Kaisa-Ferdinands-Wossaleitung
| Der Artikl is im Dialekt Weanarisch gschrim worn. |
De Kaisa-Ferdinands-Wossaleitung wor bis zua Fertigstöllung von da I. Weana Hochquöllnwossaleitung de Weana Wossavasurgung mitn größten Netz in Wean. S’ Grundwossa haums im Ufabereich vom Donaukanäu in da Spittelau aussapumpt.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Ausgaungslog
In da Hauptsoch haum se de Leit in Wean mitn Wossa vo Hausbrunn vasurgt. Wäu des aber immer schlechter wuan is, wäus zum Beispü ka funktionierate Kanalisation gebn hot, is des Wossa imma efta zum Auslösa vo Kraunkheitn und Epidemien wurn. Da Kaisahof, vü aundare Odlige und a etliche Klösta haum se eanare eiganen Wossaleitungen, heite historischen Wossaleitungen, baun lossn, dass zu an gscheitn Wossa kumman. Oft haums des ibaschüssige Wossa da Bevölkerung ibalossn, aber des bissl hots a ned brocht.
De erschte greßere Wossaleitung woar de Albertinische Wossaleitung. De hot ma zwischen 1803 und 1804 baut und hot Quöllwossa aus da Hittldorfer Gegend noch Wean brocht.
[drå werkln] Gschicht
Dazua entschlossn, de späda noch eahm benamste Wossaleitung baun zum lossn, hot se da Kaisa Ferdinand I. 1835. Augfaunga zum Baun hot ma 1836 unta da Bauaufsicht vo da niedaestreichischen Laundesregierung. 1841 hot des Werkl an erstn Täubetrieb aufgnumma.
Wengan Göld, das knopp wuarn is, hot ma des Gaunze 1843 da Stodt Wean ibagebn. De hot ois erstas, wäu do zweng Wossa aussakumma is, de Saugkanäu verlängat und danoch a de Pumpn erneiert.
Zwor hot ma des Werk mit da Inbetriebnaume von da I. Hochquöllnwossaleitung erscht amoi ohdraht, oba wia se aussagstöllt hot, dass de zwa Quölln von dera neichn Leitung do ned imma so ergiebig san, wia ma glaubt hot, und´s Wossa zeitweis goa recht wen’g woa, hot mas gach imma wieda aufdrahn messn. Endgültig und fia imma aufglest is 1907 wuan.
[drå werkln] s’ Göd
Aunlässlich seina Krönung hot da Kaisa vom Erzherzogtum Niedaestreich a Krönungsgeschenk kriagt und des Göd is in an sogenaunnten „Baufonds“ kumma und gemeinsam mit de Wasserankaufskapitalien und sunstige Göda is des Werk finanziert wuan.
Ois Wasserankaufskapitalien hot ma des Göd bezeichnet, wos de ursprünglich 18 Vurstodtgmeinden für des Wossa, des aus de auf eanan Gemeindegebiet aufstöllten Auslaufbrunn pro glieferten Eima Wossa pro Tog ois Amoi-Erlog pauschal haum zoin messn. Genau so haum a de Besitza vo öffentliche Bautn, de aun de Leitung aughängt wuan san, eizoit und späta a de privaten Hausherrn.
Wäu ma oba in Ratn zoin hot kenna, woa der Baufonds im Johr 1843 laa und ma hätt nua so schnö weidabaun kenna, wias Göd nochkumma warad. Und so hot ma de Kaisa-Ferdinands-Wossaleitung da Stodt Wean ibagebn mit da Bedingung, dafia zum surgn, dass weidabaud wird und a de offanan Rechnungen blecht wern. Dafia hot ma da Stodt erlaubt, des Wossa a aun Private zum verscheban.
[drå werkln] Technik
Des Pumpnhaus von da Kaisa-Ferdinands-Wossaleitung haums auf’m Gelände von da heitichn Müllverbrennungsaunlog Spittelau baut. De Saugkanäle, wos es Wossa aus’m Bodn aussazuzelt haum, worn nerdlich davo zwischen Donaukanäu und da Kaisa-Franz-Josephs-Baun, de in dera Gegend am 23. Juni 1870 aufgsperrt haum.
