Wikipedia:Boarische Umschrift

Aus Wikipedia

Wexln zua: Navigazion, Suach

Abkiarzung: WP:BU

Dialekt:
westlichs Nordboarisch

In dean Artikl gejt's um a boarische Umschrift, wou etle Schraibwaisn, dej wou'se in de boarischn Dialekte finna lejn, zåmmatrong worn han, und zo aran System asbaut worn han. D Schraibwaisn umfåssn dej vo boarische Musiker, Autorn und Dichter asn gånzn boarischn Sprouchraum, nou dej, wou in boarische Werterbejcher, Grammatikn und Sprouchatlantn zon finna han, und bsunders aa wissnschaftliche Schraibwaisn vo Dialektologn, bis zo Lautschraibunga min Internationaln Phonetischn Alphabet. Waiters wern de vüln Lautt in de Haffa boarischen Dialekte daklert, und wej das'ma d Sunderzaichn afn Computer agem kå. Af d Letz han nu a por Schriftprobm dougstöllt.

A jeder, der wou intressiert is, kå'se dou informiern, und se frai des assahuln, wos eam taugt.

Inhoitsvazeichnis

[dro werkln] Grundloung

De maistn Dialektschraiber nema nergrod de 26 Grundbouchstom und de vejer standarddaitschn Sunderzaichn her. D Schraibunga unterschain'se tolwais recht stork (wal's an Haffa unterschidliche Dialekte git), und aa wal bål a jeder Schraiber sai ainge Schraibwais entwicklt. Des daschwert es Lesn. In da Sprouchwissnschaft spricht'ma von Wiedererkennungswert, des hoisst, wenn a glaichs Wort, wos aa glaich asgsprocha wird, ållawal glaich gschrim wird, nou tejn'se d Leser laichter min Vastej. Des is da Zwek vo unserer Umschrift.

Åls Grundlouch wird haptsechle de systematische Umschrift von Ludwig Zehetner fir de (mittlboarischn) Dialekte in Åltbayern gnumma. Aa d Dialektwissnschaftler in moderna Projekt Bayerischer Sprachatlas nema dej Sunderzaichn fir a oafachere Dorstöllung in Kleinen Bayerischen Sprachatlas her. Unser Umschrift is um a por Zaichn und Bsunderhaitn erwaitert worn, damit'ma meglichst ålle boarischn Dialekte vo Nordbayern bis oi af Sidtirol mit ira schraim kå.

Grundloungmasse git's drai vaschidane Umschriftortn fir d Dialekte:

  • phonetisch: Des han raine Lautschriftn. A Baispül is es IPA (internationals phonetischs Alphabet). Durt stejt immer oa bestimmts Zaichn fir oan bestimmtn Laut. Baispül: "Vegl" = [feːg̊l], "schlimm" = [ʃlim], "Råhma" = [rɑ̃ːmɐ], "Ring" = [riŋ]. Rain phonetische Umschriftn han zwor akkratte Schraibunga, dej lejn'se ower wecha de Haffa Sunderzaichn schwar schraim und lesn.
  • phonematisch: Durt stejt oa bestimmts Zaichn oder oa bestimmte Zaichnfolng fir oa bestimmts Phonem. A sechtans is oa Laut oder a Rai vo recht glaiche Lautt, dej wou nix å da Bedaitung endern, aa wem'ma's vatauscht. Baispül: "Feegl", "schlim", "Rããma", "Ring".
  • å d Standardsprouch, ån åndare Dialekte, ån vorhåndane Schraibwaisn oder å d Herkumft ågloant: Dou richtt'ma'se holt nouch deane, aa wenns firn ainga Dialekt assprouchmasse niat gånz passt. A Baispül: Oaner schraibt eabba "Nägl, Vögl, Schlegl", trotzdean das des in sain Dialekt in ålle drai Werter dasölwe Vokal is ([neːg̊l], [feːg̊l], [ʃleːg̊l]). Oder oaner schraibt "Feier" fir standarddaitsch "Feier" ower "Faier" fir standarddaitsch "Feuer", aa wenn dou in sain Dialekt koa Unterschid niat oder nemmer is ([fạiɐ]). Es glaiche "påcka" und "Bågger" ([b̥ɑg̊ɐ]). Sechtane Schraibunga han vatrauter fir d Leser, ower dej gem holt an Dialekt niat genau wider.

Unser Umschrift is zerscht amol a Mischung as a phonetischn und a phonematischn Schraibwais, dej kå ower ogstouft wern hi zo ara "ågloantn". Wecha da groussn Lautvülfålt in de boarischn Dialekte kå praktischerwais ee niat a jede lautliche Oanzlhait ågem wern.

