Tschechische Språch

Aus Wikipedia

(Weitergeleitet von Tschechisch)
Wechseln zua: Navigation, Suach
Der Àrtikl is im Dialekt „Ostöstareichisch“ gschriem worn.

Tschechisch (čeština)

Vabreitungsgebiet Tschechei; Nochboălända (v.a. Schlowakei), owar aa Östarreich; Auswăndaragrubbn auf da gãnzn Wööd
Sprecha 12 Millionen
Linguistische
Klassifikazion
Tschechisch
Offiziella Stàtus
Ãmtsspråch in Tschechische Republik, Europäische Union
Språchcodes
ISO 639-1: cs
ISO 639-2: (B) cze/ces (T) -
SIL ISO 639-3: CZC

Tschechisch (Čeština) is a westslawische Språch, de wos vo zwööf Mülleonan Leid auf da Wööd ois eanare Muadaspråch (Stãnd 1999) gredt wiad. Zehn Mülleonan vo dena lebm in da Tschechischn Republik, wo s áá de Ãmbtsspråch is. Seidn 1. Mai 2004 is áá Ãmbtsspråch in da EU.


De Språch, de wos im Tschechischn am negstn is, warat es Schlowakische. A jeda, dea wos áne vo de zwá Språchn vo klá auf redt, kã áá de ãndare wenigst a bisl vasteh. Vo da Schrift hea lossn se de zwá Språchn mit a poa Bugståbm ausanãnd hoidn. Nua im Tschechischn gibts ř, ě und ů; nuǎ im Schlowakischn findt ma ä, ô, ľ und ŕ.

Inhoitsvazeichnis

[dro werkln] Oigemeines

[dro werkln] Historische Entwicklung

Da Ãfãng vo da tschechischn Språch woa de Uatschechische Zeit, de vo da slawischn Eiwãndarung im 9. Jhd. bis ins 12 Jhd dauad hod. Aus dera Zeit gibts káne iwaliefadn Dokumente, de wos tschechisch gschriebm san. Es kumman grod amoi slawische Uats- und Peasonannãman in lateinische Texte vua.

De easchtn Tschechisch gschriewanen Texte gibts dãnn in da Oidtschechischen Zeit vom 12 bis ins 15 Jhd. In dera Zeit hods se a Schriftspråch aus de domolign Mittlbehmischn Mundoatn entwicklt. Untan Koal in IV hod de Oidtschechische Sproch a easchte stilistische Hochbliatn ghobt. Nochad hod da Reformator Ján Hus de easchtn diakritischen Zeichn – Vuagänga vom háček und vo da čárka - aufbrocht. In dera Zeid hod des Tschechische an großn Eifluss auf ãndare slawischn Språchn ghobt. De Idee mit de diakritischn Zeichn is vo ãndare Språchn - Schlowakisch, Poinisch, Kroatisch und Slowenisch – iwanumma wuan

De Mittltschechischn Zeit, vom 16. bis ins 18. Jhdt, woa de Zeit vom Niedagãng. Noch da Schlåcht am Weissn Beag hod des Tschechische sein Eifluss valuan, weu s de Språch vo de protestantischn Valiara woa. Ois Ãmbtsspråch hod si in Behman und Meahn is Deitsche duachgsetzt. Tschechisch woa grod amoi de Språch vo de untan Schichtn.

Eascht midn Ãfãng vo da Neitschechischn Zeit – vom 18 Jhdt. bis Heid - hod se de Språch aufs Neiche darapped. Da Grund fia des woa is Aufkumma vom Nationalismus in Eiropa – de Leid hãm eanan gschichtlichn Uasprung gsuacht. Des easchte wichtige Weakl woa 1809 dée tschechische Grammatikbiachl vom Josef Dobrovský. Sei Kolleg Josef Jungmann hod 1834 – 1839 mid sein Tschechisch-Deitschn Weatabiachl de Grundlogn fia d modeane Tschechische Schriftspråch glegt.

[dro werkln] Umgãngsspråch und Mundoatn

Nebm da Schriftspråch, de wos in easchta Linie bei offiziölle Ãläss gredt wiad, gibt s a oigemeine Umgãngsspråch, is gwenliche Tschechisch (Čeština obecná). De oigemeine Umgãngsspråch hod in Behman dé meistn duatigen Mundoatn vadrengt. In Meahn hãm de Mundoatn no an greßan Eifluss.

