Boarische Grammatik (Substantive)
| Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch. A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik. |
Thema vo dem Artikl han de Substantive, eana Gschlecht und Deklination, de bschtimmtn und unbschtimmtn Artikl und de Vakleanarung.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Untaschiad im grammatischn Gschlecht
In da boarischn Sproch gibt's Werta, de zwar dessoibe bedeiten wia im Deitschen, awa a anders Gschlecht ham, zum Beispui:
| Standarddeitsch | Boarisch |
|---|---|
| der Teller | s'Della (des Della) |
| die Zwiebel | da Zwiefe |
| die Wespe | da Weps |
| die Biene | da Imp(n) |
| das Radio | da Radio |
| die Limonade | as Limo(nad), des Limo, as Gràchal |
| die Butter | da Budda |
[drå werkln] Genitiv
Haptartikl: Boarische Grammatik (Genitif)
Ani vo de wichtigstn grammatikàlischn Bsondaheitn vom Boarischn is, dass' koan Genitiv gibt. De drei Fälle vom Boarischn san Nominativ (da Bua), Dàtiv (im/am Buam) und Akkusativ (in/an Bua). Stådn Genitiv nimmt ma de Präposizion vo her oda an Dàtiv zammat miam Possessivpronoma, wenn ma sång wui, dass ebs am Menschn khöat.
| Standarddeitsch | So sågt ma s af Boarisch |
|---|---|
| die Geschichte Bayerns | d'Gschicht vo Bayern |
| des Bauern Scheune | an Bauan sei Stådl |
[drå werkln] und assadem aa no da Vokativ
Wia im Lateinischen aa gibt's im Boarischen an Vokativ, den braucht's, wenn'st oan oda mera ooredst:
Da Nominativ "Johann kommt." hoaßt im Boarischen "Da Hans kimmt." und fangt mit'm Adiggl voam Nama oo.
Im Vokativ "Johann, komm!" hoaßt dann blos no "Hans, kimm!", da stejt dann koa Adiggl mea voam Nama.
[drå werkln] Nominativ, Dàtiv und Akkusativ
Boarische Weada muas ma, weis koan Genitiv hamd, aa a weng andas deklinian (de Umschreibungen firn Genitiv sand in da foigadn Taböin kursiv gschriem). Voa oim de Adiggl hàn rechd undaschiedlich zum Deidschn.
| Numerus | Da Foi | Standarddeidsch | So sågd ma s auf Boarisch |
|---|---|---|---|
| Singular | Nominativ | der Mann | da Mâ |
| Singular | Genitiv | des Mannes | àm Mâ sei |
| Singular | Dativ | dem Mann | àm Mâ |
| Singular | Akkusativ | den Mann | àn Mâ |
| Plural | Nominativ | die Männer | d Mâna |
| Plural | Genitiv | der Männer | de Mâna éana |
| Plural | Dativ | den Männern | de Mâna |
| Plural | Akkusativ | die Männer | d Mâna |
| Numerus | Da Foi | Standarddeidsch | So sågd ma s auf Boarisch |
|---|---|---|---|
| Singular | Nominativ | die Zwiebel | da Zwiewe |
| Singular | Genitiv | der Zwiebel | vom Zwiewe |
| Singular | Dativ | der Zwiebel | àm Zwiewe |
| Singular | Akkusativ | die Zwiebel | àn Zwiewe |
| Plural | Nominativ | die Zwiebeln | d Zwiewen |
| Plural | Genitiv | der Zwiebeln | vo de Zwiewen |
| Plural | Dativ | den Zwiebeln | de Zwiewen |
| Plural | Akkusativ | die Zwiebeln | d Zwiewen |
| Numerus | Da Foi | Standarddeidsch | So sågd ma s auf Boarisch |
|---|---|---|---|
| Singular | Nominativ | die Brücke | d Brugg |
| Singular | Genitiv | der Brücke | vo da Brugga |
| Singular | Dativ | der Brücke | da Brugga |
| Singular | Akkusativ | die Brücke | d Brugg |
| Plural | Nominativ | die Brücken | d Bruggan |
| Plural | Genitiv | der Brücken | vo de Bruggan |
| Plural | Dativ | den Brücken | de Bruggan |
| Plural | Akkusativ | die Brücken | d Bruggan |
Anmerkung: Des "gg" bei Brugg/Bruck is net stimmhoft und im WMB mehra wia "ck".