D Iwersicht iwer ålle Bouchstom und Zaichn in unserer Umschrift, zåmmagstöllt mit de Normalbouchstom åls quase unser boarischs Alphabet:
a, à, â, å, ã, ă, ä, b, c, d, e, è, é, ê, ẽ, ĕ, f, g, h, i, î, j, k, l, m, n, o, ò, ó, ô, ŏ, ö, p, q, r, s, t, u, û, ü, v, w, x, y, z

[dro werkln] Lauttabölln

In de Tabölln han ba de oafachn Vokale d Sunderzaichn höllgölb unterlegt. Dej han su gståltet, das'ma d Bouchstom-Zousetz aa weggaloun kå, wem'ma one Sunderzaichn schraim mecht, one das'se d Bedaitung und d Assprouch orch endert.

Unser Umschrift kå ogstouft wern, des hoisst, das'ma gnauer mit mejerer (d Spåltn "gnauere Umschrift"), oder wenger oder gånz one Sunderzaichn (d Spåltn "lukere Umschrift") schraim kå. Fir de lukere Umschrift han Vorschlech ågem, und Schraibwaisn, wej'ma's in da niat-wissnschaftlinga boarischn Literatur findt, wou gern one Sunderzaichn gschrim wird, ålso ner mit de 30 Bouchstom asn daitschen Alphabet.

[dro werkln] Iwersicht iwer de oafachn Vokale

D Vokale wern in da Lautler und in internationaln phonetischn Alphabet atolt nouch da Mundstöllung (offa = tejf - mittl - gschlossn = houch), nouch da Zungastöllung (vorn - zentral - hint) und nouch da Lippmstöllung (ungrundet - grundet). D Bezaichnunga "höll" und "dunkl" stenga blous firs Klångfarbergebnis vo deane Stöllunga, åls a zousetzliche Beschraibung.

Ainordnung Zousetz Umschrift, IPA-Lautzaichn
Vordere Vokale vo tejf/offa zo houch/gschlossn à [ạ] - ä [æ] - è [ɛ] - e [e] - é [e̝] - i [i]
Zentraler Vokal a [a]
Hintere Vokale vo tejf/offa zo houch/gschlossn å [ɑ], [ɒ] - ò [ɔ] - o [o] - ó [o̝] - u [u]
Grundete vordere Vokale oder mit "l" vaschmolzane Vokale "ä", "e" und "i". Vo tejf/offa zo houch/gschlossn ö [œ] - ö [ø] - ü [ʏ] - ü [y]
offane Vokale Gravis à [ạ] - è [ɛ] - ò [ɔ]
mittlere bis gschlossane Vokale a [a] - e [e] - o [o]
(orch) gschlossane Vokale Akut, å-Kroužek å [ɑ], [ɒ] - é [e̝] - ó [o̝]
(gånz) kurze, vaschliffane Vokale (Reduktionsvokale) Kirzezaichn ă [ɐ̆], [ɐ] - ĕ [ɛ̆], [ĕ] - ŏ [ɔ̆], [ŏ]
nasale Vokale Zirkumflexe, Tildn â [ạ̃], [ã] - ã [ɑ̃], [ɒ̃] - ẽ [æ̃] - ê [ẽ] - î [ĩ] - ô [õ] - û [ũ]

Dorstöllung vo de boarischn Vokale in Vokalvejereck und d Standardzouordnung vo de Umschriftzaichn:

     Grundvokale              Nasalvokale           vaschliffane Vokale
vorn             hint    vorn              hint    vorn             hint
i ----------------- u    î ----------------- û      -------------------     houch (gschlossn)
 \  ü              /      \                 /       \                 /
  e               o        ê               ô         \               /
   \  ö          /          \             /           \  ĕ       ŏ  /
    è           ò            \           /             \           /        mittl
     \         /              ẽ         ã               \         /
      ä       å                \       /                 \       /
       \     /                  \     /                   \  ă  /
        à - a                    \ â /                      ---             tejf (offa)


In dialektologische Drucksåchan siat'ma aa de druntern typografischn Schraibwaisn:

Ainordnung Zousetz Umschrift, IPA-Lautzaichn
offane Vokale Ogonek ą [ạ] - ę [ɛ] - ǫ [ɔ]
nasale Vokale Tildn ã [ã] - ẽ [ẽ] - ĩ [ĩ] - õ [õ] - ũ [ũ]
långe Vokale Querstrich (= Makron) ā [aː] - ē [eː] - ī [iː] - ō [oː] - ū [uː]
vaschliffane Vokale (Reduktionsvokale), Schwa extra Zaichn ɐ [ɐ] - ə [ə]

[dro werkln] oafache Vokale (wichtichere Zaichn in da Umschrift)

De boarischn Baispül han phonetisch gschrim. Wecha de Haffa vaschidane Dialekte kå des ower niat fir iweråll hundertprozente genau sa. De standarddaitschn Baispül han in da Standardschraibwais gschrim, und fir dej gült d Standardassprouch. D IPA-Zaichn göltn ålle aa lång - [ạ] [ạː] usw. -, dej han ower niat dopplt ainagschrim.

