Wikipedia:Boarische Umschrift
Aus Wikipedia
| Dialekt: „westlichs Nordboarisch“ |
In dean Artikl gejt's um a boarische Umschrift, wou etle Schraibwaisn, dej wou'se in de boarischn Dialekte finna lejn, zåmmatrong worn han, und zo aran System asbaut worn han. D Schraibwaisn umfåssn dej vo boarische Musiker, Autorn und Dichter asn gånzn boarischn Sprouchraum, nou dej, wou in boarische Werterbejcher, Grammatikn und Sprouchatlantn zon finna han, und bsunders aa wissnschaftliche Schraibwaisn vo Dialektologn, bis zo Lautschraibunga min Internationaln Phonetischn Alphabet. Waiters wern de vüln Lautt in de Haffa boarischen Dialekte daklert, und wej das'ma d Sunderzaichn afn Computer agem kå. Af d Letz han nu a por Schriftprobm dougstöllt.
A jeder, der wou intressiert is, kå'se dou informiern, und se frai des assahuln, wos eam taugt.
Inhoitsvazeichnis |
[dro werkln] Grundloung
De maistn Dialektschraiber nema nergrod de 26 Grundbouchstom und de vejer standarddaitschn Sunderzaichn her. D Schraibunga unterschain'se tolwais recht stork (wal's an Haffa unterschidliche Dialekte git), und aa wal bål a jeder Schraiber sai ainge Schraibwais entwicklt. Des daschwert es Lesn. In da Sprouchwissnschaft spricht'ma von Wiedererkennungswert, des hoisst, wenn a glaichs Wort, wos aa glaich asgsprocha wird, ållawal glaich gschrim wird, nou tejn'se d Leser laichter min Vastej. Des is da Zwek vo unserer Umschrift.
Åls Grundlouch wird haptsechle de systematische Umschrift von Ludwig Zehetner fir de (mittlboarischn) Dialekte in Åltbayern gnumma. Aa d Dialektwissnschaftler in moderna Projekt Bayerischer Sprachatlas nema dej Sunderzaichn fir a oafachere Dorstöllung in Kleinen Bayerischen Sprachatlas her. Unser Umschrift is um a por Zaichn und Bsunderhaitn erwaitert worn, damit'ma meglichst ålle boarischn Dialekte vo Nordbayern bis oi af Sidtirol mit ira schraim kå.
Grundloungmasse git's drai vaschidane Umschriftortn fir d Dialekte:
- phonetisch: Des han raine Lautschriftn. A Baispül is es IPA (internationals phonetischs Alphabet). Durt stejt immer oa bestimmts Zaichn fir oan bestimmtn Laut. Baispül: "Vegl" = [feːg̊l], "schlimm" = [ʃlim], "Råhma" = [rɑ̃ːmɐ], "Ring" = [riŋ]. Rain phonetische Umschriftn han zwor akkratte Schraibunga, dej lejn'se ower wecha de Haffa Sunderzaichn schwar schraim und lesn.
- phonematisch: Durt stejt oa bestimmts Zaichn oder oa bestimmte Zaichnfolng fir oa bestimmts Phonem. A sechtans is oa Laut oder a Rai vo recht glaiche Lautt, dej wou nix å da Bedaitung endern, aa wem'ma's vatauscht. Baispül: "Feegl", "schlim", "Rããma", "Ring".
- å d Standardsprouch, ån åndare Dialekte, ån vorhåndane Schraibwaisn oder å d Herkumft ågloant: Dou richtt'ma'se holt nouch deane, aa wenns firn ainga Dialekt assprouchmasse niat gånz passt. A Baispül: Oaner schraibt eabba "Nägl, Vögl, Schlegl", trotzdean das des in sain Dialekt in ålle drai Werter dasölwe Vokal is ([neːg̊l], [feːg̊l], [ʃleːg̊l]). Oder oaner schraibt "Feier" fir standarddaitsch "Feier" ower "Faier" fir standarddaitsch "Feuer", aa wenn dou in sain Dialekt koa Unterschid niat oder nemmer is ([fạiɐ]). Es glaiche "påcka" und "Bågger" ([b̥ɑg̊ɐ]). Sechtane Schraibunga han vatrauter fir d Leser, ower dej gem holt an Dialekt niat genau wider.
Unser Umschrift is zerscht amol a Mischung as a phonetischn und a phonematischn Schraibwais, dej kå ower ogstouft wern hi zo ara "ågloantn". Wecha da groussn Lautvülfålt in de boarischn Dialekte kå praktischerwais ee niat a jede lautliche Oanzlhait ågem wern.
D Iwersicht iwer ålle Bouchstom und Zaichn in unserer Umschrift, zåmmagstöllt mit de Normalbouchstom åls quase unser boarischs Alphabet:
a, à, â, å, ã, ă, ä, b, c, d, e, è, é, ê, ẽ, ĕ, f, g, h, i, î, j, k, l, m, n, o, ò, ó, ô, ŏ, ö, p, q, r, s, t, u, û, ü, v, w, x, y, z
[dro werkln] Lauttabölln
In de Tabölln han ba de oafachn Vokale d Sunderzaichn höllgölb unterlegt. Dej han su gståltet, das'ma d Bouchstom-Zousetz aa weggaloun kå, wem'ma one Sunderzaichn schraim mecht, one das'se d Bedaitung und d Assprouch orch endert.