[drå werkln] Aunlog zur Wossagwinnung
Zerscht haums an 38 Meta laungan und aus Stana gmauerten Saugkanäu baut. Sei Soiln war 2,6 Meta untam Wossaspiagl vom Donaukanäu. Ma hot glaubt, dass ma 56.000 Hektolita auf de Ort und Weis ausn Bodn aussakriagt, oba während´n Winta wors meist org weniger.
Wia ma da Stodt im Johr 1843 des Graffl in de Haund druckt hot, wors dera ihr erschte Orbeit, den Kanäu auf 342 Meta zum valängan. Zwoa hot ma gwunna, wäu ma wirkli mehr Wossa kriagt hot, oba wäu untadessen da Pro-Kopf-Vabrauch gstiegn is, woa wieda ned mehr Wossa do fia de Leit.
Zwischen 1853 und 1854 hot ma den Beschluss vom Gemeinderot vawirklicht, des Quantum föhlats Wossa durch a künstlich fültriertes ausn Donaukanäu auszumgleichn. Fia den Zweck hot ma a sogenaunntes „Filtrationsbeckn“ baut mit ana Läng vo 190 Meta. Aun jedn End woar a gmauerts Saummelbeckn. Ans vo de Beckn woa iba a Rearl mitn Donaukanäu vabunden und des aundere üba a zweits Rearl mitn Pumpnhaus, vo wo des Wossa ins Rohrleitungsnetz kumma is. Ois Fülta hot ma an Schotta gnumma, den ma in des Beckn eineghaut hot.
Am Aufaung hot de Gschicht recht leiwaund funktioniert, oba daun hot de Fültawirkung nochlossn und es Wossa hot boid a miserabliche Qualität kriagt. Wiaso ma de Fülta – den Schotta – ned austauschn hot kenna, is ned gaunz kloa.
1859 hot mas a letztes Moi probiert. Ma hot neiche Saugkanäu in rund 5 Meta tiafn untam Wossaspiagl baut und a extriges Saugbeckn für die Pumpn. Zwischen 1860 und 1862 hat ma daun nau an 455 Meta laungan Kanäu aughängt und 1869 daunn nau an mit 80 Meta läng. De Saugkanäu, de wos ois erstas baut wuarn san und mit de wos ollas augfaungt hot, hot ma nur mea ois Leitung verwendt.
[drå werkln] Aunlog zua Wossaferderung
Ausgrisst hot ma des Maschinenhaus von da Kaisa-Ferdinands-Wossaleitung urspringlich mit zwa 45 Kilowatt storke Wott’sche Daumpfmaschinan. Wia 1859 a zusätzliche Maschin – a 100 PS Woolf´sche Compound-Pumpn - aufgstöllt wuan is, hot ma de Halle vergressan messn.
Späda hot ma de zwa oidn Pumpn tiafa gsetzt und zwischen 1868 und 1869 in Woolf´sche Compound-Pumpn umbaut.
De Pumpn haum doppelt gwirkt und a Ferderhechn vo gschatzte 55 Meta ghobt. De Saugrearln haum an Nenndurchmessa vo 30 Zoll ghobt, de Ableitungsrearln – do hot ma zwa gnumma – haum an Innandurchmessa vo jewäus 14 Zoll ghobt. Gegn de Stoßwirkung von de Pumpn hot ma Windkessl eibaut und aussadem am Währinger Wossabehölta an Turm mit Entlüftungs- und Ausgleichsrearln.
[drå werkln] Aunlog zua Wossavatäulung
Vom Pumpnhaus in da Spittelau hot ma mit zwa 14 Zoll dicke Rearln drei Wossabehölta beschickt.
- Des Wossareservoa Währing im heitichn Anton-Baumann-Park woa des klanste. Durt hot ma nur 141.250 Lita Wossa eifülln kenna. Außadem hot ma durt den Währinger Wossatuam baut. Der hot oba ned ois Wossabehölta dient, sondern nur zur Entlüftung vo de Rearln und zum Ausgleich vo da Stoßwirkung vo de Pumpn.
- Des Wossareservoa Neilerchenföd woar in da Nahd vo da Bratenfödakirchn und hot ungefähr 339.000 Lita Wossa packt.
- Des Wossareservoa Schmöz wor in da Nad von da ehemoligen Westbaunlinie in da Gegend vom heitichn Urban-Loritz-Plotz und hot 1.017.000 Lita Wossa gschluckt.
