaitscher Zaid iwerblim. Seig beziangd daitsche Lenwärter in westslawische Sprouchn (z. Bsp. poinisch żołd [Sold]). Bis haid hod si seig baim st im Wortinnern no im Pfäizischn, Alemannischn und Tiaroiarischn dahoidn. 's sp werscht aa im Mittlboarischn im Wortinnern ois schp gredt (z. Bsp. Kaschpal, da erschte, da Durscht), wai rs im Inlaut ois rsch in schiager oie boarischn Mundortn ausgsprochn werscht.
Verbm endn im Infinitiav und im Plural wia im Schriftdaitschn grundsätzlih auf n. 's ei daschaint ois oa (hoass isch's). 's Tiaroiarische werscht in Nordtiaroi (im sognonntn Tiaroier Mittl- und Owerlond), in gonz Sidtiaroi und in ner Iwergongsvariantn in Osttiaroi gredt. D' Osttiaroier Mundort get nämlich oimälich in's Karntnarische iwer. Da Werdnfäiser Dialekt rundum Garmisch-Partnkirchn und Mittnwoid gherscht emfois zan Tiaroiarischn.
Im Tiaroier Owerlond rundum Londeck, im Arlberggebiat und de dahinter liagatn Saitntoier is da alemannische Aischlog nid zan iwerhärn. Oie Infinitiave und Plurale endn auf a (valiara, stossa usw.). Da Grosstoae vom Ausserfern mid da Bezirkshauptsoud Raitte redt beraits an alemannischn Dialekt, der wos zan Schwobischn zan zäin is („Tiaroier Schwobisch“ entspricht an Ostollgaia Dialekt).
[drå werkln] Karntnarisch
D' ondane grosse sidboarische Kernmundort is as Karntnarische. Wia's Ostmittlboarische vafijgts iwer a kompakts slawischs Substrat. Karntn is im friaran Mittloiter und driwer ausse vo slawische Stämm bewont woun; nouch da boarischn Londnoum sand d' Slawn (d' Windischn) oimälich assimiliart woun, si homd ower Spurn in da boarischn Mundort vo Karntn hinterloussn. D' woache Sprouchmelodi vom Kärntnarischn darinnascht haid no an's Sidslawische, vij Aingnom endn auf -ig (slow. -ik) und aa oanige Mundortwärter koarespondiarn mi'm Slawischn. Typische Merkmoie vom Karntarischn sand d' ondane Vatoalung vo da Vokalquantität und sonftane Affrikatisiaring (wia stimmhofts „gg“)
Aussadem kennzoachnt as Karntnarische a storche Lautvadunkling ('s hochdaitsche „a“ werscht oft za „ò“ stott za „å“) und im Sidn d' Monoftongiaring vo mhd. „ei“ za „à“ (z. Bsp.: Dòs wàss i nit).
's Sidboarische kennt koa r-Vokalisiaring, si is ower decht in d' Stoudtmundortn am Vurdringa. Nåch Vokaln werscht l do nid vokalisiascht, ois Vurstufm ower e und i vur l grundescht (z. Bsp. Mülch). In d' Städ is d' l-Vokalisiaring im Vurruckn (sogor bai d' Aingnom' wia z. Bsp. Höga fir Hochdaitsch: Helga). Waiderschts unterschain oanige sidboarische Mundortn Storche- und Schwochlaute, wia in Dåch neem Tåg, 's oide k is in Karntn und in Toaen vo Tiaroi und 'm Lond Soizburg lautvaschom zua kʰ (Affrikatum), wia z. Bsp. in Kʰlea (fir Hochdaitsch: Klee). De Affrikatt steind a Fonem dor (vaglaich 's Minimalpoar rukn/rukʰn)
A Karaktaristikum vom Karntnarischn is d' sognonnte Karntner Dehnung: aufgrund vo da Interferenz mi'm Slowenischn wernd vij Säibstlautt entgeng da hochdaitschn Norm long ausgsprochn, z. Bsp.: „låås lei lààfm“. De Daschainig houd za da Foing, dass z. Bsp. d' Wärschter (in Hochdaitsch) „Ofen“ und „offen“ lautlich zommfoind za „Oofm“, emso d' Wärschter „Wiese“ und „wissen“ za wiisn.
[drå werkln] Iwergongsdialekte
Im Tiaroier Unterlond (Kitzbichi, Kufstoa, St. Johann in Tiaroi und'm Koasergebiarg) redt ma nid Sid- sundern (Sid)mittlboarisch („L“-Vokalisiarung, „st“ im Wurtinnern... mid da Ausnom vo da tendenziäin Affriaktisiaring toaet 's oie Merkmoie mi'm Westmittlboarischn). In d' Orn vo „Auswärschtige“ klingts wiara herschtane Variantn vom Owerboarischn, mid dem's osijst vällig iweroastimmt. D' Infinitiave endn nouch n-, ng- und m- auf -a (singa, kemma) sist auf -n.
Gmoasom mid da unter da Rubrik „Mittlboarisch“ vamerktn oipinen Iwergongsdialektn toaet's „Unterländische“ aa oanige lautliche Gmoasomkaitn wia d' iweroi oztreffatn, moast dezentn Affikata. D' Mundortn vo d' Soizburger Gebirgsgai sand oiesomt Bruckndialekte (Sidmittlboarisch). D' Pinzgauer Mundort vahoitt si waidgehascht wia de vom Tiaroier Unterlond, da Pongauer Dialekt zoagt donauboarische und da Lungauer Dialekt Karntnarische Aifliss.
[drå werkln] Schau aa unter
- Portal fir d' Boarische Sprouch
- Hutterisch
- Kérpr van Mensch in die Tirólr Dialekte
- Sidtiroler Wórtschåtz zun Weinpau
- Kärntner - Tiróler Wórtschåtz
[drå werkln] Beleg
- ↑ Arnulf Pichler-Stainern: Südbairisch, S.60
- ↑ Maridi Tscherne: Wörterbuch Gottscheerisch-Slowenisch. Einrichtung für die Erhaltung des Kulturerbes Nesseltal, Koprivnik/Nesseltal 2010.
- ↑ Arnulf Pichler-Stainern: Südbairisch, S.92
[drå werkln] Biacha
- Matthias Lexer: Kärntisches Wörterbuch. 1862 (Digitalisat)
- Arnulf Pichler-Stainern: Südbairisch. Valog Johannes Heyn, Klognfuat (2008) ISBN 978-37084-09292-5