Unser Umschrift kå ogstouft wern, des hoisst, das'ma gnauer mit mejerer (d Spåltn "gnauere Umschrift"), oder wenger oder gånz one Sunderzaichn (d Spåltn "lukere Umschrift") schraim kå. Fir de lukere Umschrift han Vorschlech ågem, und Schraibwaisn, wej'ma's in da niat-wissnschaftlinga boarischn Literatur findt, wou gern one Sunderzaichn gschrim wird, ålso ner mit de 30 Bouchstom asn daitschen Alphabet.
[dro werkln] Iwersicht iwer de oafachn Vokale
D Vokale wern in da Lautler und in internationaln phonetischn Alphabet atolt nouch da Mundstöllung (offa = tejf - mittl - gschlossn = houch), nouch da Zungastöllung (vorn - zentral - hint) und nouch da Lippmstöllung (ungrundet - grundet). D Bezaichnunga "höll" und "dunkl" stenga blous firs Klångfarbergebnis vo deane Stöllunga, åls a zousetzliche Beschraibung.
| Ainordnung | Zousetz | Umschrift, IPA-Lautzaichn |
|---|---|---|
| Vordere Vokale vo tejf/offa zo houch/gschlossn | à [ạ] - ä [æ] - è [ɛ] - e [e] - é [e̝] - i [i] | |
| Zentraler Vokal | a [a] | |
| Hintere Vokale vo tejf/offa zo houch/gschlossn | å [ɑ], [ɒ] - ò [ɔ] - o [o] - ó [o̝] - u [u] | |
| Grundete vordere Vokale oder mit "l" vaschmolzane Vokale "ä", "e" und "i". Vo tejf/offa zo houch/gschlossn | ö [œ] - ö [ø] - ü [ʏ] - ü [y] | |
| offane Vokale | Gravis | à [ạ] - è [ɛ] - ò [ɔ] |
| mittlere bis gschlossane Vokale | a [a] - e [e] - o [o] | |
| (orch) gschlossane Vokale | Akut, å-Kroužek | å [ɑ], [ɒ] - é [e̝] - ó [o̝] |
| (gånz) kurze, vaschliffane Vokale (Reduktionsvokale) | Kirzezaichn | ă [ɐ̆], [ɐ] - ĕ [ɛ̆], [ĕ] - ŏ [ɔ̆], [ŏ] |
| nasale Vokale | Zirkumflexe, Tildn | â [ạ̃], [ã] - ã [ɑ̃], [ɒ̃] - ẽ [æ̃] - ê [ẽ] - î [ĩ] - ô [õ] - û [ũ] |
Dorstöllung vo de boarischn Vokale in Vokalvejereck und d Standardzouordnung vo de Umschriftzaichn:
Grundvokale Nasalvokale vaschliffane Vokale
vorn hint vorn hint vorn hint
i ----------------- u î ----------------- û ------------------- houch (gschlossn)
\ ü / \ / \ /
e o ê ô \ /
\ ö / \ / \ ĕ ŏ /
è ò \ / \ / mittl
\ / ẽ ã \ /
ä å \ / \ /
\ / \ / \ ă /
à - a \ â / --- tejf (offa)
In dialektologische Drucksåchan siat'ma aa de druntern typografischn Schraibwaisn:
| Ainordnung | Zousetz | Umschrift, IPA-Lautzaichn |
|---|---|---|
| offane Vokale | Ogonek | ą [ạ] - ę [ɛ] - ǫ [ɔ] |
| nasale Vokale | Tildn | ã [ã] - ẽ [ẽ] - ĩ [ĩ] - õ [õ] - ũ [ũ] |
| långe Vokale | Querstrich (= Makron) | ā [aː] - ē [eː] - ī [iː] - ō [oː] - ū [uː] |
| vaschliffane Vokale (Reduktionsvokale), Schwa | extra Zaichn | ɐ [ɐ] - ə [ə] |
[dro werkln] oafache Vokale (wichtichere Zaichn in da Umschrift)
De boarischn Baispül han phonetisch gschrim. Wecha de Haffa vaschidane Dialekte kå des ower niat fir iweråll hundertprozente genau sa. De standarddaitschn Baispül han in da Standardschraibwais gschrim, und fir dej gült d Standardassprouch. D IPA-Zaichn göltn ålle aa lång - [ạ] [ạː] usw. -, dej han ower niat dopplt ainagschrim.
