Tischlbong
Tischlbong (italienisch: Timau, frulanisch: Tamau, hochdaidsch: Tischelwang) is a Oatschåft im Noadn fum Friaul. Es ghead zu da Gmõa Paluzza in da Brovinz Udine (tischlbongarisch: Beidn, boarisch: Weidn) dazua, ligt auf 830 m Hechn und es wonan 521 Laid doat. De Oatschåft is gãns in da Nechn fu da ésdaraichischn Grenz, gråd iwa de Karnischn Åipn driwa, auf da ãndan Sait fum Blöknbåss. Tischlbong is a Schbråchinsl wo néman Italienischn und n'Furlanischn a nu a åida boarischa Dialekt grét wiad, s'Tischlbongarisch.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] D'Geografi
Tischlbong is de owasde Oatschåft fum Val Bût, am engen Dåi Fum Flus Bût, dea waida unt bai Tolmezzo in'dn Tagliamento rind. Es ligt untahåib fu da Föswãnd fu am Hohan Eck und in Gamsschbiz und an da italienischn Schdådsschdråsn 52bis, dé fu Tischlbong aus in ana gãnzn Rai fu Seapentinen aufi zan 1.360m hoch gléngan Blöknbåss ged, wo dãn dé Grenz zu Éstaraich is. Da negsde Oat unt auf da Keantna Sait is Kötschach-Mauthen.
Tischlbong bschded aus 5 Oatsdail, de Par Soga, Scholeit, Pauarn, Rana und Braida hoassn. Es is åwa kõa aigane Gmõa sondan a Frakzion fu Paluzza, wås dé negsde gressane Oatschåft waida unt im Dåi is und auf Furlanisch Paluce hoast. Da Blöknbåss, de auf italienisch "passo di Monte Croce Carnico" hoast, is néman Kanaldåi dé õanzige Schdråsnfabindung fum Friaul aus nåch Ésdaraich und woa schã in da Römazaid a wichdige Fabindung fu Italien in'dn Noadn. De Via Iulia Augusta is genau doat fu Aquileia kemad iwa de Karnischn Åipn driwa und dãn waida bis nåch Såizbuag gãnga.
[drå werkln] D'Gschicht
Noch mündlicha Übalifrung is z`römischer Zeit aufm Tischbongra Lond a Quejheiligtum für an Flussgott Timavus (do riad die wejsche Oadsbezeichnung „Timau“ hea) und a Zojstation für d` Römastrass Julia Augusta gstondn.
Nåuch da Legendn is Tischlbong 1284 vu ana Gruppm vu Bergarweida, daj wåu ausm nahn Kérntn kumma san, gründt worn.
1729 is as Dorf vu am Erdrutsch iwaroid und oan Kilomeda weida südlich, am andan Hang vum Dåi wieda afbaud worn.
Im 20. Jåhrhundat han die Berg hinta da Siedlung zum Schaublådz vu de Schlachtn vum erstn Wöüdkrajg worn. Währnd de Gfecht håm an haffa Weiwa aus Tischlbong an de Krajgsaktivitätn teilgnumma. Aus Tischlbing schdammd aa die „Karnische Trägarin“ Maria Plozner-Mentil, daj wåu 1916, waj's Nahrung und Munizion zu da Linieninfanterie bråucht håud, vu am österrichischn Hecknschützn tödlich troffa worn is. Ihra is zur Erinnarung die Goidmedaille fir militärische Tapferkeit verlieha worn. Nåuch ihra is d'Kasern vu de italienisch Gebirgsjäga (Alpini) in Paluzza benannt worn.
[drå werkln] D'Schbråch
Z'Tischlbong werd a südboarischer Dialekt (Tischlbongarisch) gredt, der wåu a åide Mischform aus de Kérnta und Osttirola Dialekt is. Mittlaweile håm blåuß no die åidn Leid und a beachtlicha Teil vu der Erwachsna a guade Kenntnis vum Tischlbonger Dialekt. Bei de junga Leid gibt's blåuß wenig, wåu in Dialekt fließnd spreache kinna.
Nebn Tischlbongarisch werd dort aa fließnd furlanischn und wajsch gredt, wås Tischlbong zu am dreispråuchign Ort machd.
Beispüü vu am Text af Tischlbongarisch
Van otobar a(u)f, is cleachta beitar, lottuns ckaan vriid unt da schana bearnt olabaila greasar. In monti, sezzn novembar, hozz chreink in gonzn too unt cnochz, uma holba naina, dar bint hott onckeip zan pfifl af ola da saitn asar. Af Schunvelt, bosa aan anpflaisn apparaat honant as meist da chroft van bint, honzuns zok as saina checkickait iis cheman af 120 km da schtunt. In seen too cnochz, ocht oarbazlait as van Eztraich hintar sent cheman hont gamuast da maschindar varlosn unt ausar gianan zavuas, dribar schtain afta pama, afta schtana as avn gonzn beig sent gabeisn.