Im Leitungsnetz hot ma Rearln mit 3 bis 14 Zoll Innendurchmessa vabaut und es hot im Gesaummten a Läng ghobt vo rund 93 Kilometa. Vasurgt hots 264 Auslaufbrunn und iba 700 öffentliche und private Heisa in olle Stodttäu außa da Leopoidstodt und auf da Laundstroßn. Dazu woan in Währing, Hernals, Neilerchenföd, Sechshaus und Gaudenzdorf nau 16 Brunn und 8 Heisa aun de Leitung augschlossn. Und extra, damit ma a Margaretn und de Wiedn vasurgn kau, hot ma bei da heitichn Brückngossn den Wienfluss unterquert.
[drå werkln] Wossaqualität
De Wossaqulität wor untam Hund.
Des Wossa, wos ma mit de Saugkanäu ausn Bodn ghoit hot, woa a Bodnfültrat und hoibwegs in Urdnung. Oba des Wossa, wos ma ausn Donaukanäu gnumma und gfültert hot, woa noch ana Zeit a Graus. De Fülterwirkung in dem Schottabeckn is boid zruckgaunga, erneian hot mas aus irgend an Grund net kenna und so hot ma bei Untasuchungen Schmetterlingsschuppn, Woifasern und Voglfedan gfunden. Gegn Kraunkheitserrega im Wossa hot ma a nix mochn kenna.
Im Summa woas Wossa oft triab und ned nur amoi woas Wossa so bacherlwoam, das es Thermometa 20 Grad Celsius auzagt hot.
Trotzdem woa de Kaisa-Ferdinands-Wossaleitung fia de sogenaunnte „breite Masse vo da Bevökarung“ de anzige Vasurgungsmeglichkeit mit an Wossa ibahaupt und so is bis zur Eröffnung vo da I. Weana Hochquöllnwossaleitung weitagrennt.
[drå werkln] Restln
- Heite nau steht da Währinga Wossaturm am Weana Gürtl im 18. Hieb. Oba de wenigsten Leit wissen, wos mit dem denkmoigschitztn Turm da auf sich hot.
- Des nächste is da Austriabrunn auf da Freyung in da Stodt drinn. Aufgstöllt wuan is a im Johr 1846 aunlässlich da Fertigstellung vo dera Wossaleitung. Jedn Tog san durt 180.800 Lita Wossa ausgrunna. [1]
- Ois Flurnauma is de Wossaleitungswiesn in da Spittelau nerdlich vo da durtigen Müllvabrennungsaunlog ibablieb. Da Betriebsbaunhof, den ma späda durt fia de U-Baun baut hot, haßt jetzt a „Betriebsbaunhof Wossaleitungswiesn“.
- A Gruppn vo Figurn, de urspringli aufn Pumpnhaus woa, hot ma vorm Ohbrechn vo dera Bude in Sichaheit brocht und ob 1973 im Wossaleitungsmuseum Kaisabrunn ausgstöllt. Aunlässlich da Eröffnung vo da Wossawöd im 15. Hieb hot ma auf da oidn Schiabakaumma vom ehemoligen Wossabehölta Schmölz, in dem heit da Meiselmarkt drin is, de Figurln auffegstöllt. [2]
[drå werkln] Referenzen
- ↑ http://www.viennatouristguide.at/Altstadt/Brunnen/Austriabrunnen/Austriabr.htm
- ↑ http://www.wien.gv.at/vtx/vtx-rk-xlink?SEITE=%2F1995%2F0725%2F004.html
[drå werkln] zum Lesn
- Die Wasserversorgung der Stadt Wien in ihrer Vergangenheit und Gegenwart – Denkschrift zur Eröffnung der Hochquellen-Wasserleitung im Jahr 1873, nach amtlichen Daten bearbeitet von Rudolf Stadler, Wien, 1873, im Selbstverlage des Wiener Gemeinderates
- Die Kaiser Ferdinands-Wasserleitung in Wien, zusammengestellt von Ing. Alois Schneider, Bau-Inspektor des Wiener Stadtbauamtes, Wien, 1912
- Josef Donner: Dich zu erquicken, mein geliebtes Wien – Geschichte der Wasserversorgung von den Anfängen bis 1910, Norka Verlag Dr. Norbert Kastelic, Vorlage:Falsche ISBN
- Ruth Koblizek, Nicole Süssenbek: Wasser in jedwedes Bürgers Haus – Die Trinkwasserversorgung Wiens, MEMO Verein zur Geschichtsforschung, Wien, 2003, ISBN 3-9501238-2-2