gnauere Umschrift lukere Umschrift IPA Baispül
Boarisch
De boarische Assprouch Baispül
Standarddaitsch
Schraibhinwais
à a, aa [ạ] Kàschperl, Kààs;
nord-/(westmittl)boarisch: glààm, Bààm
hölls a ---- Dean Laut siat'ma in sunderzaichnlouse Schraibwaisn efters åls "aa" gschrim, wem'ma'n von dunkln "a" (= "å") unterschain wüll. In da Schraibwais "à" braucht'ma'n niat vadoppln. Ejamol aa "ą" ("a" mit Ogonek) gschrim.
a a [a] wienerisch: braat, haaß mittlers a Stadt, Bahn
å a
o
[ɑ]
[ɒ]
westl. Åltbayern: Wåsser, Råst, Råhma, Stååt (= Staat);
nord-nordboarisch: brååt, hååß;
waldlerisch, wienerisch: Håås (= Haus)
dunkls a ---- Vawendung vo "å" und "ò": D Ludwig-Zehetner-Umschrift, unser Umschrift und frale wissnschaftliche Umschriftn unterschain dej zwoa umschrift- und lautmasse, fir Dialekte, wou dej zwoa Lautt reglhaft unterschin wern. In tradizionölle Umschriftn wird ner es Zaichn "å" oft firn Laut "ò" hergnumma. Schau àà ba "ò".
ä ä [æ] waldlerisch, wienerisch: Ääs (= Eis) gånz offas e/ä ---- In da Standardsprouch gült ower: "ä" == [ɛ], drum kå'ma's vo durn aa iwernema, wenns in Dialekt aa [ɛ] is, bål'ma's de Leser laichter måcha mecht.
è ä, e [ɛ] Lèttn, Lèèdschn offas e hätte, Käfer Dean Laut siat'ma in sunderzaichnlouse Schraibwaisn aa åls "ä" gschrim, wem'ma'n von gschlossana "e" unterschain wüll. Ejamol aa "ę" ("e" mit Ogonek) gschrim.
e
é
e [e]
[e̝]
Kepf, Heena, dees (orch) gschlossns e Feder Zu "è - e - é": Maistns unterschaidt'ma in an oanzlna Dialekt blous zwoa. D Ludwig-Zehetner-Umschrift kennt koa extra "é"-Zaichn und nimmt "e" her (vaschidane Akzente af de glaichn Bouchstom zåmma in an Text han schwarer zon Kenna fir d Leser).
ö ö [œ]
[ø]
Föön;
nordboarisch: schnöll, Köldn;
wienerisch: schnöö, Köödn
ö (mejer oder wenger grundet in Dialekt) Hölle, Höhle Gmoant is niat des zo "e" entrundete "ö", ower aa des kå'ma åls "ö" schraim, bål'ma's de Leser laichter måcha mecht (is ower nou ainggle niat richte gschrim). Fir dej mit "l" vaschmolzane Vokale schau ba »Vokale + standardsprouchlichs "l"«.
i i [i] bittn, Wiisn i vital, Wiese Offas und gschlossns "i" braucha in Boarischn niat unterschin wern (ner in Allemannischn werns unterschin: "ì"/"i").
ü ü [ʏ]
[y]
nordboarisch: vül, wüld;
wienerisch: vüü, wüüd
ü (mejer oder wenger grundet in Dialekt) füllen, fühlen Gmoant is niat des zu "i" entrundete "ü", ower aa des kå'ma åls "ü" schraim, bål'ma's de Leser laichter måcha mecht (is ower nou ainggle niat richte gschrim). Fir dej mit "l" vaschmolzane Vokale schau ba »Vokale + standardsprouchlichs "l"«.
ò o [ɔ] Stòòd (= Stadt), Hòòs - Hòòsn (= Hase - Hasen), Nòògl;
estl. Òltbayern, Esterraich: Wòsser, Ròst (= Rast)
offas o (de genaue Klångfarb is je nouch Dialekt ånderscht) Post Ejamol aa "ǫ" ("o" mit Ogonek) gschrim. Der Laut is oft durch Verdumpfung und Hebung as mittlhouchdaitsch "a" entståndn. D Klångfarb is dunkler wej [ɒ], ower höller wej [o].
o
ó
o [o]
[o̝]
Rost (= Rost), Hoosn (= Hose) (orch) gschlossns o Boot Zu "ò - o - ó": Maistns unterschaidt'ma in an oanzlna Dialekt blous zwoa. D Ludwig-Zehetner-Umschrift kennt koa extra "ó"-Zaichn und nimmt "o" her (vaschidane Akzente af de glaichn Bouchstom zåmma in an Text han schwarer zon Kenna fir d Leser).
u u [u] zruck, Muusi u Musik, Schuh Offas und gschlossns "u" braucha in Boarischn niat unterschin wern (ner in Allemannischn werns unterschin: "ù"/"u").