Tschechische Mundoatn - Beschreiwung im Text links
Tschechische Mundoatn - Beschreiwung im Text links

De Tschechischn Mundoatn lossn si in via Grubbm deun (Zweng de Numman schau noch auf da Koatn rechts):

  • Behmische Mundoatn (1)
    • Do gibts via Untagrubbm: de noadöstliche (1a), de mittlbehmische (1b), de sidbehmische (1c) und de behmisch-meahrische (1d)
  • Midtlmeahrische Mundoatn (2) - áá „Hanakisch“ gnennd
  • Ostmeahrische Mundoatn (3) - áá „Mearisch-schlowakisch“ gnennd
  • Schlesische Mundoatn (4)
    • Do gibts zwá Untagrubbm: de schlesisch-meahrische (4a) -áá „Lachisch“ gnennd- und de schlesisch-poinische (4b)

Duat, wo bis 1945 Deitsch gredt wuan is, findt ma heid a Mischzone vo olle tschechischn Mundoatn (5).

[dro werkln] Tschechisch oda Behmisch?

De Begriffe "Čech" und "český" stengan fia meahrare Sochn:

  • Leid, wos de Tschechische Språch redn
  • Leid, de wos aus da Tschechischn Rebublik san
  • Leid, de wos aus da historischn Lãndschåft Behman (Čechy) san

Im Hochdeitschn hod ma friara fia olle de Sochn "Behm" oda "behmisch" gsogt. Im 20. Jhdt. hãm si dãn in da Hochspråch de Begriffe "Tscheche" und "tschechisch" fia de Språch und de Leid, de wos a so redn, duachgsetzt. "Behm" und "behmisch" stengan nua meah fia s historische Lãnd "Beman".

Ãndascht is in de boarischn Mundoatn: do sogt ma heid no "Behm" oda "behmisch" fia olle Tschechn und eanare Språch.

[dro werkln] Schrift und Ausspråch

Tschechisch güüt ois áne vo de schwástn Språchn in Eiropa. A wesentlicha Grund fia des is - nebm da Grammatek - da Schwund vo de Vokale. Es gibt vüü tschechische Weata, de wos káne Sööbstlaute hãm. Auf de Tua kumman soichane Gsatzln zãmman ois wia „Strč prst skrz krk“ (Streck in Finga duachn Hois) odar áá „Vlk zmrzl, zhltl hrst zrn“ (Da Wuif is dafruan, er hod a hãndvoi Keandln owagwiagt). Auf da ãndan Seitn gibts recht vüü Zischlaute; am meistn bekãnt is des ř.

[dro werkln] Bugståbm

Tschechisch schreibt ma mit lateinische Bugståbm. Auf das ma bei de Konsonanten a greßas Lautspektrum, und bei de Vokale de Längan doastöön kã, kumman ois Sundazeichn Hakal (háček), Beistrich (čárka) und Ringal (kroužek) dazua.

So schaung de tschechischn Großbugståbm da Reih noch aus:

A, Á, B, C, Č, D, Ď, E, É, Ě, F, G, H, Ch, I, Í, J, K, L, M, N, Ň, O, Ó, P, Q, R, Ř, S, Š, T, Ť, U, Ú, Ů, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž.

De klánan schreibt ma fost olle a so. Es gibt nua zwá Ausnãman: ãm Computer odar auf da Maschin schreibt ma ď und áá ť; mit da Hãnd kãn áá und gschriem wean.

So, ois wias do stengan, sans áá in an Telefon- oda Weatabiachl suatiat. Č, Ch, Ř, Š, Ž san eigane Bugståbm. Des hást sovüü, ois das im Tschechischn 31 Bugståbm hod. Ě, Ů und Ý findt ma gãnz söötn am Ãfãng vo an Wuat. Grod, wãn amoi wos groß gschriem wiad, nochat siecht mas efta (zan Beispüü MĚSTO).

Hauptweăta wean in da Regl klá gschriem; Ausnãman san da Såtzãfãng und Peasonannãman.

Frémdweata wean oft amoi auf tschechische Bugståbm umgschriem. Beispüle san víkend, džus und džem, de wos vo de englischn Weata weekend, juice und jam kumman und áá es sööwe hássn.

[dro werkln] Vokale

IPA - Tååfe fiă de áfochn tschechischn Vokale
IPA - Tååfe fiă de áfochn tschechischn Vokale

Des Tschechische hod kuaze und lãnge Sööbstlaute. Auf de Lãngan is a čárka obmad.

Es gibt owar áá de zwáfochn Sööbstlaute ou, au und eu, vo de owa nua des ou echt tschechisch is. Des au kummt nua bei Fremdweata odar ois Interjektion bei Schmeaz. Eu findt ma in fremde Weata, oda wãn grod zuaföllich a e und a u zãmkumman.