| gnauere Umschrift | lukere Umschrift | IPA | Baispül Boarisch |
De boarische Assprouch | Baispül Standarddaitsch |
Schraibhinwais |
|---|---|---|---|---|---|---|
| à | a, aa | [ạ] | Kàschperl, Kààs; nord-/(westmittl)boarisch: glààm, Bààm |
hölls a | ---- | Dean Laut siat'ma in sunderzaichnlouse Schraibwaisn efters åls "aa" gschrim, wem'ma'n von dunkln "a" (= "å") unterschain wüll. In da Schraibwais "à" braucht'ma'n niat vadoppln. Ejamol aa "ą" ("a" mit Ogonek) gschrim. |
| a | a | [a] | wienerisch: braat, haaß | mittlers a | Stadt, Bahn | |
| å | a o |
[ɑ] [ɒ] |
westl. Åltbayern: Wåsser, Råst, Råhma, Stååt (= Staat); nord-nordboarisch: brååt, hååß; waldlerisch, wienerisch: Håås (= Haus) |
dunkls a | ---- | Vawendung vo "å" und "ò": D Ludwig-Zehetner-Umschrift, unser Umschrift und frale wissnschaftliche Umschriftn unterschain dej zwoa umschrift- und lautmasse, fir Dialekte, wou dej zwoa Lautt reglhaft unterschin wern. In tradizionölle Umschriftn wird ner es Zaichn "å" oft firn Laut "ò" hergnumma. Schau àà ba "ò". |
| ä | ä | [æ] | waldlerisch, wienerisch: Ääs (= Eis) | gånz offas e/ä | ---- | In da Standardsprouch gült ower: "ä" == [ɛ], drum kå'ma's vo durn aa iwernema, wenns in Dialekt aa [ɛ] is, bål'ma's de Leser laichter måcha mecht. |
| è | ä, e | [ɛ] | Lèttn, Lèèdschn | offas e | hätte, Käfer | Dean Laut siat'ma in sunderzaichnlouse Schraibwaisn aa åls "ä" gschrim, wem'ma'n von gschlossana "e" unterschain wüll. Ejamol aa "ę" ("e" mit Ogonek) gschrim. |
| e é |
e | [e] [e̝] |
Kepf, Heena, dees | (orch) gschlossns e | Feder | Zu "è - e - é": Maistns unterschaidt'ma in an oanzlna Dialekt blous zwoa. D Ludwig-Zehetner-Umschrift kennt koa extra "é"-Zaichn und nimmt "e" her (vaschidane Akzente af de glaichn Bouchstom zåmma in an Text han schwarer zon Kenna fir d Leser). |
| ö | ö | [œ] [ø] |
Föön; nordboarisch: schnöll, Köldn; wienerisch: schnöö, Köödn |
ö (mejer oder wenger grundet in Dialekt) | Hölle, Höhle | Gmoant is niat des zo "e" entrundete "ö", ower aa des kå'ma åls "ö" schraim, bål'ma's de Leser laichter måcha mecht (is ower nou ainggle niat richte gschrim). Fir dej mit "l" vaschmolzane Vokale schau ba »Vokale + standardsprouchlichs "l"«. |
| i | i | [i] | bittn, Wiisn | i | vital, Wiese | Offas und gschlossns "i" braucha in Boarischn niat unterschin wern (ner in Allemannischn werns unterschin: "ì"/"i"). |
| ü | ü | [ʏ] [y] |
nordboarisch: vül, wüld; wienerisch: vüü, wüüd |
ü (mejer oder wenger grundet in Dialekt) | füllen, fühlen | Gmoant is niat des zu "i" entrundete "ü", ower aa des kå'ma åls "ü" schraim, bål'ma's de Leser laichter måcha mecht (is ower nou ainggle niat richte gschrim). Fir dej mit "l" vaschmolzane Vokale schau ba »Vokale + standardsprouchlichs "l"«. |
| ò | o | [ɔ] | Stòòd (= Stadt), Hòòs - Hòòsn (= Hase - Hasen), Nòògl; estl. Òltbayern, Esterraich: Wòsser, Ròst (= Rast) |
offas o (de genaue Klångfarb is je nouch Dialekt ånderscht) | Post | Ejamol aa "ǫ" ("o" mit Ogonek) gschrim. Der Laut is oft durch Verdumpfung und Hebung as mittlhouchdaitsch "a" entståndn. D Klångfarb is dunkler wej [ɒ], ower höller wej [o]. |
| o ó |
o | [o] [o̝] |
Rost (= Rost), Hoosn (= Hose) | (orch) gschlossns o | Boot | Zu "ò - o - ó": Maistns unterschaidt'ma in an oanzlna Dialekt blous zwoa. D Ludwig-Zehetner-Umschrift kennt koa extra "ó"-Zaichn und nimmt "o" her (vaschidane Akzente af de glaichn Bouchstom zåmma in an Text han schwarer zon Kenna fir d Leser). |
| u | u | [u] | zruck, Muusi | u | Musik, Schuh | Offas und gschlossns "u" braucha in Boarischn niat unterschin wern (ner in Allemannischn werns unterschin: "ù"/"u"). |
[dro werkln] oafache Vokale (wenger wichtiche Zaichn in da Umschrift)