[dro werkln] oafache Vokale (wenger wichtiche Zaichn in da Umschrift)

gnauere Umschrift lukere Umschrift IPA Baispül Beschraibung Schraibhinwais
ă a [ɐ̆], [ɐ] boarisch (je nouch Dialekt): ă, ălloăns, guăt, broăt; Weătă, Kàschpăl; kummă, singă (gånz) kurzs, vaschliffas "a" Wem'ma es hölle åls "à" und es dunkle åls "å" kennzaichnat, nou braucht'ma es vaschliffane niat kennzaichnan.
Entstej kå des as: a) an vaschliffana Vokal (Reduktionsvokal), b) an vokalisiertn "r", c) an vokalisiertn "n"
ĕ e [ɛ̆], [ĕ] boarisch: einĕ, àffĕ, richtĕ, wirklĕ, dò binĕ;
mittlboarisch: Himmĕ, Gipfĕ
boarisch:
ă kurzĕ Pausĕ
(gånz) kurzs, vaschliffas "e";
je nouch Dialekt offaner oder gschlossaner
Entstej kå des as: a) an vaschliffana vordern Vokal ("i", "e") , b) an vokalisiertn "l", c) es Gechastick zon standarddaitschn Schwa-Laut [ə]
ŏ o [ɔ̆], [ŏ] boarisch tolwais: vŏgessn (= vergessen); zŏ, vŏ, bŏ (Präpositiona) (gånz) kurzs, vaschliffas "o";
je nouch Dialekt offaner oder gschlossaner
Entstej kå des as an vaschliffana hintern Vokal ("u", "o").
â à, a, aa [ạ̃], [ã] nordboarisch: sââ (= sein);
ostmittlboarisch: ââ (= "ein" betont);
boarisch: nââ (= nein), mâi (= mein)
höll(er)s, nasals "a" Ner a Tol Dialekte kennt Nasalvokale. Dej han niat su stork nasaliert wej in Franzesischn, dej hejern'se aa ånderscht å, und d Klångfarb is je noun Dialekt a weng ånderscht.

Ainggle mejssad'ma fir nasale Lautt Tildn schraim, ower dej Zaichn git's ja af de Tastaturn niat, drum oafacher d "Dachala" (= Zirkumflexe). A Vortl: Durch des kå'ma aa mejerer Lautt unterschain.
ã å, ao [ɑ̃], [ɒ̃] west-nordboarisch: Mãã;
französisch: Chance;
weanerisch: Ãfãng
dunkls, nasals "a"
ä, e [æ̃] boarisch tolwais: mẽi nasals "ä"
ê e [ẽ] boarisch: Krê;
nordboarisch: schêj, grêj (= schön, grün)
nasals "e"
î i [ĩ] boarisch: nasals "i"
ô o [õ] boarisch: Stôa;
nordmittel-/westmittlboarisch: Mô;
nordboarisch: Môu, dôu (= Mond, tun)
nasals "o"
û u [ũ] boarisch tolwais: Sû (= Sohn), û- (= un-) nasals "u"

[dro werkln] Zwilautt, Dreilautt

Beåchtn mou'ma, das nej ålle Fainhaitn in de Haffa boarische Dialekte ågem wern kinna, desweng is dej Tabölln (wej aa de åndern) ner a Laitfon, das'ma'se holt a Büld måcha kå, wej'ma sain Dialekt ejtz schraim kå.

gnauere Umschrift lukere Umschrift IPA Beispül Beschraibung Schraibhinwais

òă
oa [oɐ]
[ɔɐ]
boarisch: broăt;
sidboarisch: roăt
typisch boarische Zwilautt Gmoant han douda dej wou nix min vokalisiertn "r" zon Tou hom.

