Tschechische Språch

Aus Wikipedia

Wexln zua: Navigazion, Suach
Der Artikl is im Dialekt Ostöstareichisch gschrim worn.
Tschechisch
(čeština)
Vabreitungsgebiet: Tschechische Republik; Nochboalända (v.a. Slowakei), owar aa Östarreich; Auswaundaragrubbn auf da gaunzn Wööd
Sprecha: 12 Millionen
Linguistische
Klassifikazion
:
Offiziella Status:
Åmtssproch in: Tschechische Republik, Europäische Union
Sprochcodes:
ISO 639-1: cs
ISO 639-2: (B) cze/ces (T) -
SIL: CZC


Tschechisch (Čeština) is a westslawische Språch, de wos vo zwööf Mülleonan Leid auf da Wööd ois eanare Muadaspråch (Staund 1999) gredt wiad. Zehn Mülleonan vo dena lebm in da Tschechischn Republik, wo s aa de Aumbtsspråch is. Seidn 1. Mai 2004 is aa Aumbtsspråch in da EU.


De Språch, de wos im Tschechischn am nächstn is, warat is Slowakische. A jeda, dea wos aane vo de zwaa Språchn vo klaa auf redt, kaun aa de aundare wenigst a bisl vasteh. Vo da Schrift hea lossn se de zwaa Språchn mit a poa Buchståbm ausanaund hoidn. Nuar im Tschechischn gibts ř, ě und ů; nuar im Slowakischn findt ma ä, ô, ľ und ŕ.

Inhoitsvazeichnis

[dro werkln] Oigemeines

[dro werkln] Umgaungsspråch und Mundoatn

Nebm da Schriftspråch, de wos in easchta Linie bei offiziölle Auläss gredt wiad, gibt s a oigemeine Umgaungsspråch, is gwenliche Tschechisch (Čeština obecna). In Behman de meistn duatigen Mundoatn kaan großn Eifluß meah. In Mährn san de oidn Mundoatn no bessa banaund, duat findt ma no an stoakn sprochlichn Untaschied zwischn de aanzlnan Regionan.

Tschechische Mundoatn - Beschreiwung im Text links[1]

De oidn Tschechischn Mundoatn lossn si in via Grubbm deun (Zweng de Numman schau noch auf da Koatn rechts):

  • Behmische Mundoatn (1)
    • Do gibts via Untagrubbm: de noadöstliche (1a), de mittlbehmische (1b), de sidbehmische (1c) und de behmisch-mährische (1d)
  • Midtlmährische Mundoatn (2) - aa „Hanakisch“ gnennd
  • Ostmährische Mundoatn (3) - aa „Mährisch-slowakisch“ gnennd
  • Schlesische Mundoatn (4)
    • Do gibts zwaa Untagrubbm: de schlesisch-mährische (4a) -aa „Lachisch“ gnennd- und de schlesisch-poinische (4b)

De letzn zwaa Grubbm haum a Dialektkontinuum mid aundare slawische Sprochn: de Ostmährischn Mundoatn midn Slowakischn, und de Schlesischn Mundoatn midn Poinischn.

Duat, wo bis 1945 Deitsch gredt wuan is, findt ma heid a Mischzone vo olle tschechischn Mundoatn (5).

[dro werkln] Tschechisch oda Behmisch?

De Begriffe "Čech" und "český" stengan fia meahrare Sochn:

  • Leid, wos de Tschechische Språch redn
  • Leid, de wos aus da Tschechischn Rebublik san
  • Leid, de wos aus da historischn Laundschåft Behman (Čechy) san

Im Standartdeitschn hod ma friara fia olle de Sochn "Behm" oda "behmisch" gsogt. Im 20. Jhdt. haum si daun in da Hochspråch de Begriffe "Tscheche" und "tschechisch" fia de Språch und de Leid, de wos a so redn, duachgsetzt. "Behm" und "behmisch" stengan nua meah fia s historische Laund "Behman".

Aundascht is in de boarischn Mundoatn: do sogt ma heid no "Behm" oda "behmisch" fia olle Tschechn und eahnare Språch.

[dro werkln] Schrift und Ausspråch

Tschechisch güüt ois aane vo de schwaastn Språchn in Eiropa. A wesentlicha Grund fia des is - nebm da Grammatik - da Schwund vo de Vokale. Es gibt vüü tschechische Weata, de wos kaane Sööbstlaute haum. Auf de Tua kumman soichane Gsatzln zaumman ois wia „Strč prst skrz krk“ (Streck in Finga duachn Hois) odar aa „Vlk zmrzl, zhltl hrst zrn“ (Da Wuif is dafruan, er hod a haundvoi Keandln owagwiagt). Auf da aundan Seitn gibts recht vüü Zischlaute; am meistn bekaunt is des ř (r und ž auf amoi gredt).