| gnauere Umschrift | lukere Umschrift | IPA | Baispül | Beschraibung | Schraibhinwais |
|---|---|---|---|---|---|
| ă | a | [ɐ̆], [ɐ] | boarisch (je nouch Dialekt): ă, ălloăns, guăt, broăt; Weătă, Kàschpăl; kummă, singă | (gånz) kurzs, vaschliffas "a" | Wem'ma es hölle åls "à" und es dunkle åls "å" kennzaichnat, nou braucht'ma es vaschliffane niat kennzaichnan. Entstej kå des as: a) an vaschliffana Vokal (Reduktionsvokal), b) an vokalisiertn "r", c) an vokalisiertn "n" |
| ĕ | e | [ɛ̆], [ĕ] | boarisch: einĕ, àffĕ, richtĕ, wirklĕ, dò binĕ; mittlboarisch: Himmĕ, Gipfĕ boarisch: ă kurzĕ Pausĕ |
(gånz) kurzs, vaschliffas "e"; je nouch Dialekt offaner oder gschlossaner |
Entstej kå des as: a) an vaschliffana vordern Vokal ("i", "e") , b) an vokalisiertn "l", c) es Gechastick zon standarddaitschn Schwa-Laut [ə] |
| ŏ | o | [ɔ̆], [ŏ] | boarisch tolwais: vŏgessn (= vergessen); zŏ, vŏ, bŏ (Präpositiona) | (gånz) kurzs, vaschliffas "o"; je nouch Dialekt offaner oder gschlossaner |
Entstej kå des as an vaschliffana hintern Vokal ("u", "o"). |
| â | à, a, aa | [ạ̃], [ã] | nordboarisch: sââ (= sein); ostmittlboarisch: ââ (= "ein" betont); boarisch: nââ (= nein), mâi (= mein) |
höll(er)s, nasals "a" | Ner a Tol Dialekte kennt Nasalvokale. Dej han niat su stork nasaliert wej in Franzesischn, dej hejern'se aa ånderscht å, und d Klångfarb is je noun Dialekt a weng ånderscht. Ainggle mejssad'ma fir nasale Lautt Tildn schraim, ower dej Zaichn git's ja af de Tastaturn niat, drum oafacher d "Dachala" (= Zirkumflexe). A Vortl: Durch des kå'ma aa mejerer Lautt unterschain. |
| ã | å, ao | [ɑ̃], [ɒ̃] | west-nordboarisch: Mãã; französisch: Chance; weanerisch: Ãfãng |
dunkls, nasals "a" | |
| ẽ | ä, e | [æ̃] | boarisch tolwais: mẽi | nasals "ä" | |
| ê | e | [ẽ] | boarisch: Krê; nordboarisch: schêj, grêj (= schön, grün) |
nasals "e" | |
| î | i | [ĩ] | boarisch: bî | nasals "i" | |
| ô | o | [õ] | boarisch: Stôa; nordmittel-/westmittlboarisch: Mô; nordboarisch: Môu, dôu (= Mond, tun) |
nasals "o" | |
| û | u | [ũ] | boarisch tolwais: Sû (= Sohn), û- (= un-) | nasals "u" |
[dro werkln] Zwilautt, Dreilautt
Beåchtn mou'ma, das nej ålle Fainhaitn in de Haffa boarische Dialekte ågem wern kinna, desweng is dej Tabölln (wej aa de åndern) ner a Laitfon, das'ma'se holt a Büld måcha kå, wej'ma sain Dialekt ejtz schraim kå.
| gnauere Umschrift | lukere Umschrift | IPA | Beispül | Beschraibung | Schraibhinwais |
|---|---|---|---|---|---|
| oă òă |
oa | [oɐ] [ɔɐ] |
boarisch: broăt; sidboarisch: roăt |
typisch boarische Zwilautt | Gmoant han douda dej wou nix min vokalisiertn "r" zon Tou hom. |
| eă èă |
ea | [eɐ] [ɛɐ] |
boarisch: neămăds; sidboarisch: Schneă, beăs |
||
| iă | ia | [iɐ] | mittl-/sidboarisch: Briăf | ||
| uă | ua | [uɐ] | boarisch: guăt | ||
| ài | ai, ei | [ại] | boarisch: wàit, dàitsch | hölls a + i | Gnau gnumma mejssad'ma ålle "ei" åls "ai" schraim, ower nou kannt'ma d Werter nemmer so guat lesn. Wenns en standarddaitschn "eu" oder "ai" entspricht, kå'ma's ower "ai" schraim, wem'ma's von "ei" unterschain mecht. |
| äi äé |
ai, ei | [æi], [æe̝] | boarisch tolweis (nerdl./estl. Åltbayern/nordestl. Esterraich): wäit, däitsch | ä + i | |
| àu | au | [ạu] | nord-/westmittlboarisch: Hàus | hölls a + u | |
| åu åó |
au | [ɒu], [ɒo̝] | ostmittlboarisch: Håus | dunkls a + u | |
| èj, èi | äi, ej, ei | [ɛi] | nordboarisch: Schnèj, bèjs | mèjer offas e + i | zon Mirka d Entsprechunga: nordboarisch <--> mittlboarisch: "èj" <--> "èè" (mittlhouchdaitsch "ē", "œ"). Ower "ej" <--> "iă", "üă" (mittlhouchdaitsch "ie", "üe"). |
| ej, éi | öi, ej, ei | [ei] | nordboarisch: Kej, dejf; sidboarisch: Béisn (= Besen), Éifn (= Öfen) |