  • Ou huacht si a wengl ã ois wiar im Oststeirischn, Noadboarischn odar áá im Heănzischn. Des u is owar im Tschechischn steaka ois wiar in de drei Mundoatn.
  • Au is des sööwe ois wiar im Hochdeitschn.
  • Eu redt ma net zãmman, sundan ausanãnd. Des hást, ma sogt ne-uralgický (Fremdwuăt) odar áá ne–učím (tschechisches Wuat, wo des e mitn u zãmankummt).

Áá wãn zwámoi da sööwe Vokal zãmmankummt, redt mas extrig. Des hást, ma sogt samo-obsluha und net samobsluha.

[dro werkln] Konsonanten

De Konsonanten wean aufdeut in hoate, wáche und mittlare. Des is fia de Deklination vo de Hauptweata wichtig, weu a jede vo de drei Grubbm eigane Deklinationsmusta hod.

De 8 hoatn san: h, ch, k, g, r, d, t,n

De 9 wáchn san: ž, š, č, ř, c, j, ď, ť, ň

De 8 mittlaren san: b, f, l, m, p, s, v, z

[dro werkln] Ausspråch

De wichtigstn Regln san:

  • Im Tschechischen is de Betonung ollaweu auf da easchtn Süübn vo an Wuǎt.
  • A jeda Bugståb, bei dem a čárka obmat pickt, der wiad lãng (á, é, í, ó, ý, ú). Des sööwe güüt áá fian kroužek (ů), dea wos owa nua bei an „u“ in da Midtn vo an Wuat vuakummt.
  • A jeda Bugståb, dea wos an háček hod, wiad entweda zu an Zischlaut (š, č, ž, ř) odar ea wiad wách gredt, des háßt, es kummt a Êuzal vo an j dazua (zan Beispüü ť, ď, ň).
  • ě redt ma meist so ois wia je. Owa wãns noch an d, t und n kummt, nochad wean dé vom ě wách gmocht, so ois wia bei an háček.

[dro werkln] Grammatik

[dro werkln] Oigemeines und Bsundaheitn

Tschechisch is a stoak flektierende Språch, so ois wia s Lateinische, mãnge romanischn Sprochn und áá de meistn ãndan slawischn Sprochn. Deklinationen und Konjugationen hãm recht komplexe Musta und gengan oft bis in Wuatstãmm eine, wos áá a Grund is, dass Tschechisch ois schwáre Språch güüt.

Genaue Wuatstöllungan san oft net a so wichtig ois wiar im Deitschn: zan Bespüü Frogn wean schriftlich vo an áfochn Såtz nua duach a Frogezeichn und net duach de Stöllung vo de Zeitweata untaschiedn. Bein Redn wiad a Frog duach a ãndare Språchmelodie ois wiar a Feststöllung ãzágt.

De Hauptweata wean noch drei Geschlechta - Maskulinum, Feminimum und Neutrum - untadeut. Ois bsundare Fuam kummt no bein Maskulinum des „Männlich belebt“, des wos fia Mãnna und fia Viecha mit an männlichn Geschlecht güüt, dazua.

Verben san in sechs Konjugationsglássn untadeut, wöchane ma iwa de Endungan im Infinitiv seng kã.

Ma untascheidt stoake und schwoche Adjektive. De stoakn hãm a geschlechtsspezifische Endung (Maskulinum: -ý; Femininum: -á; Neutrum: -é), de schwochn hean bei olle Geschlechta mit –í auf. Im Komparativ wean stoake Adjektive in schwoche umgwãndlt.

Àtikl und Personalpronomen föön oft, weu de hãndlnde Peason oda Såch duach de Endung vom Verb doagstööd wiad. Grod bei ána bsundan Betonung, oda wãns ká Verb gibt, weans heagnumma. Beispüü: Muž prácuje. = (Da) Mã hácklt. Owa: Ten muž pracuje = Deă Mã hácklt.

A weidare Bsundaheit is, dass Personalpronomen in da drittn Peason plural aufdeut noch Geschlechta gibt.

[dro werkln] Deklination

Is Tschechische hod 7 Fölle: Nominativ, Genitiv, Dativ und Akkusativ ois wiar im Deitschn; dazua kumman no Vokativ, Lokativ und Instrumental. A Bsundaheit is áá da Genitiv Plural, wöchana dãnn vawendt wiad, wãnns um a Menge vo fümfe oda meah geht, z.B. trí piva – drei Biă, owa: pět piv = fümf vo de Biare.