èă
ea [eɐ]
[ɛɐ]
boarisch: neămăds;
sidboarisch: Schneă, beăs
ia [iɐ] mittl-/sidboarisch: Briăf
ua [uɐ] boarisch: guăt
ài ai, ei [ại] boarisch: wàit, dàitsch hölls a + i Gnau gnumma mejssad'ma ålle "ei" åls "ai" schraim, ower nou kannt'ma d Werter nemmer so guat lesn. Wenns en standarddaitschn "eu" oder "ai" entspricht, kå'ma's ower "ai" schraim, wem'ma's von "ei" unterschain mecht.
äi
äé
ai, ei [æi], [æe̝] boarisch tolweis (nerdl./estl. Åltbayern/nordestl. Esterraich): wäit, däitsch ä + i
àu au [ạu] nord-/westmittlboarisch: Hàus hölls a + u
åu
åó
au [ɒu], [ɒo̝] ostmittlboarisch: Håus dunkls a + u
èj, èi äi, ej, ei [ɛi] nordboarisch: Schnèj, bèjs mèjer offas e + i zon Mirka d Entsprechunga: nordboarisch <--> mittlboarisch: "èj" <--> "èè" (mittlhouchdaitsch "ē", "œ"). Ower "ej" <--> "iă", "üă" (mittlhouchdaitsch "ie", "üe").
ej, éi öi, ej, ei [ei] nordboarisch: Kej, dejf;
sidboarisch: Béisn (= Besen), Éifn (= Öfen)
mejer gschlossns e + i wecha "ei == ai" dou åls "ej", òls "éi" (in Esterraich siat'ma's asu) oder aa åls "öi" (in Nordboarischn siat'ma's asu) gschrim.
oi oi [oi] nordboarisch: i woiß;
nordboarisch, wàldlerisch: Loitern;
wàldlerisch: floing (= fliegen);
sidboarisch:
Foir (= Feuer)
mittlers o + i
ui ui [ui] nordmittlboar., sidestl. Esterraich: fluing (= fliegen);
nord-/sidestlichs Esterraich: Huit (= Hut);
sidboarisch: Fuir (= Feuer)
u + i
òu aou, ou [ɔu] nordboarisch: Schòuf, dòu (= da);
westmittlboarisch: Stròuh, ròut
mejer offas o + u zon Mirka d Entsprechunga: nordboarisch <--> mittlboarisch: "òu" <--> "òò"/"oo" (mittlhouchdaitsch "ā"); "òu" <--> "òu"/"ou"/"òò"/"oo" (mittlhouchdaitsch "ō"). Ower "ou" <--> "uă" (mittlhouchdaitsch "uo").
ou ou [ou] nordboarisch: Hout, i dou (= ich tue);
sidboarisch: Oufn (= Ofen)
mejer gschlossns o + u
èjă
ejă
òuă
ouă
äier, ejer
öier, ejer
aouer, ouer
ouer
[ɛiɐ]
[eiɐ]
[ɔuɐ]
[ouɐ]
west-/nord-nordboarisch: mèjă, Bejă, Jòuă, Schnouă Draifachvokale Schau aa ba "r".
òă oa, oar, or [ɔɐ]
[ɔːɐ]
nerdl. und estl. Åltbayern, ostlmittlboarisch: schwòăz, i wòă Schau aa ba "r".

[dro werkln] Vokale + vokalisierts oder niat vokalisierts "l"

Dej Tabölln dejnt åls a Schraibhülf, wal d Lautkombinationa drinnat ejamol schwar zon Schraim han. Gånz genau kinna dej Lautt ower niat immer widergem wern, des is ner su noucht wejs gejt. Niat sa solls a Sprouchgschicht oder a Dialektvaglaich.

gnauere Umschrift lukere Umschrift IPA Baispül Beschraibung Schreibhinwais
öl
öi, öö
èi, ej
òi
öl
öi, öö
äi, ej
oi
[œl], [øl]
[œi], [œː]
[ɛi], [ei]
[ɔi]
nordboarisch: Göld
ostmittlb.: Göid, Gööd
westmittlb. tolweis: Gèid, Gejd
westmittlb. tolweis: Gòid
entstejt às ä/e/ö + l wecha "ei == ai" (schau aa ba "ei, ai")
ül
üi, üü
ui
èi, ej
ül
üi, üü
ui
äi, ej
[ʏl], [yl]
[ʏi], [ʏː]
[ui]
[ɛi], [ei]
nordboarisch: vül
ostmittlb.: vüi, vüü
westmittlb. tolweis: vui
westmittlb. tolweis: vèi, vej
entstejt as i/ü + l wecha "ei == ai" (schau aa ba "ei, ai")
àl
ài
al, aal
ai
[al]
[ai]
nordboarisch: Màl, wàl, fàhln
westmittlb.: Mài, wài, fàihn
entstejt às au + l; ei, mhd. ī + l; mhd. æ, boar. à + l
òl
òi, òăl
ol
oi, oal
[ɔl]
[ɔi], [ɔɐl]
nordboarisch: Tòl
westmittlb.: Tòi/Tòăl
entstejt as mhd. ei, nordboar. oa/oi, mittlboar. oa + l Des derf niat vawechslt wern mit de naiern, åns Standarddaitsche ågloante Assprouchn "Teil", "Seil" usw. oder "Tàl", "Sàl" usw.
äö eu, äu [ɶ̝ː] ostmittlb.: weu (= weil), Meu (= Maul) entstejt as ei + l, au + l "eu" is a komode Schraibung, des derf ower niat mit da Assprouch von standarddaitschn "eu" vawechslt wern.
ål, òl
òòl, ool
òi
al, ol
ol
oi
[ɒl], [ɔl]
[ɔːl], [oːl]
[ɔi]
nordboarisch: ålta, òlta
nordboarisch: Wòòld, Woold
mittlboarisch: òlta Wòid
entstejt as mhd. a, boar. å/ò + l
ol, ul
oi
ol, ul
oi
[o̝l], [ul]
[oi]
nordboarisch: Holz, Hulz
mittlboarisch: Hoiz
entstejt as o + l
ul
ui
ul
ui
[ul]
[ui]
nordboarisch: Schuld
mittlboarisch: Schuid
entstejt as u + l