mejer gschlossns e + i | wecha "ei == ai" dou åls "ej", òls "éi" (in Esterraich siat'ma's asu) oder aa åls "öi" (in Nordboarischn siat'ma's asu) gschrim. |
| oi | oi | [oi] | nordboarisch: i woiß; nordboarisch, wàldlerisch: Loitern; wàldlerisch: floing (= fliegen); sidboarisch: Foir (= Feuer) |
mittlers o + i | |
| ui | ui | [ui] | nordmittlboar., sidestl. Esterraich: fluing (= fliegen); nord-/sidestlichs Esterraich: Huit (= Hut); sidboarisch: Fuir (= Feuer) |
u + i | |
| òu | aou, ou | [ɔu] | nordboarisch: Schòuf, dòu (= da); westmittlboarisch: Stròuh, ròut |
mejer offas o + u | zon Mirka d Entsprechunga: nordboarisch <--> mittlboarisch: "òu" <--> "òò"/"oo" (mittlhouchdaitsch "ā"); "òu" <--> "òu"/"ou"/"òò"/"oo" (mittlhouchdaitsch "ō"). Ower "ou" <--> "uă" (mittlhouchdaitsch "uo"). |
| ou | ou | [ou] | nordboarisch: Hout, i dou (= ich tue); sidboarisch: Oufn (= Ofen) |
mejer gschlossns o + u | |
| èjă ejă òuă ouă |
äier, ejer öier, ejer aouer, ouer ouer |
[ɛiɐ] [eiɐ] [ɔuɐ] [ouɐ] |
west-/nord-nordboarisch: mèjă, Bejă, Jòuă, Schnouă | Draifachvokale | Schau aa ba "r". |
| òă | oa, oar, or | [ɔɐ] [ɔːɐ] |
nerdl. und estl. Åltbayern, ostlmittlboarisch: schwòăz, i wòă | Schau aa ba "r". |
[dro werkln] Vokale + vokalisierts oder niat vokalisierts "l"
Dej Tabölln dejnt åls a Schraibhülf, wal d Lautkombinationa drinnat ejamol schwar zon Schraim han. Gånz genau kinna dej Lautt ower niat immer widergem wern, des is ner su noucht wejs gejt. Niat sa solls a Sprouchgschicht oder a Dialektvaglaich.
| gnauere Umschrift | lukere Umschrift | IPA | Baispül | Beschraibung | Schreibhinwais |
|---|---|---|---|---|---|
| öl öi, öö èi, ej òi |
öl öi, öö äi, ej oi |
[œl], [øl] [œi], [œː] [ɛi], [ei] [ɔi] |
nordboarisch: Göld ostmittlb.: Göid, Gööd westmittlb. tolweis: Gèid, Gejd westmittlb. tolweis: Gòid |
entstejt às ä/e/ö + l | wecha "ei == ai" (schau aa ba "ei, ai") |
| ül üi, üü ui èi, ej |
ül üi, üü ui äi, ej |
[ʏl], [yl] [ʏi], [ʏː] [ui] [ɛi], [ei] |
nordboarisch: vül ostmittlb.: vüi, vüü westmittlb. tolweis: vui westmittlb. tolweis: vèi, vej |
entstejt as i/ü + l | wecha "ei == ai" (schau aa ba "ei, ai") |
| àl ài |
al, aal ai |
[al] [ai] |
nordboarisch: Màl, wàl, fàhln westmittlb.: Mài, wài, fàihn |
entstejt às au + l; ei, mhd. ī + l; mhd. æ, boar. à + l | |
| òl òi, òăl |
ol oi, oal |
[ɔl] [ɔi], [ɔɐl] |
nordboarisch: Tòl westmittlb.: Tòi/Tòăl |
entstejt as mhd. ei, nordboar. oa/oi, mittlboar. oa + l | Des derf niat vawechslt wern mit de naiern, åns Standarddaitsche ågloante Assprouchn "Teil", "Seil" usw. oder "Tàl", "Sàl" usw. |
| äö | eu, äu | [ɶ̝ː] | ostmittlb.: weu (= weil), Meu (= Maul) | entstejt as ei + l, au + l | "eu" is a komode Schraibung, des derf ower niat mit da Assprouch von standarddaitschn "eu" vawechslt wern. |
| ål, òl òòl, ool òi |
al, ol ol oi |
[ɒl], [ɔl] [ɔːl], [oːl] [ɔi] |
nordboarisch: ålta, òlta nordboarisch: Wòòld, Woold mittlboarisch: òlta Wòid |
entstejt as mhd. a, boar. å/ò + l | |
| ol, ul oi |
ol, ul oi |
[o̝l], [ul] [oi] |
nordboarisch: Holz, Hulz mittlboarisch: Hoiz |
entstejt as o + l | |
| ul ui |
ul ui |
[ul] [ui] |
nordboarisch: Schuld mittlboarisch: Schuid |
entstejt as u + l |
[dro werkln] Konsonantn
| Umschrift | IPA | Baispül | Beschraibung | Schreibhinweis |
|---|---|---|---|---|
| l | [l] | des nordboarische ü-håltiche, howat vokalische "l", es Gechastick zon standardsprouchlinga "l" und zon mittlboarischn "i". | Gschrim wej in da Standardschriftsprouch. Es git aa koa extra IPA-Zaichn niat fir des "l". | |
| r | [r] [ɐ] [ɐ] |
rund Wirt Feder |
"r" + Vokal --> "r" is a Konsonant. Vokal + "r" + Konsonant oder åm Wortend --> normalerweis vokalisiert in da Standardsprouch, und aa oft in de boarischn Dialekte (asser in de Dialekte in Sidwestn von boarischn Sprouchraum), ower dou je nouch Dialekt und Wort vaschin. |