Woat füa Woat Iwasetzung af Schriftdeitsch
Von Oktober auf/ab, is(t) schlechte(s) Wetter, lä(ß)t uns kein(e) Fried(en) und die Schäden werden alle Weile größer. (D)en Monta(g), se(ch)zehn(ten) November, hat (e)s g(e)regn(e)t (d)en ganz(e)n Ta(g) und z(u) nachts, um(e) halb(e) neun(e), der Wind hat ang(e)hob(en) zum Pfeife[l](n) auf alle die Seit(e)n (her)aus[ser]. Auf Schönfeld, wo sie ein(en) Ables(e)n-Apparat ha(be)n[ant], (w)as misst die Kraft von (dem) Wind, ha(be)n[t] s(ie) uns g(e)sag(t), (d)ass seine Keckigkeit is(t) g(e)kommen auf 120 km die Stund(e). (D)en se(lb)en Ta(g) z(u) nachts, acht Arbeitsleut(e), (w)as von Öst(er)reich hin(un)tar sind g(e)kommen, ha(be)n[t] gemusst die Maschinen verlass(e)n und (her)aus[ser] gehen zu Fuß, drüber steigen auf[ta] Bäume, auf[ta] Steine, (w)as auf (de)n ganz(e)n Weg sind gewes(e)n.
Iwasetzung af Tirolarisch
Vo Oktober ån isch schlechts Wettr, låßt ins kchoan Friedn und die Schädn wern ållawail/ållm greaßer. In Montåg, sechzehntn Novembr, hot’s gregnt in gånzn Tåg und auf d‘Nåcht, uma hålbe naine, håt dr Wint ånkchebt za pfaifn vu åll die Saitn außar. In Schönfeld, wo s’ an (Åbles-) Apparat håbm(/hont) dear wås d’ Kchroft vum Wint misst, håmm s’ins g’sågt, dåss sai Gschwindikchait auf 120 km i’dr Schtunt kchemman isch. In selbm Tåg auf d’Nåcht, håbm(/hont) åcht Årbatslait, die wås vo’ Eschtaraich ocha kchemman sain, die Auto vrlossn unt z’Fuaß außar gian miassn unt dribar schtaign ibar Baim und Schtoa, dia wås auf’n gånzn Weg g’wesn sain.
Iwasetzung af Keantnarisch
Von Oktoba on is schlechts Wetta, loßt uns kan Friedn und de Schädn wean imma greßa. In Montog, sechzehntn Novemba, hot’s gregnt den gonzn Dog und auf d‘Nocht, uma holbe naine, hot da Wint onkhebt zam pfaifn vu oll die Saitn außa. In Schönfeld, wo s’ an (anpflaisn=Obles-) Apparat homm, dea wos d’ Kroft vum Wind misst, homm s’uns g’sogt, doss sai Gschwindikäit auf 120 km in da Schtund kemman is. In söbm Dog auf d’Nocht, homm ocht Oabeita, die wos vo’ Estaraich oba keman san, die Auto valossn unt z’Fuaß außa gean miassn und driba schtaign iba d’Bam und d’Schtana, dia wos auf’n gonzn Weg g’wesn san.
Iwasetzung af Standarddeitsch
Ab Oktober lässt uns das schlechte Wetter keinen Frieden und die Schäden werden immer größer. Am Montag, dem 16. November hat es den ganzen Tag geregnet und um halb neun hat der Wind von allen Seiten zu wehen begonnen. In Schönfeld/Tolmezzo, wo sie eine Anlage zur Messung der Windstärke haben, haben sie uns gesagt, dass seine Geschwindigkeit 120 km in der Stunde erreicht hat. Am Abend des selben Tages mussten acht Arbeiter, die aus Österreich (herunter) kamen, ihre Autos verlassen und zu Fuß weitergehen, über Bäume und Steine steigen, die auf dem ganzen Weg waren.
[drå werkln] Vawandte Atiggl
- asou geats... (Lokale Zeidung af Tischlbongarisch und Italienisch)
[drå werkln] Gwön
- it.Wikipedia: Timau (gseng am 6dn Juni 2008)
- Sprachinselverein.at Tischelwang / Timau
- Timau.it Cenni di Storia Timavese (fum Mauro Unfer, auf Italienisch)
- Taic in Vriaul cultura germanofona in Friuli (Italienisch, Hochdaidsch)