[dro werkln] Bugståbm

Tschechisch schreibt ma mit lateinische Bugståbm. Auf das ma bei de Konsonanten a greßas Lautspektrum, und bei de Vokale de Längan doastöön kau, kumman ois Sundazeichn Hakal (háček), Beistrich (čárka) und Ringal (kroužek) dazua.

So schaung de tschechischn Großbugståbm da Reih noch aus:

A, Á, B, C, Č, D, Ď, E, É, Ě, F, G, H, Ch, I, Í, J, K, L, M, N, Ň, O, Ó, P, Q, R, Ř, S, Š, T, Ť, U, Ú, Ů, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž.

De klaanan schreibt ma aafost olle a so. Es gibt nua zwaa Ausnauman: aufn Computer odar auf da Maschin schreibt ma ď und aa ť; mit da Haund kaun aa und gschriem wean.

So, ois wias do stengan, sans aa in an Telefon- oda Weatabiachl suatiat. Č, Ch, Ř, Š, Ž san eigane Bugståbm. Des haast sovüü, ois das im Tschechischn 31 Buchståbm hod. Ě, Ů und Ý findt ma gaunz söötn am Aufaung vo an Wuat. Grod, waun amoi wos groß gschriem wiad, nochat siecht mas efta (zan Beispüü MĚSTO).

Hauptweata wean in da Regl klaa gschriem; Ausnauman san da Såtzaufaung und Peasonannauman.

Fremdweata wean oft bohemisiad (auf tschechische Buchståbm umgschriem). Beispüle san víkend, džus und džem, de wos vo de englischn Weata weekend, juice und jam kumman und aa des sööwe haaßn.

[dro werkln] Vokale

IPA - Tååfe fia de aafochn tschechischn Vokale

Des Tschechische hod kuaze und launge Sööbstlaute. Auf de Laungan is a čárka obmad.

Es gibt owar aa de zwaafochn Sööbstlaute ou, au und eu, vo de owa nua des ou echt tschechisch is. Des au kummt nua bei Fremdweata odar ois Interjektion bei Schmeaz. Eu findt ma in fremde Weata, oda waun grod zuaföllich a e und a u zaumkumman.

  • Ou huacht si a wengl au ois wiar im Oststeirischn, Noadboarischn odar aa im Heanzischn. Des u is owar im Tschechischn stärka ois wiar in de drei Mundoatn.
  • Au is des sööwe ois wiar im Hochdeitschn.
  • Eu redt ma net zaumman, sundan ausanaund. Des haast, ma sogt ne-uralgický (Fremdwuat) odar aa ne–učím (tschechisches Wuat, wo des e mitn u zaumankummt).

Aa waun zwaamoi da sööwe Vokal zaummankummt, redt mas extrig. Des haast, ma redt „samoobsluha“ (=Sööbstbedienung) ois samo-obsluha und net samobsluha.

[dro werkln] Konsonanten

De Konsonanten wean aufdeut in hoate, waache und mittlare. Des is fia de Deklination vo de Hauptweata wichtig, weu a jede vo de drei Grubbm eigane Deklinationsmusta hod.

De 8 hoatn san: h, ch, k, g, r, d, t,n

De 9 waachn san: ž, š, č, ř, c, j, ď, ť, ň

De 8 mittlaren san: b, f, l, m, p, s, v, z

[dro werkln] Ausspråch

De wichtigstn Regln san:

  • Im Tschechischen is de Betonung ollaweu auf da easchtn Süübn vo an Wuat.
  • A jeda Bugståb, bei dem a čárka obmat pickt, der wiad laung (aa, é, í, ó, ý, ú). Des sööwe güüt aa fian kroužek (ů), dea wos owa nua bein „u“ in da Midtn vo an Wuat vuakummt.
  • A jeda Konsonsant, dea wos an háček odar a čárka hod, wiad entweda zu an Zischlaut (š, č, ž, ř) odar ea wiad waach gredt, des haaßt, es kummt a Êuzal vo an j dazua (zan Beispüü ť, ď, ň).
  • ě redt ma meist so ois wia je. Owa wauns noch an d, t und n kummt, nochad wean de Konsonatn vom ě waach gmocht, so ois wia bei an haček.