Ma kå d Werter mit "r" gschrim (ålso wej in da Standardschriftsprouch) besser lesn wej mit "a" gschrim. |
| sch ch ng w |
[ʃ] [ç],[x] [ŋ] [ʋ] |
Tisch Sicht,Buch Ring Wurm |
Åndere Lautt mit bsundere IPA-Zaichn. | Gschrim wej in da Standardschriftsprouch. |
| b/p d/t g/k |
[b̥]/[p] [d̥]/[t] [g̊]/[k] |
In de maistn boarischn Dialekte wird oft niat zwischa de "hirtn" und de "woichn" Vaschlusslautt, wous in Standarddaischn git, unterschin (asser ban "k", des blaibt "hirt", wenns in Ånlaut vor an Vokal stejt). In Standarddaitschn wern 3 Aingschaftn unterschin: 1. stimmhaft (b, d, g) gecha stimmlous (p, t, k), 2. woach (b, d, g) gecha hirt (p, t, k), 3. behaucht ([pʰ], [tʰ], [kʰ]) gecha niat behaucht (b, d, g). Im Boarischn han dej Lautt ållawal stimmlous ([b̥], [d̥], [g̊]), niat behaucht, und maistns zwischa woach und hirt (wos ower je nouch Dialekt und Lautumgebung vaschin is). | Wem'ma d Lautt schraibt wej in da Standardschriftsprouch, dejnse d Leser laichter min Vastej. | |
| sp/schp st/scht |
[ʃp] [ʃt] |
Kåschper; erscht, Ferschn |
In de Dialekte wird "sp" normalerwais iweråll in Wort åls "schp" assprocha, "st" nouch "r" åls "rscht", und "s" nouch "r" efters åls "rsch". | "sp" und "st" wern aa in Standarddaitschn in Ånlaut wej "schp" und "scht" assprocha, ålso is vo da Lesborkait her åm bestn, ma schreibt dou aa in Dialekt "sp" und "st". Sunst je nouch Assprouch "sp, st" oder "schp, scht". |
[dro werkln] Phoneme und Lautt: Standarddaitsch - Boarisch
Phoneme han de kleanstn sprouchlinga Oahaitn, wou'ma nu Bedaitunga unterschain kå, wou ower koa ainge Bedaitung hom. De druntere Tabölln vaglaicht Phoneme und Lautt in Standarddaitschn herkumftsmasse mit deane in de boarischn Dialekte. D Afstöllung soll a Hülf sa, wenn oaner sain Dialekt in d Umschrift umsetzn mecht.
Bedenka mou'ma, das's des Boarische niat git. A jeder boarische Dialekt hout'se iwer d Jorhundert ånderscht entwicklt. Dou mejssad'ma zon Vaglaicha ainggle bis ins Mittlålter zruckgej. Und d Phoneme kå'ma wecha de groussn Lautunterschid ainggle blous Dialekt fir Dialekt feststölln.
| standarddaitsche Phoneme wej gschrim | Standarddaitsche Lautt | Boarische Lautt in Werter sait mittlhouchdaitscher Zait | Boarische Lautt in (Quase-)Fremdwerter von Standarddaitschn und vo åndere Sprouchn |
|---|---|---|---|
| "ä" | [ɛ] | à [ạ] | è [ɛ], e [e] |
| "a" | [a] | å [ɑ], ò [ɔ], òu [ɔu] | à [ạ], å [ɑ] |
| "o" | [ɔ], [o] | o [o], [o̝], u [u], òu [ɔu] | o [o] |
| "u" | [ʊ], [u] | u [u], uă [uɐ], nordboarisch: ou [ou] | u [u] |
| "e" | [ɛ], [e] | è [ɛ], e [e], èj [ɛi] | è [ɛ], e [e] |
| "ö" | [œ], [ø] | e [e], è [ɛ], èj [ɛi] | e [e], ö [ø] |
| "i" | [ɪ], [i] | i [i], iă [iɐ], nordboarisch: ej [ei] | i [i] |
| "ü" | [ʏ], [y] | i [i], iă [iɐ], nordboarisch: ej [ei] | i [i], ü [y] |
Drai Problembeispül firn Sinn vo derer Tabölln:
1. Zwischa "a" und "o"
D Phoneme in Boarischn han sprouchgschichtle dou grob "à - å/ò - o", in Standarddaitschn "ä - a - o". Ob'ma in Standarddaitschn es "a" höller oder dunkler asspricht, des endert nix ån Bedaitunga vo Werter. In Boarischn ower schou ejamol: "Fàckl" --> "Ferkel", "Fåckl"/"Fòckl" --> "Fackel". Ob'ma es "o" im Standarddaitschn heller oder dunkler asspricht, aa niat. In Boarischn schou: "Råst"/"Ròst" --> "Rast", "Rost" --> "Rost". Mit ara oafachn Schraibwais entstenga su Schrift-Homonyme, wej aa ba åndere Lautt, bsunders in Dialekte mit ara groussn Vokalvülfålt. Dazou kamadn nu d "a"-Lautt, wou min sprouchgschichtlinga oafachn "a" nix zon Tou hom, wej in nordboarisch "glaam" = "glauben", ostmittlboarisch "braat" = "breit", nord-nordboarisch "brååt" = "breit", wienerisch und waldlerisch "Håås" = "Haus".