[dro werkln] Konsonantn

Umschrift IPA Baispül Beschraibung Schreibhinweis
l [l] des nordboarische ü-håltiche, howat vokalische "l", es Gechastick zon standardsprouchlinga "l" und zon mittlboarischn "i". Gschrim wej in da Standardschriftsprouch. Es git aa koa extra IPA-Zaichn niat fir des "l".
r [r]
[ɐ]
[ɐ]
rund
Wirt
Feder
"r" + Vokal --> "r" is a Konsonant.
Vokal + "r" + Konsonant oder åm Wortend --> normalerweis vokalisiert in da Standardsprouch, und aa oft in de boarischn Dialekte (asser in de Dialekte in Sidwestn von boarischn Sprouchraum), ower dou je nouch Dialekt und Wort vaschin.
Ma kå d Werter mit "r" gschrim (ålso wej in da Standardschriftsprouch) besser lesn wej mit "a" gschrim.
sch
ch
ng
w
[ʃ]
[ç],[x]
[ŋ]
[ʋ]
Tisch
Sicht,Buch
Ring
Wurm
Åndere Lautt mit bsundere IPA-Zaichn. Gschrim wej in da Standardschriftsprouch.
b/p
d/t
g/k
[b̥]/[p]
[d̥]/[t]
[g̊]/[k]
In de maistn boarischn Dialekte wird oft niat zwischa de "hirtn" und de "woichn" Vaschlusslautt, wous in Standarddaischn git, unterschin (asser ban "k", des blaibt "hirt", wenns in Ånlaut vor an Vokal stejt). In Standarddaitschn wern 3 Aingschaftn unterschin: 1. stimmhaft (b, d, g) gecha stimmlous (p, t, k), 2. woach (b, d, g) gecha hirt (p, t, k), 3. behaucht ([pʰ], [tʰ], [kʰ]) gecha niat behaucht (b, d, g). Im Boarischn han dej Lautt ållawal stimmlous ([b̥], [d̥], [g̊]), niat behaucht, und maistns zwischa woach und hirt (wos ower je nouch Dialekt und Lautumgebung vaschin is). Wem'ma d Lautt schraibt wej in da Standardschriftsprouch, dejnse d Leser laichter min Vastej.
sp/schp
st/scht
[ʃp]
[ʃt]
Kåschper;
erscht, Ferschn
In de Dialekte wird "sp" normalerwais iweråll in Wort åls "schp" assprocha, "st" nouch "r" åls "rscht", und "s" nouch "r" efters åls "rsch". "sp" und "st" wern aa in Standarddaitschn in Ånlaut wej "schp" und "scht" assprocha, ålso is vo da Lesborkait her åm bestn, ma schreibt dou aa in Dialekt "sp" und "st". Sunst je nouch Assprouch "sp, st" oder "schp, scht".

[dro werkln] Phoneme und Lautt: Standarddaitsch - Boarisch

Phoneme han de kleanstn sprouchlinga Oahaitn, wou'ma nu Bedaitunga unterschain kå, wou ower koa ainge Bedaitung hom. De druntere Tabölln vaglaicht Phoneme und Lautt in Standarddaitschn herkumftsmasse mit deane in de boarischn Dialekte. D Afstöllung soll a Hülf sa, wenn oaner sain Dialekt in d Umschrift umsetzn mecht.

Bedenka mou'ma, das's des Boarische niat git. A jeder boarische Dialekt hout'se iwer d Jorhundert ånderscht entwicklt. Dou mejssad'ma zon Vaglaicha ainggle bis ins Mittlålter zruckgej. Und d Phoneme kå'ma wecha de groussn Lautunterschid ainggle blous Dialekt fir Dialekt feststölln.

standarddaitsche Phoneme wej gschrim Standarddaitsche Lautt Boarische Lautt in Werter sait mittlhouchdaitscher Zait Boarische Lautt in (Quase-)Fremdwerter von Standarddaitschn und vo åndere Sprouchn
"ä" [ɛ] à [ạ] è [ɛ], e [e]
"a" [a] å [ɑ], ò [ɔ], òu [ɔu] à [ạ], å [ɑ]
"o" [ɔ], [o] o [o], [o̝], u [u], òu [ɔu] o [o]
"u" [ʊ], [u] u [u], uă [uɐ], nordboarisch: ou [ou] u [u]
"e" [ɛ], [e] è [ɛ], e [e], èj [ɛi] è [ɛ], e [e]
"ö" [œ], [ø] e [e], è [ɛ], èj [ɛi] e [e], ö [ø]
"i" [ɪ], [i] i [i], iă [iɐ], nordboarisch: ej [ei] i [i]
"ü" [ʏ], [y] i [i], iă [iɐ], nordboarisch: ej [ei] i [i], ü [y]

Drai Problembeispül firn Sinn vo derer Tabölln:

1. Zwischa "a" und "o"
D Phoneme in Boarischn han sprouchgschichtle dou grob "à - å/ò - o", in Standarddaitschn "ä - a - o". Ob'ma in Standarddaitschn es "a" höller oder dunkler asspricht, des endert nix ån Bedaitunga vo Werter. In Boarischn ower schou ejamol: "Fàckl" --> "Ferkel", "Fåckl"/"Fòckl" --> "Fackel". Ob'ma es "o" im Standarddaitschn heller oder dunkler asspricht, aa niat. In Boarischn schou: "Råst"/"Ròst" --> "Rast", "Rost" --> "Rost". Mit ara oafachn Schraibwais entstenga su Schrift-Homonyme, wej aa ba åndere Lautt, bsunders in Dialekte mit ara groussn Vokalvülfålt. Dazou kamadn nu d "a"-Lautt, wou min sprouchgschichtlinga oafachn "a" nix zon Tou hom, wej in nordboarisch "glaam" = "glauben", ostmittlboarisch "braat" = "breit", nord-nordboarisch "brååt" = "breit", wienerisch und waldlerisch "Håås" = "Haus".

Wichte zon Wissn is aa, das oa Dialekte reglhaft zwischa "å" und "ò" unterschain (haptsechle dej in westlinga Åltbayern), åndere niat (in Ostmittlboarischn wern ower dou reglhaft de nasaln Lautt und de niat nasaln unterschin). Und das haintiche stedtische Dialekte dej Lautt efters afhölln ("å" --> "a", "ò" --> å"). Glaichzaite git's Dialekte, dej wou vo sich as höllere Lautt hom. D "a"-Lautt in Fremdwerter und Quase-Fremdwerter vo da Standardsprouch wern in Boarischn oft en boarischn Phonem "à" zougordnat (wej "Kàssa" = "Kasse"), wos ower en standarddaitschn Phonem "ä" entspricht (wej "Glàsl" = "Gläschen").

Umso dunkler das es "å/ò"-Phonem klingt, umso wenger wirds åls a "a"-Laut empfundn. In Esterraich, wou es "a" in de maistn Dialekte grundsetzle stork zu "ò" vadunklt is, wird in da Houchsprouch da "a"-Laut normalerwais gånz höll gsprocha (ålso es hölle "a" vo da Standardsprouch min hölln boarischn "à" glaichgsetzt). In Åltbayern dageng wird es "a" in da Houchsprouch efters åls a laicht vadunklts "a" (ålso ner a weng afghöllt) asgsprocha, wenn des in Dialekt an "å" entspricht.

Aa in d Schraibwaisn wird des ainetrong. Ma siat in "hölle" und "höll-und-dunkle" Dialekte fir "à - å - ò - o" (nouch unserer Umschrift) "à - a - å - o" (mit Sunderzaichn), "aa - a - o - o" (one Sunderzaichn) oder "à - å - å - o" (vo "dunkle" Dialekte ogschaut) gschrim, in "dunkle" Dialekte fir "à - ò - o" (nouch unserer Umschrift) "à - å - o" (mit Sunderzaichn) oder "a - o - o" (one Sunderzaichn) gschrim. Es Zaichn "ò" kennt'ma in niatwissnschaftliche Umschriftn in Åltbayern (wou'ma's zon Unterschain ainggle brauchad) und in Esterraich kam, es "å" ower schou. A mords Zwirl ålso.

2. Zwischa "e" und "ö"
In boarischn Sprouchraum hout'se schou saitn 13. Jorhundert d Entrundung asbroitt (wej tolweis aa in åndere owerdaitsche und spejter mittldaitsche Dialekte). Des hoisst, "ö" is "e", "ü" is "i", "eu"/"äu" is "ai" worn. Es Boarische kennt grundsetzle zwoa "e"-Phoneme: Des wos asn "germanischn ë" (durtmols offat asgsprocha) entståndn is, und des wos asn "Primärumlaut e" (durtmols gschlossn asgsprocha) und asn "ö" entståndn is. Owåcht gem mou'ma, wal des und söll in de vaschidana Dialekte haintzatoch "è" oder "e" sa kå. Jeder Dialekt und d Standardsprouch hom'se dou ålle ånderscht entwicklt. Obs in an Dialekt "ä", "è", "e" oder "ö" hoisst, hout nix mit dean zon Tou, ob in da Standardspòuch "ä", "e" oder "ö" gschrim wird. Wal ower es standarddaitsche "ö" in boarische Werter efters en gschlossana "e" entspricht, hom bsunders frejers etle Schraiber es "ö" aa gschrim, ower gmoant homs a gschlossns "e". Desweng siat'ma àà "dös, dö, nöt, öß, önk" usw. fir "des, de, net, eß, enk". Waiters genga holt an Haffa Schreiber nouch da Standardsprouch und nouch Schraibunga in åndere Dialekte. Ålso vo de Schraibunga kå'ma niat umbedingt af d Assprouchn schlejssn.