[dro werkln] Grammatik

[dro werkln] Oigemeines und Bsundaheitn

Tschechisch is a stoak flektierende Språch, so ois wia s Lateinische, maunge romanischn Sprochn und aa de meistn aundan slawischn Sprochn. Deklinationen und Konjugationen haum – aus deitschspråchiga Sicht - recht kompliziade Musta und gengan oft bis in Wuatstaumm eine, wos aar a Grund is, dass Tschechisch ois schwaare Språch güüt.

De Hauptweata wean noch drei Geschlechta - Maskulinum, Feminimum und Neutrum - untadeut. Ois bsundare Fuam kummt no bein Maskulinum des „Männlich belebt“, des wos fia Maunna und fia Viecha mit an männlichn Geschlecht güüt, dazua.

Verben san in sechs Konjugationsglaassn untadeut, wöchane ma iwa de Endungan im Infinitiv seng kau.

Ma untascheidt stoake und schwoche Adjektive. De stoakn haum a geschlechtsspezifische Endung (Maskulinum: -ý; Femininum: -aa; Neutrum: -é), de schwochn hean bei olle Geschlechta mit –í auf. Im Komparativ wean stoake Adjektive in schwoche umgwaundlt.

Artikl und Personalpronomen föön oft, weu de haundlnde Peason oda Såch duach de Endung vom Verb doagstööd wiad. Grod bei aana bsundan Betonung, oda wauns kaa Verb gibt, weans heagnumma. Beispüü: Muž prácuje. = (Da) Mau hacklt. Owa: Ten muž prácuje = Dea Mau haacklt.

A weidare Bsundaheit is, dass Personalpronomen in da drittn Peason plural aufdeut noch Geschlechta gibt.

[dro werkln] Deklination

Is Tschechische hod 7 Fölle: Nominativ, Genitiv, Dativ und Akkusativ ois wiar im Deitschn; dazua kumman no Vokativ, Lokativ und Instrumental. Da Vokativ is da Aunredfoi, den wos ma vawendt, waummar a Peason dirket auspricht, z.B. „Ahoj Milane!“ (Servas Milan!). In Lokativ vawendt ma bei Uatsaungobn, z. B: „Na univerzitĕ (Nominativ. Univerzita)“, in Instrumental, waumma wos mid wen oda mid an Gegnstaund mocht, z.B. „Jedu autem (Nominativ: auto)“ – „i foah midn Auto“. De letzn zwaa Fölle kennan owar aa so wia da Genitiv, da Dativ oda da Akkusativ mid Präpositionan oda Zeitweata vabundn sei, z.B. da Lokativ bei da Präposition „o“ (iwa): „mluvím o olze (Nominativ: Olga)“ – „i red iwa d Olga“. A Bsundaheit is aa da Genitiv Plural, wöchana daunn vawendt wiad, waunns um a Menge vo fümfe oda meah geht, z.B. trí piva – drei Bia, owa: pět piv = fümf vo de Biare.

A gaache Iwasicht

1. kdo, co? (Wea, Wos?) Nominativ
2. koho, čeho? (Wem sei?) Genitiv
3. (ke) komu, čemu? (Wem, Wos?) Dativ
4. koho, co? (Wen?,Wos?) Akkusativ
5. (Waumma wen aredt) Vokativ
6. (o) kom, čem; kde? (Iwa Wen, Iwa Wos; Wo?) Lokativ
7. (s) kým, čím? (Mit wem, mit wos?) Instrumental


De Deklination vo de Hauptweata und Pronomen hängan im wesantlichn oo vom Geschlecht („männlich belebt“ hod dabei a aundares Musta ois wia „männlich“) und vo da Endung (hoata, waacha oda mittlara Konsonant; Vokal). Aussadem gibt’s no an gaunzn Schiwwe Ausnauman, so ois wia Viecha, de wos auf –ře aufhean oda Fremdweata, de auf –um aufhean. De Deklination vo de Pronomen und Adjektive richt si nochn Musta vo de Hauptweata.

[dro werkln] Konjugation

Im Tschechischen hods drei Zeitn: Präsenz (Gegnwoat), Präteritum (Vagaunganheit) und Futur imperfekt (Zukunft). Präteritum und Futur imperfekt wean mid Hüüfszeitweata ausm Verb „být“ (sei) doagstööd.

A Bsundaheid san de vaschiedanan zeidlichn Aspekte, de wos mit Suffixe und Präfixe doagstööd wean. So gibts .z.B. in da Zukunft nebman imperfektiven aa an perfektiven Aspekt, wöchanen ma si a wengl so vuastöön kau, ois wiar im Englischn de Fuam: I am going to..