Wichte zon Wissn is aa, das oa Dialekte reglhaft zwischa "å" und "ò" unterschain (haptsechle dej in westlinga Åltbayern), åndere niat (in Ostmittlboarischn wern ower dou reglhaft de nasaln Lautt und de niat nasaln unterschin). Und das haintiche stedtische Dialekte dej Lautt efters afhölln ("å" --> "a", "ò" --> å"). Glaichzaite git's Dialekte, dej wou vo sich as höllere Lautt hom. D "a"-Lautt in Fremdwerter und Quase-Fremdwerter vo da Standardsprouch wern in Boarischn oft en boarischn Phonem "à" zougordnat (wej "Kàssa" = "Kasse"), wos ower en standarddaitschn Phonem "ä" entspricht (wej "Glàsl" = "Gläschen").
Umso dunkler das es "å/ò"-Phonem klingt, umso wenger wirds åls a "a"-Laut empfundn. In Esterraich, wou es "a" in de maistn Dialekte grundsetzle stork zu "ò" vadunklt is, wird in da Houchsprouch da "a"-Laut normalerwais gånz höll gsprocha (ålso es hölle "a" vo da Standardsprouch min hölln boarischn "à" glaichgsetzt). In Åltbayern dageng wird es "a" in da Houchsprouch efters åls a laicht vadunklts "a" (ålso ner a weng afghöllt) asgsprocha, wenn des in Dialekt an "å" entspricht.
Aa in d Schraibwaisn wird des ainetrong. Ma siat in "hölle" und "höll-und-dunkle" Dialekte fir "à - å - ò - o" (nouch unserer Umschrift) "à - a - å - o" (mit Sunderzaichn), "aa - a - o - o" (one Sunderzaichn) oder "à - å - å - o" (vo "dunkle" Dialekte ogschaut) gschrim, in "dunkle" Dialekte fir "à - ò - o" (nouch unserer Umschrift) "à - å - o" (mit Sunderzaichn) oder "a - o - o" (one Sunderzaichn) gschrim. Es Zaichn "ò" kennt'ma in niatwissnschaftliche Umschriftn in Åltbayern (wou'ma's zon Unterschain ainggle brauchad) und in Esterraich kam, es "å" ower schou. A mords Zwirl ålso.
2. Zwischa "e" und "ö"
In boarischn Sprouchraum hout'se schou saitn 13. Jorhundert d Entrundung asbroitt (wej tolweis aa in åndere owerdaitsche und spejter mittldaitsche Dialekte). Des hoisst, "ö" is "e", "ü" is "i", "eu"/"äu" is "ai" worn. Es Boarische kennt grundsetzle zwoa "e"-Phoneme: Des wos asn "germanischn ë" (durtmols offat asgsprocha) entståndn is, und des wos asn "Primärumlaut e" (durtmols gschlossn asgsprocha) und asn "ö" entståndn is. Owåcht gem mou'ma, wal des und söll in de vaschidana Dialekte haintzatoch "è" oder "e" sa kå. Jeder Dialekt und d Standardsprouch hom'se dou ålle ånderscht entwicklt. Obs in an Dialekt "ä", "è", "e" oder "ö" hoisst, hout nix mit dean zon Tou, ob in da Standardspòuch "ä", "e" oder "ö" gschrim wird. Wal ower es standarddaitsche "ö" in boarische Werter efters en gschlossana "e" entspricht, hom bsunders frejers etle Schraiber es "ö" aa gschrim, ower gmoant homs a gschlossns "e". Desweng siat'ma àà "dös, dö, nöt, öß, önk" usw. fir "des, de, net, eß, enk". Waiters genga holt an Haffa Schreiber nouch da Standardsprouch und nouch Schraibunga in åndere Dialekte. Ålso vo de Schraibunga kå'ma niat umbedingt af d Assprouchn schlejssn.
Aa ban "e" git's vaschidane Schraibwaisn: "è - e" (nouch unserer Umschrift, "ä" is a nu offanerer Laut), "ä - e" (gern in sidlinga Åltbayern, wal durt es "e" da eftere Laut is), "e - é" (gern in Esterraich). In Esterraich kennt'ma es Zaichn "è" kam, in Åltbayern weder es "è" nu es "é" ("ä" und "e" långa ja).
Ånsunstn: Wichte zon Wissn is es glaiche wej ba de "a"-Lautt (reglhafte Lautunterschaidung, stedtische Dialekte, Unterschid zwischa de Dialekte).
3. Zwischa "i" und "ü"
Fir d Entrundung und fir d Schraibwaisn gült es glaiche wej firs "ö". In Standarddaitschn unterschaid'se bsunders es Phonempor "i" - "ü" durch d Lippmstöllung: "i" wird mit gspreitzte Lippm, "ü" mit grundete Lippm gsprocha. In Boarischn is des ainggle a oanzigs Phonem (ower es Wichtiche zon Wissen gült wej ban "ö"). Es "i" wird one gspraizte Lippm gsprocha, desweng klingts niat so "rein" wej in Standarddaitschn, bsunders vor Lippmlautt, und drum gejt's in Werter wej "schimpfa" a weng zum "ü" hi. Valoun kå'ma'se aa dou niat umbedingt af d Schraibunga. Und d Schraibung vo "ö" und "ü" vor a ("vaschlucktn") "l" wej tolwais in de nord-, ostmittl- und sidboarischn Dialekte is wider a åndere Såch. In Zwaiflsföll kå'ma'se ba ålle Lautt oafach å d Schraibung nouch da Standardsprouch håltn.
