Leonesische Sproch
| Leonesisch (Llingua Llïonesa) | ||
|---|---|---|
|
Gredd in |
- | |
| Sprecha | Gschätzte 55.000 Muadasprachla, | |
| Linguistische Klassifikation |
||
| Amtlicha Status | ||
| Amtssproch vo | Spanien, Portugal | |
| Sprochcodes | ||
| ISO 639-1: |
roa | |
| ISO 639-2: | (B) roa | (T) roa |
| ISO 639-3: |
roa | |
| Linguasphere: |
51-AAA-cc | |

De Leonesische Sproch oda Leonesisch (llingua Llïonesa oda Llïonés) is a romanische Sproch aus da ibero-romanischn Gruppn, de in da Llión, Zamora, Salamanca (Spanien) und Bragança (Portugal) gredt wead[1]. Leonesisch buidt zamma mit'm Asturianischn und 'm Mirandesischn de leonesische Sprochgruppn[2] oda Astur-Leonesisch. De Zoih vo de Sprecha wead auf ebba 55.000 Leit ois Muattasproch gschätzt.
Evolution und Ausbroatung
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Da Ursprung vo da leonesischn Sproch und eana Variantn geht zruck bis an Anfaung vom 10. Joahundert, ois Asturien a Teil vom christlichn Kinereich Lión woa. Leonesisch hod se ned aus'm Kastilischn entwicklt, sundan parallel dazua aus'm Spätlatein vo Nordspanien, am oanzign Teil vo da iberischn Hoibinsl, dea ned vo de Muslime einagnumma woan is.
Mit da Zeit hod's owa de Einfliss vo de Nachbasprochn aufgnumma: Galicisch-Portugiesisch im Westn und Kastilisch im Ostn.
D'Annektoion vom Kinereich Lión duach s'Kinereich Kastilien im Joah 1301 hod de Meglichkeitn vo da leonesischn Sprochausbroatung im Rahma vo da Reconquista stoark eigschränkt[3], und aa de Bedeitung vo da Sproch sejm is gsunkn[4].
Duach'n stoarkn Druck vom Kastilischn, des noch da Vaeinigung vo de Krona vo Kastilien und Aragon de Amtssproch woan is, is Leonesisch vadrängt woan, voa oim in de nei dazuagnummana Gebiete[5].
An da Wendn zum 20. Joahundert hom aa de easchtn modernan literarischn Werk in Llingua Llïonesa ogfaungt, wia de Cuentos en Dialecto Leonés vom Caitano Galán Bardón. Des Werk, des komplett auf Leonesisch gschriem und 1907 vaeffentlicht woan is, is a wichtigs Zeignis fia de Lebendigkeit vo da Sproch in da Literatua und fia eana philologische Autonomie. Es markiat 'n Ofaung vo am Weg zu am leonesischn Standard und bstätigt 'n Status ois eigenständige Sproch innahoib vo da leonesischn Sprochgruppn und da westromanischn Familie.
Aus deim zentraln philologischn Modell hom se spada Asturianisch und Mirantesisch ogspoitn, de im Lauf vom 20. Joahundert eigene Normen entwicklt hom.[6]
De Erforschung vo da leonesischn Sproch
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Im 19. und 20. Joahundert hod de leonesische Sproch fanga ogfanga, a internationale Dimension zum kriagn, dank a poa Forscha und Linguistn, de de Sproch systematisch analysiat hom, sowoi in da oitn ois aa in da modernan Form.
Da easchte wichtige Beitrag woa dea vom Deitschn Emil Gessner, dea 1867 Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen in Berlin vaeffentlicht hod. Er hod de Sproch vom oitn Kinereich Lión ois "leonesisch" identifiziat und oane vo de easchtn wissenschaftlichn Studien iba de oitn Texte gschriem.[7]
Spada hod da Chilene mit deitsche Wurzn Friedrich (Federico) Hanssen im Joah 1896 de Estudios sobre la conjugación leonesa aussageem, a Pionierwerk iba de Morphologie vo de Verbn.[8] Da richtige Duachbruch is owa mit'm Spania Ramón Menéndez Pidal kemma, dea 1906 de weidbelegte Studie El dialecto leonés aussageem hod. In deim Werk hod da Pidal Leonesisch ois eigenständigs linguistisches Gebiet klassifiziat.[9]
Glei drauf hod da Schwed Erik Staaff im Joah 1907 Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIe siècle vaeffentlicht, a detailliate Arbat auf Basis vo mittelaltalichn Dokumentn aus'm 13. Joahundert.[10] Ned zum vagessn is aa da Beitrag vom Deitschn Fritz Krüger, dea 1923 s'dialektale Leonesisch erforscht hod.[11]
Internationaler wissenschaftlicher Wert
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]De ganze Menge an philologischa und dialektologische Forschung hod 'n internationaln wissenschaftlichn Wert vom llïonés bstätigt. Heit is Leonesisch a Gegenstond vo Studien an de Universitätn in Eiropa. De Entwicklung is duach a wissenschaftliche Fachrichtung an de Unis kennzeichnet, wo es ois Arbatsproch in hoichrangign Doktoratsprogrammen vawendt wead.[12]
De wissenschaftliche Basis hod es ameglicht, Studien in kontrastiva Linguistik (Vokalismus und Konsonantismus) im Vagleich zum Italienischn zum entwickln. Zuasätzlich hod de akademische Kodifizierung zu lexikographischn Studien gfiahrt.[13] A weidana zentraler Punkt is de Kartierung vo de authochthonen "unsichtbarn" Sprochn in de europäischn Hochschuiregionen, wia de vom Coimbra Group, wo s'Llïonés zamma mit Portugiesisch, Okzitanisch und Nidadeitsch analysiat wead.[14]
Amtlliche Anerkennung
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]De leonesische Sproch is ois Mindasproch vo da Region Kastilien und Lión anerkannt woan, mit'm Hinweis, dass se unta Schutz steht[15]. Spanien ois Unterzeichnastoot vo da Europäischn Charta fia Regionoi- oda Mindasprochn und de OECD erkennan se ois Fremdsproch an.