Beispüü:

  • Präsenz: Pravě to dělám - I moch des grod
  • Futur perfekt: Brzo to udělám - I moch des boid
  • Futur imperfect: Budu to dělat příšti rok - I wea des nächsts Joah mochn


In Imperativ gibts in Singular und Plural, da Konjunktiv wiad mid Hüüfszeitweata ausm Verb „být“ (sei) doagstööd.

Aussadem gibts aktive und passive Fuaman.

[dro werkln] Historische Entwicklung

Vo da Zeit ausn 5. bis ins friare 9. Jhd, wia de Ahnln vo de heitign Tschechn Behman und Mährn besiedlt haum, waaß ma so guat wia nix iwa d Språch. Grod a poa Peasonannauman san iwaliefat.

Da easchte belegte Aufaung vo da tschechischn Språch woa de Urtschechische Zeit, de vom 9. Jhd. bis ins 12 Jhd dauad hod. Litaraturspråchn woan domois in Behman und Mährn Latein und Oid- Kirchnslawisch. Es gibt aus dera Zeit kaane iwaliefadn Dokumente, de wos in aan Aufguß auf Tschechisch gschriebm san. Olladings kumman nebm Uats- und Peasonannauman scho aanzlne tschechische Weata in lateinische Texte vua. De – vo Linguistn augnummane – Voiksspråch in Behman und Mährn woar a Oat Urslawisch mid an regionaln Eischlog.

Jan Hus

De easchtn duachgängig auf Tschechisch gschriewanan Texte gibts daunn åm Aufaung vo da Oidtschechischen Zeit, de wos vom 12 bis ins 15 Jhd dauat hod.

Augfaungt midn 12 Jhd. hods se de Språch vom Urslawischn imma weida wegga entwicket. es hod an Hauffn Lautvaschiawungan gebm. Zwaa Beispüle san: es is da Laut ř entstaundn, is g hods se in etliche Fölle in Richtung h varändat (Bsp. Glava – hlava „Koopf“, gora – hora „Beag“). Is Kirchnslawisch hod sei Bedeitung valuan, Latein is ois Kanzlei- und Wissnschåftsspråch bliemb. Schee laungsaum is a Schriftspråch aus de domolign Mittlbehmischn Mundoatn entstaund, es haum si berufliche Fåchausdrick und a Dichtung entwicket. De easchte behmische Rechtsschreiwung hod no kaane Hakal und Ringal ghobt, ma hod se mid de vuahaundanen lateinischn Buchstobm ausghoifn. (z.B. rz fia ř, zz fia ž). Da Reformator Jan Hus hod se recht ausfiahlich mid da tschechischn Grammatik ausanaunda gsetzt In dera Zeit san aa de easchtn diakritischen Zeichn – Vuagänga vom háček und vo da čárka - aufkumma. De Diakritika wean oigemein in Jan Hus zuagschriem; owa si s wiakli sööwa ausdengt hod, waaß ma net. Is Tschechische hod domois an großn Eifluss auf aundare slawischn Språchn ghobt. De Idee mit de diakritischn Zeichn is vom- Slowakischn, in Poinischn, in Sorbischn, in Krowodischn und Slowenischn – iwanumma wuan. Aum End vo da Oidtschechischn Zeit gengan aa schee laungsaum de oidn Vagaunganheitsfuaman Aorist und Imperfekt beule (a weng so ois wia bein

Johann Amos Comenius

Owadeitschn Präteritumsschwund), aa bein Futur imperfekt vaschwindn öödare Fuaman.

In da Mittltschechischn Zeit, vom 16. bis ins 18. Jhdt, geht da Eifluß vom Tschechischn ois Aumbtsspråch zruck. A bsundara Eischniid woa de Schlåcht am Weissn Beag, noch dera de Hussitn eahnare Måcht in Behman und Mährn valuan haum. Ois Vawoitungsspråch hod si Deitsch duachgsetzt. Trotz oidem is de tschechische Språch owa net untagaunga. Es hod a duachaus guat entwickets litararisches Lebm gebm, fia de Slowakn im domolign Owa- Ungarn woar is Mittltschechische de Schriftspråch. Da bekaunntaste Schriftstölla aus dera Zeid is da Johann Amos Comenius. Gengas End vom 18. Jhdt. hod owa de Tschechische Litaratuar a weng stagniat.

De Reaktion auf de Stagnation woa da Aufaung fia de Neitschechische Zeit – vom 18 Jhdt. bis heid. In da tschechischn Intelligenz is a neichs Intaresse aufkumma, dass ma si mid da Tschechischn Språch wiedar a wengl ausanaund setzt. Des easchte wichtige Weakl woa 1809 des tschechische Grammatikbiachl vom Josef Dobrovský. Sei Kolleg Josef Jungmann hod 1834 – 1839 mid sein Tschechisch-Deitschn Weatabiachl de Grundlogn fia d modeane Tschechische Schriftspråch glegt.