[dro werkln] Technischs zo de Sunderzaichn
| Sunderzaichn | Zaichnsoz | HTML-Entity | Nummer dezimal | Unicode-Codepoint | Unicode-Block | RFC-1345-Code |
|---|---|---|---|---|---|---|
| å | ISO-8859-1 | å | å | U+00E5 | Latin-1 Supplement | &aa |
| Å | ISO-8859-1 | Å | Å | U+00C5 | Latin-1 Supplement | &AA |
| ã | ISO-8859-1 | ã | ã | U+00C3 | Latin-1 Supplement | &a? |
| Ã | ISO-8859-1 | Ã | Ã | U+00E3 | Latin-1 Supplement | &A? |
| ẽ | ISO-8859-1 | U+1EBD | Latin Extended Additional | &e? | ||
| Ẽ | ISO-8859-1 | U+1EBC | Latin Extended Additional | &E? | ||
| ă | UTF-8 | ă | U+0103 | Latin Extended-A | &a( | |
| ĕ | UTF-8 | ĕ | U+0115 | Latin Extended-A | &e( | |
| ŏ | UTF-8 | ŏ | U+014F | Latin Extended-A | &o( |
[dro werkln] Wej'ma d Sunderzaichn agem kå
Unter Windows kåst ålle ISO-8859-1-Zaichn (ower niat d UTF-8-Zaichn) aa iwer d Nummer agem: D Taste "Alt" druckt håltn und åm rechtn Ziffernblock "0" und d Nummer (wej in da Spåltn "Nummer dezimal") agem. De åndern Sunderzaichn kåst oafach mit de Akzentzaichntastn (^ ´ `) + Bouchstob agem.
Wer ån an Artikl werklt, der kå d Sunderzaichn aa iwer d Laistn af de Werklsaitn unt agem. Durn oafach afs gwinschte Zaichn klicka.
Wer en Editor Emacs hout, der kå dean saine Ageb-Methodn (input methods) hernema. Baispülswais d RFC-1345-Zaichn-Gmirkhölferla (character mnemonics) mit: M-x set-input-method <RET> rfc1345 <RET>. Wennst nou &aa agist, wird des automatisch in a "å" umgwåndlt. Oder &a? in a "ã", &a( in a "ă". Naie Ageb-Methodn kinna aa programmiert wern. Su kåst noucha d Sunderzaichn gschwind schraim, wal des is asu afbaut, wejstas brauchst.
[dro werkln] Schriftprobn
[dro werkln] Beispüi anhônd vô am Versl
's stômmt vom Herbert Gschwendtner und is in „Pongaua Mundort“ vafosst, am Iwagôngsdialekt vô Mittl- zan Sidboarischn, der wos im Soizburga Lônd im Bezirk St. Jóhann im Póngau grédt werschd.
Muattasproch
D' Muattasproch im Votalônd,
dé ins dé Oidn iwaliefat hômd,
hert si so schê ô beim Singa
kô owa beim Rén derb klinga.
Beim Streitn werds gor gschead.
Hort is 's, boid 's strêng gnumma werd.
Dônn wieda schmeichet sa si eî
so zort, so liab und so feî.
Hoamatsproch, der Ausdruck in dir
der is gwiss grod so wia mir.
[dro werkln] Schau àà unter
- Portàl fir d' Boarischè Spròch
- Boarisch
- Nordboarisch
- Boarische Dialekte im Vagleich
- Listn vo de IPA-Zaichn
[dro werkln] Quejn, Literatur un Weblinks
- Förderverein Bairische Sprache und Dialekte e.V. (Boarische Dialekte in Åltbayern)
- Remaraweng Boarisch - Lautlehre (Sunderzaichn-Grundloung, haptsechle firs Westmittlboarische)
- Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch, Verlag C.H.Beck, München, 1985, ISBN 3406305628
- Ludwig Zehetner: Bairisches Deutsch, Heinrich Hugendubel Verlag/edition vulpes, Kreuzlingen/München/Regensburg, 2005, ISBN 3980702871
- Manfred Renn, Werner König: Kleiner Bayerischer Sprachatlas, Deutscher Taschenbuch Verlag, München, 2006, ISBN 3423033282
- Ludwig Ringseis: Ringseis' Bayerisches Wörterbuch, Verlagsanstalt Bayerland, Dachau, 2004, ISBN 3892513503
- Ludwig Merkle: Bairische Grammatik. Buch & Media, München 2004, ISBN 3865200788.
- DiWA - Digitaler Wenkeratlas u.å. (a por Werk digitalisiert, firs Boarische bsunders intressant han d Sprouchatlantn fir Tirol/Sidtirol/Sprouchinsln, fir Nordbayern, da Wenker-Atlas und d Wiesinger-Ergenzungskattn fir Esterraich)
- Sprechader Sprouchatlas vo Bayern (zon åhorcha und åschaua des asn Kloana Boarischn Sprouchatlas fir Bayern)