Aa ban "e" git's vaschidane Schraibwaisn: "è - e" (nouch unserer Umschrift, "ä" is a nu offanerer Laut), "ä - e" (gern in sidlinga Åltbayern, wal durt es "e" da eftere Laut is), "e - é" (gern in Esterraich). In Esterraich kennt'ma es Zaichn "è" kam, in Åltbayern weder es "è" nu es "é" ("ä" und "e" långa ja).

Ånsunstn: Wichte zon Wissn is es glaiche wej ba de "a"-Lautt (reglhafte Lautunterschaidung, stedtische Dialekte, Unterschid zwischa de Dialekte).

3. Zwischa "i" und "ü"
Fir d Entrundung und fir d Schraibwaisn gült es glaiche wej firs "ö". In Standarddaitschn unterschaid'se bsunders es Phonempor "i" - "ü" durch d Lippmstöllung: "i" wird mit gspreitzte Lippm, "ü" mit grundete Lippm gsprocha. In Boarischn is des ainggle a oanzigs Phonem (ower es Wichtiche zon Wissen gült wej ban "ö"). Es "i" wird one gspraizte Lippm gsprocha, desweng klingts niat so "rein" wej in Standarddaitschn, bsunders vor Lippmlautt, und drum gejt's in Werter wej "schimpfa" a weng zum "ü" hi. Valoun kå'ma'se aa dou niat umbedingt af d Schraibunga. Und d Schraibung vo "ö" und "ü" vor a ("vaschlucktn") "l" wej tolwais in de nord-, ostmittl- und sidboarischn Dialekte is wider a åndere Såch. In Zwaiflsföll kå'ma'se ba ålle Lautt oafach å d Schraibung nouch da Standardsprouch håltn.

[dro werkln] Technischs zo de Sunderzaichn

Sunderzaichn Zaichnsoz HTML-Entity Nummer dezimal Unicode-Codepoint Unicode-Block RFC-1345-Code
å ISO-8859-1 &aring; &#229; U+00E5 Latin-1 Supplement &aa
Å ISO-8859-1 &Aring; &#197; U+00C5 Latin-1 Supplement &AA
ã ISO-8859-1 &atilde; &#227; U+00C3 Latin-1 Supplement &a?
à ISO-8859-1 &Atilde; &#195; U+00E3 Latin-1 Supplement &A?
ISO-8859-1     U+1EBD Latin Extended Additional &e?
ISO-8859-1     U+1EBC Latin Extended Additional &E?
ă UTF-8 &#259; U+0103 Latin Extended-A &a(
ĕ UTF-8 &#277; U+0115 Latin Extended-A &e(
ŏ UTF-8 &#335; U+014F Latin Extended-A &o(

[dro werkln] Wej'ma d Sunderzaichn agem kå

Unter Windows kåst ålle ISO-8859-1-Zaichn (ower niat d UTF-8-Zaichn) aa iwer d Nummer agem: D Taste "Alt" druckt håltn und åm rechtn Ziffernblock "0" und d Nummer (wej in da Spåltn "Nummer dezimal") agem. De åndern Sunderzaichn kåst oafach mit de Akzentzaichntastn (^ ´ `) + Bouchstob agem.

Wer ån an Artikl werklt, der kå d Sunderzaichn aa iwer d Laistn af de Werklsaitn unt agem. Durn oafach afs gwinschte Zaichn klicka.

Wer en Editor Emacs hout, der kå dean saine Ageb-Methodn (input methods) hernema. Baispülswais d RFC-1345-Zaichn-Gmirkhölferla (character mnemonics) mit: M-x set-input-method <RET> rfc1345 <RET>. Wennst nou &aa agist, wird des automatisch in a "å" umgwåndlt. Oder &a? in a "ã", &a( in a "ă". Naie Ageb-Methodn kinna aa programmiert wern. Su kåst noucha d Sunderzaichn gschwind schraim, wal des is asu afbaut, wejstas brauchst.

[dro werkln] Schriftprobn

[dro werkln] Beispüi anhônd vô am Versl

's stômmt vom Herbert Gschwendtner und is in „Pongaua Mundort“ vafosst, am Iwagôngsdialekt vô Mittl- zan Sidboarischn, der wos im Soizburga Lônd im Bezirk St. Jóhann im Póngau grédt werschd.

Muattasproch

D' Muattasproch im Votalônd,
dé ins dé Oidn iwaliefat hômd,
hert si so schê ô beim Singa
kô owa beim Rén derb klinga.
Beim Streitn werds gor gschead.
Hort is 's, boid 's strêng gnumma werd.
Dônn wieda schmeichet sa si eî
so zort, so liab und so feî.
Hoamatsproch, der Ausdruck in dir
der is gwiss grod so wia mir.

[dro werkln] Schau àà unter

[dro werkln] Quejn, Literatur un Weblinks

Peasönliche Weakzeig