A gáche Iwasicht

1. kdo, co? (Weă, Wos?) Nominativ
2. koho, čeho? (Wem sei?) Genitiv
3. (ke) komu, čemu? (Wem, Wos?) Dativ
4. koho, co? (Wen?,Wos?) Akkusativ
5. (Wãmma wen ăredt) Vokativ
6. (o) kom, čem; kde? (Iwa Wén, Iwa Wos; Wo?) Lokativ
7. (s) kým, čím? (Mit wem, mit wos?) Instrumental


De Deklination vo de Hauptweata und Pronomen hängan im wesantlichn o vom Geschlecht („männlich belebt“ hod dabei a ãndares Musta ois wia „männlich“) und vo da Endung (hoata, wácha oda mittlara Konsonant; Vokal). Aussadem gibt’s no an gãnzn Schiwwe Ausnãman, so ois wia Viecha, de wos auf –ře aufhean oda Frémdweăta, de auf –um aufhean. De Deklination vo de Pronomen und Adjektive richt si nochn Musta vo de Hauptweata.

[dro werkln] Konjugation

Im Tschechischen hods drei Zeitn: Präsenz (Gegnwoat), Präteritum (Vagãnganheit) und Futur imperfekt (Zukunft). Präteritum und Futur imperfekt wean mid Hüüfszeitweata ausm Verb „být“ (sei) doagstööd.

A Bsundaheid san de vaschiedanan zeidlichn Aspekte, de wos mit Suffixe und Präfixe doagstööd wean. So gibts .z.B. in da Zukunft nebman imperfektiven áá an perfektiven Aspekt, wöchanen ma si a wengl so vuastöön kã, ois wiar im Englischn de Fuăm: I am going to..

Beispüü:

  • Präsenz: Pravě to dělám - I moch des grod
  • Futur perfekt: Brzo to udělám - I moch des boid
  • Futur imperfect: Budu to dělat příšti rok - I wea des negsts Joah mochn


In Imperativ gibts in Singular und Plural, da Komparativ wiad mid Hüüfszeitweata ausm Verb „být“ (sei) doagstööd.

Aussadem gibts aktive und passive Fuaman.

[dro werkln] Wos mitn Boarischn und in Hochdeitschn ztuan hod

Zwischn de Tschechn und de deitschspråchign Vööka - bsundast áá Östareich und Oidbayern- hods scho seidn Ãfãng vom Mittloidta an Bevöökarungsaustausch gebm. Zweng dem gibts áá recht vüü Weata, de wos vo ána Språch in de ãndare ummagschwappt san.

[dro werkln] A poa boarische Weata, de wos ausn Tschechischn san

  • Buchtl kummt vo buchta
  • Frnjak (Nosn) kummt vo frňak
  • Kren kummt vo Křen
  • Kukuruz kummt vo sladká kukuřice (des is a siassa Kukuruz; is Wuat "kukuřice" sööwa is ausn serbischn ins Tschechische einekumma)
  • plázn (wána) kummt vo plakat
  • pomalig, pomale oda pomadig, pomade kummt vo pomalý
  • schetzkojedno (egal) kummt von všecko jedno (Des is áá Mundoat, in da Standatspråch hásats všechno jedno)
  • Tschoppal kummt vo čapek
  • Tuchent kummt vo duchenka
  • Powidl kummt vo povidla

[dro werkln] A poa tschechische Weata, de wos ausn Boarischn san

  • kšeft kummt vo Gschäft
  • gsicht kummt vo Gsicht
  • bajsl kummt vo Beisl
  • hajsl, hajslpapír kummt vo Haisl (Klo)
  • fešák kummt vo Feschak
  • šnuptychl kummt vo Schnupftiachl
  • vercajk kummt vo Werkzeug

[dro werkln] A poa tschechische Weăta, wos ausn Hochdeitschn san

  • cíl kummt vo Ziel
  • švagr kummt vo Schwager
  • flétna kummt vo Flöte
  • haléř kummt vo Heller
  • hřbitov kummt vo Friedhof
  • knoflík kummt vo Knopf
  • nášup kummt vo Nachschub, Nachschlag (z.B. Essen)
  • nudle kummt vo Nudel
  • šunka kummt vo Schinken
  • talíř kummt vo Teller
  • valčík kummt vo Walzer
  • žold kummt vo Sold
  • sál kummt vo Saal

[dro werkln] Webseitn

Wiktionary: Tschechisch – Bedaitungsaklärungen, Wortherkunft, Synonyme und Ibasetzunga
Wikibooks: Tschechisch – eppas zum lerna und Lehra.
Wikiquote: Tschechische Sprichwörter – Zitate
Commons: Tschechische Sprache – Buidl, Videos und/oda Audiodatein
Commons: Tschechische Aussprache – Buidl, Videos und/oda Audiodatein


[dro werkln] Litaratua

  • Karlík P., Nekula M., Pleskalová J. (Hrsg.). Encyklopedický slovník češtiny. Nakl. Lidové noviny. Praha 2002.
  • J. Vintr: Das Tschechische. Hauptzüge seiner Sprachstruktur in Gegenwart u. Geschichte (2001)
Persönliche Werkzeuge