Wikipedia:Wia schreib i a guads Boarisch?
| Dialekt: Obaboarisch |
Da Artike soi a Huif sein fir Lait, wo im Boarischn no unsicha san.
Wer im Boarischn no ned sicha is, ko in da Boarischn Wikipedia trotzdem mitorbatn. Jeda ko seine Texte mid oam erfohranan Nutza durchsprecha und korrigian lossn. S is no koa Moasta vum Himme gfoin.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] S Problem
Wann jemand in da deitschn oda englischn Wikipedia schreibt, hod er vorher iba 10 Joor Untaricht in da Sproch ghobt und hod a ganze Reih vo Konventiona glernt.
De Konventiona ermäglichn, dass a Text schnej vastandn wird.
Oba soiche Konventionen muass ma ois neia boarischa Schreiba erscht erorbatn bzw. lerna.
[drå werkln] A Rotschlog fir a guads Boarisch
- Richt di noch da Sproch vo de Oidn und Erfohranan
- Schaug da o, wia Dialekt-Autorn schreim
- Wannst koa boarisches Wort fir a Soch kennst, konst aa a hochdeitsches vawendn - so wia ma im hochdeitschn aa englische Wärta vawendt
[drå werkln] Boarische Konventionen
Es gibt a poa Konventionen de unobdingbor san, wann ma a guads Boarisch schreim wui (Muass-Bstimmung). Es gibt oba aa a poa Regln, wos ma so oda so segn ko (Ko-Bstimmung)
[drå werkln] Genitiv
Muass-Bstimmung:
Da Genitiv wird im Boarischn moast umschriem:
- Sehenswürdigkeiten der Stadt - Sengaswiadigkeitn vo da Stod
- die Quadratur des Kreises - de Quadratur vum Kroas
- die Frage aller Fragen - de Frog vo olle Frogn
[drå werkln] Präteritum
Muass-Bstimmung:
S Präteritum wird im Boarischn mitn Perfekt ausdruckt:
ich war, ich wollte, ich musste, ich dachte - i bi gwen, i hob woin, i hob miassn, i hob denkt; netta bei „wollen“ und „sein“ gibt's aa im Boarischn a Präteritum: i woit, i woa
Foisch is: "i musst", "i dacht" usw.
[drå werkln] Relativsotz (Nemsotz)
Muass-Bstimmung:
Eigschobane Sätz, Relativsätz, fangan im Boarischn in da Regl mit wo bzw. der wo, de wo, des wo (derfat im Boarischn heifiga voukumma) bzw. in Esterreich mid der wos, de wos, des wos o.
- Boarisch
- I bin oana, wo af d Woi gähd.
- I bin oana, der wo af d Woi gähd.
- De midm rosan Diandlgwand, de wo so laut gschimpfd hod, hed gor ned aso Unrecht ghod.
- Unboarisch
- I bin oana, der af d Woi gähd.
Ans Wärtal wo wird im Boarischn aa oft a Endung dro ghängt.
- Boarisch
- De oane mid de Aungglasln, de wosd ogredt hosd, hod ma a ned schlecht gfoin.
- Da Gschnägglade, den wons aso dabläggd ham, is na hibsch zouni furt.
Quejn fian Relativsotz-Obschnitt[1]
[drå werkln] Präpositiona ba Ortsnama
Ko-Bstimmung:
Bei Ortsnama stäht im Oidboarischn fost imma d Präposition af (auf) oda z
af Rengschburg, af Niamberg, af Linz, af Untaweikashofa usw. (fir "nach")
z Minga, z Soizburg, z Augschburg, z Wean usw. (fir "in")
[drå werkln] Af echt boarisch gibts koa "ü"
Stottn "ü" hoassts af boarisch "i", "ia", "u", "ua", "ui" oda "ea".
Im Ostmiddlboarischn wead "ui" za "ü".
- ü wiad zu ia in
siass (süß), miad (müde), gmiatle (gemütlich), Kiah (Kühe), Hosndial (Hosentürchen), niachdan (nüchtern), liagn (lügen), friah (früh), Gwiaz (Gewürz), Giatl (Gürtel), kiazn (kürzen), liab (lieb), Riassl (Rüssel), Schnial (Schnürchen), Griassdi (Grüß dich), usw. (Anmerkung: im Nordboarischn aj/ej gsprocha.)
- ü wiad zu i in
Minga (München), iwa (über), Strimpf (Strümpfe), Glick (Glück), Sidn (Süden), sichdi (süchtig), Wuidschitz (Wildschütz), Schlissl (Schlüssel), jingsta (jüngster), Stickl (Stückchen) usw.
- ü wiad zu u in
Bruckn (Brücke), bugga (bücken), Kuchl oda Kuhi (Küche), wurad (würde), Muggn (Mücke), hupfa (hüpfen), fuffzge (fünfzig), Gfui (Gefühl), vui (viel), eifuin (einfüllen), obkuin (abkühlen), Ruam (Rübe), usw.
- ü wiad zu ea in
grean (grün), Bleamal (Blümchen) usw. (Anmerkung: im Nordboarischn aj/ej gsprocha.)
[drå werkln] Omerkung
In mange Regiona im Boarischn Sprochraum (Estareich) wead s "ui" wia "ü" oda "üi" gsprocha bzw. gschriem (z.B. hochdeitsch: wild - obaboarisch: wuid - weanarisch: wüd - Mischform: wüid). Owa aa do guit, dass dees hochdeitsche "ü" in da Regl za "i", "ia", "u", "ua oda "ea" wead. Natiale wead heit duach de Vamischung vo hochdeitsch und boarisch aa oft dees "ü" vawendd, wos im klassischn Boarisch ned higheat (oiso fünf, stott fimf; Südn stott Sidn; etc.).
[drå werkln] Boarische Rechtschreibung
De boarische Rechtschreibung bewegt si im Rahma vo da deitschn Rechtschreibtradition. Es gibt oba aa a poa Eignheitn vum Boarischn, de wo se ned imma oafoch ausdruckn lossn.
Es gibt zwoa grundsätzliche Mäglichkeitn fir de boarische Rechtschreibung: Entweda a Orientierung an da schriftdeitschn Rechtschreibung oda a Orientierung an da Aussproch.
Dazu kimmt a neicha Vasuach mit oana Umschrift, de wo an Haffa Sundazeichn vawendt, de wo in da deitschn Schriftsproch ned voukemma.
Am heifigstn werd woi a Mischung aus deitscha Rechtschreibung und Orientierung an da Aussproch vawendt.
[drå werkln] Mit Vastand ibasetzn
S erschte Zui vo da boarischn Wikipedia ko ned sei, dass ma deitsche Wikipedia-Texte Wort-fir-Wort ibasetzt. Mia woin an erschta Stej wos Eigans zoagn. S Ibasetzn is oba oft a guada Eistieg fir an Artike.
Wer an Artike ibasetzt, soit vo aran Thema wos vasteh und in seine eiganan Wärta iabasetzn. Oisdann ned Wort-fir-Wort - des gibt koa rechts Boarisch. Und s vafiaht a oft z unboarische Formulierunga, wia dass ma an Genitiv "im Ostn Bayerns" stott richtig "im Ostn vo Bayern" oda a Präposition "in Minga" stott "z Minga" z hernimmt.
[drå werkln] Beleg
[drå werkln] Biacha
- Johann Höfer: Bairisch gredt. Point Bücher, Minga 1995. ISBN 3-00-000284-7
- Franz Ringseis: Ringseis' Bayerisches Wörterbuch, Bayerland, Dachau, 2. Auflog 2006. ISBN3-89251-3503