Leonesisch, Boarisch und Romanische Sprochn
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]| Latein | Leonesisch | Boarisch | Portugiesisch | Franzesisch | Italienisch | Spanisch |
|---|---|---|---|---|---|---|
| facere | facere | doa / macha | fazer | faire | fare | hacer |
| factum | feichu | do / gmacht | feito | fait | fatto | hecho |
| filius | fiyu | Bua / Suhn | filho | fils | figlio | hijo |
| ferrum | ferru | Eisn | ferro | fer | ferro | hierro |
| fames | fame | Hunga | fame | faim | fame | hambre |
| planum | chanu | eben / floch | chão | plein | piano | llano |
| pluere | chovere | rengna | chover | pleuvoir | piovere | llover |
| clavis | chave | Schlissl | chave | clef | chiave | llave |
| noctem | nueiche | Nocht | noite | nuit | notte | noche |
| multum | mueitu | vui | muito | beaucoup | molto | mucho |
| oculus | güeyu | Aug | olho | oeil | occhio | ojo |
| vetulus | vieyu | oid | velho | vieux | vecchio | viejo |
| guccius | gochu | Sau / Schweinl | porco | cochon | maiale | cerdo |
| pessulāre | pechare | zuasperrn | fechar | fermer | chiudere | cerrar |
Leonesisch und Boarisch
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]| Boarisch | Leonesisch |
|---|---|
| Zoin | Númberos |
| oans | unu |
| zwoa | dous (m), duas (f) |
| drei | tres |
| via | cuatru |
| fimfe | cincu |
| sechse | seis |
| sieme | siete |
| ochte | ochu |
| neine | nueve |
| zehne | diez |
Beleg
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]- ↑ Álvaro Galmés de Fuentes, Diego Catalán: Trabajos sobre el dominio románico leonés (auf es). Editorial Gredos 1960, ISBN 978-84-249-3436-1
- ↑ Ramón Menéndez Pidal: El dialecto leonés (auf es), S. 128-172, 294-311, Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14 1906
- ↑ Federico Hanssen: Imprenta Cervantes (Hrsg.): Estudios sobre la conjugación leonesa (auf es) 1896
- ↑ Erik Staaff: Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIe siècle (auf fr) 1907
- ↑ Humberto López Morales: Instituto Español de la Universidad de Nimega (Hrsg.): Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI (auf es). Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas 1967
- ↑ Caitano Galán Bardón: Imprenta de la viuda e hijos de López (Hrsg.): Cuentos en dialecto leonés
- ↑ Emil Gessner: Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen (auf de) 1867
- ↑ Federico Hanssen: Los infinitivos leoneses del poema de Alejandro, Bulletin hispanique, 12 (auf es) 1910
- ↑ Ramón Menéndez Pidal: El dialecto leonés, Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14 (auf es), S. 128-172, 294-311 1906
- ↑ Erik Staaff: Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIe siècle (auf fr) 1907
- ↑ Fritz Krüger: El dialecto de Sanabria. Monografía leonesa (auf es). Sucesores de Hernando 1923
- ↑ Abel Pardo Fernández: Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, Mikroglottika, 3 (auf it), Peter Lang 2011, ISBN 9783631595558
- ↑ Fernando Sánchez: Diccionario de la variante leonesa de Las Arribes, Mikroglottika Yearbook 2008 (auf es), Peter Lang 2009, ISBN 9783631580271
- ↑ Raúl Sánchez Prieto: Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions, Linguistic and intercultural landscapes in the European Higher Education (auf en), S. 17-35, Peter Lang 2025, ISBN 9782875747792
- ↑ BOE-A-2007-20635. Ley Orgánica 14/2007, de 30 de noviembre, de reforma del Estatuto de Autonomía de Castilla y León. (es)
Codes
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]- Linguasphere: LS-51-AAA-cc