[dro werkln] Wos mitn Boarischn und in Hochdeitschn ztuan hod

Zwischn de Tschechn und de deitschspråchign Vööka - bsundast aa Östareich und Oidbayern- hods scho seidn Aufaung vom Mittloidta an Bevöökarungsaustausch gebm. Zweng dem gibts aa recht vüü Weata, de wos vo aana Språch in de aundare ummagschwappt san. Is Tschechische is ollaweu untar an Eifluss vom Deitschn gstaundn. Easchte Beispüle fia des gibt’s scho im 14. Jhd.: in da oidtschechischn Satire „Mastičkář“ (da „Soibmtandla“) finden si Eischübe wia z.B. „ wo pistu kwest“. Net olle Tschechischn Linguistn woan iwa des recht begeistat. Scho da Ján Hus hod iwa seine Laundsleid grantlt: ......hodni by byli mrskánie Pražené i jiní Čechové, jenž mluvie odpoly česky a odpoly nĕmecky, řiekajíc .....hantuch za ubrusec, šorc za zásteřku.....(Uandlich mid da Peitschn ghaut ghearatn de Prager und aa de aundan Tschechn, weu se redn hoiwat deitsch, hoiwat tschechisch; se song... Haundtiachl stodt ubrusec, Schiazn stodt zásteřka, .... Auf dar aundan Seitn haum si owar aa scho midtlhochdeitsche Dichta mit da Tschechischn Språch beschäftigt. Wernher der Gartenaere schreibt z.B. in sein „Meier Helmbrecht“: zuo der muoter sprach er sa, beheimisch dobraytra (zua Muada hod a so gsprochn, auf behmisch: dobré jitro (=An guadn Morgn). Aa de boarischn Dialekte haum im Lauf vo de Joahundate etliche tschechische Weata iwanumma.

[dro werkln] Bohemizismen im Boarischn

  • Buchtl kummt vo buchta
  • Kren kummt vo Křen
  • Kukuruz kummt vo sladká kukuřice (des is a siassa Kukuruz; is Wuat "kukuřice" sööwa is ausn serbischn ins Tschechische eigwaundat)
  • Pfrnjak (Nosn) kummt vo frňak
  • plaazn (waana) kummt vo plakat
  • pomalig, pomale oda pomadig, pomade kummt vo pomalý
  • Tschoppal kummt vo čapek
  • Tuchent kummt vo duchenka
  • Powidl kummt vo povidla
  • schetzkojedno (egal) kummt von všecko jedno (Des is aa Mundoat, in da Standartspråch haasats všechno jedno)

[dro werkln] “Bajuvarizismen“ im Tschechischn

  • kšeft kummt vo Gschäft
  • gsicht kummt vo Gsicht
  • bajsl kummt vo Beisl
  • hajsl, hajslpapír kummt vo Haisl (Klo)
  • fešák kummt vo Feschak
  • šnuptychl kummt vo Schnupftiachl
  • vercajk kummt vo Werkzeug

[dro werkln] Germanizismen im Tschechischn

  • cíl kummt vo Ziel
  • švagr kummt vo Schwager
  • flétna kummt vo Flöte
  • haléř kummt vo Heller
  • hřbitov kummt vo Friedhof
  • knoflík kummt vo Knopf
  • nášup kummt vo Nachschub, Nachschlag (z.B. Essen)
  • nudle kummt vo Nudel
  • šunka kummt vo Schinken
  • talíř kummt vo Teller
  • valčík kummt vo Walzer
  • žold kummt vo Sold
  • saal kummt vo Saal

[dro werkln] Anzlnochweise

  1. Karlík P., Nekula M., Pleskalová J. (Hrsg.). Encyklopedický slovník češtiny. Nakl. Lidové noviny. Praha 2002

[dro werkln] Quöön

  • J. Vintr: Das Tschechische. Hauptzüge seiner Sprachstruktur in Gegenwart u. Geschichte (2001)

[dro werkln] Webseitn

Wiktionary: Tschechisch – Bedeitungserklärunga, Wortherkunft, Synonyme und Iabasetzunga
Wikibooks: Tschechisch – eppas zum Lerna und Lehra.
Wikiquote: Tschechische Sprichwörter – Zitate
Commons: Tschechische Sprache – Buidl, Videos und/oda Audiodatein
Commons: Tschechische Aussprache – Buidl, Videos und/oda Audiodatein


Peasönliche Weakzeig