Bei da Singular Form "die Brücke" kon ma "de Bruck" oda "de Bruckn" sogn.
| Numerus | Da Foi | Standarddeidsch | Boarisch (Esterreich) | Boarisch (Esterreich, sidlichs Òitbayern) | Boarisch (nerdlichs Òitbayern) |
|---|---|---|---|---|---|
| Singular | Nominativ | das Mädchen | ăs Mentsch | ăs Màdl, ăs Dirndl | ăs Moidl |
| Singular | Genitiv | des Mädchens | ăm Mentsch sei | ăm Màdl sei, ăm Dirndl sei | ăm Moidl sei |
| Singular | Dativ | dem Mädchen | ăm Mentsch | ăm Màdl, ăm Dirndl | ăm Moidl |
| Singular | Akkusativ | das Mädchen | ăs Mentsch | ăs Màdl, ăs Dirndl | ăs Moidl |
| Plural | Nominativ | die Mädchen | d Mentschă | d Màdln, d Dirndln | d Moilă |
| Plural | Genitiv | der Mädchen | dĕ Mentschă eănă | dĕ Màdln eănă, dĕ Dirndln eănă | dĕ Moilă eănă |
| Plural | Dativ | den Mädchen | dĕ Mentschă | dĕ Màdln, dĕ Dirndln | dĕ Moilă |
| Plural | Akkusativ | die Mädchen | d Mentschă | d Màdln, d Dirndln | d Moilă |
[drå werkln] De Artikl
[drå werkln] Da bestimmte Artikl
| Gschlecht, Ånzol | Foll | betont | unbetont | nouch Präpositiona |
|---|---|---|---|---|
| Maskulinum, Singular | Nominativ | deă | dă | -- |
| Maskulinum, Singular | Dativ | dem/den, NB àà: deăm/deăn | ăm/ăn, NB àà: ĕm/ĕn | m/n |
| Maskulinum, Singular | Akkusativ | den, NB àà: deăn | ăn, NB àà: ĕn | n |
| Femininum, Singular | Nominativ | de, NB: dej | d/dĕ | -- |
| Femininum, Singular | Dativ | deăra | dă | dă |
| Femininum, Singular | Akkusativ | de, NB: dej | d/dĕ | d/dĕ |
| Neutrum, Singular | Nominativ | dees | s/ăs, NB àà: ĕs | -- |
| Neutrum, Singular | Dativ | dem/den, NB àà: deăm/deăn | ăm/ăn, NB àà: ĕm/ĕn | m/n |
| Neutrum, Singular | Akkusativ | dees | s/ăs, NB àà: ĕs | s |
| Plural | Nominativ | de, NB: dej | d/dĕ | -- |
| Plural | Dativ | dene, NB àà: deăne | dĕ | dĕ |
| Plural | Akkusativ | de, NB: dej | d/dĕ | d/dĕ |
Da unbetonte, bestimmte Artikl d wird ban Ren gern ån'n Konsonantn von Haptwort, wos folgt, åglicha. Tolwais hans sugor nemmer zon hejern. De druntere Tabölln zoigt olle Forma, dej wou entstej kinna:
| d Form wou entstejt | vor wölchan Laut | Baispül |
|---|---|---|
| d, t | Vokal, h, l, n, r, s, sch, w | d Isar, t Hena, d Lust, d Nocht, d Roum, d Suppm, d Schissl, d Wurscht |
| d, t > vaschmülzt | d, t, z | d Dorschn > Dorschn, t Taxi > Taxi, d Zånga > Zånga |
| b, p | f, m, v | b Flåschn, b Maus, b Vegl |
| b, p > vaschmülzt | b, p | b Benk > Benk, p Pfånna > Pfånna |
| g, k > vaschmülzt | g, k, qu, x | g Goschn > Goschn, k Kåtz > Kåtz, k Quölln > Quölln, k Xanthippm > Xanthippm |
[drå werkln] Da unbestimmte Artikl
| Gschlecht | Foll | Kurzform | Långform (bsunders nouch Präpositiona) |
|---|---|---|---|
| Maskulinum | Nominativ | ă | ă |
| Maskulinum | Dativ | ăm/ăn | ărăm/ărăn |
| Maskulinum | Akkusativ | ăn | ărăn |
| Femininum | Nominativ | ă | ă |
| Femininum | Dativ | ă | ără/ănă |
| Femininum | Akkusativ | ă | ără/ănă |
| Neutrum | Nominativ | ă | ă |
| Neutrum | Dativ | ăm/ăn | ărăm/ărăn |
| Neutrum | Akkusativ | ă | ărăn |
Ba de Artikl in Dativ kånn es m aa zo ran n ogschliffa wern, egål obs ejtz a unbestimmter, a bestimmter oder a bestimmter åhengter Artikl is. Vor Lippmlautt blaibts ban Ren trotzdean a m, wal'sa'se åglaicht. De haintinga Dialekte holtn'se ower immer stirker åns Standarddaitsche und unterschain es Dativ-m und es Akkusativ-n aa wej durn.
[drå werkln] Verkleinerung
De Verkleinerungsform im Boarischn is "l", "al" oda "ei" (NB: Oazåi: -l, -ăl; Mehrzåi: -lă, -ălă). Des ersetzt des standarddeitsche "chen" oda "lein". Ebmfois werd des bei Verkleinerunga entstehade "ä" ois hells "à", "äu" ois "ei" und "ü" ois "i" ausgsprocha. Insgsamt ko ma song, dass im Boarischn de Verkleinerungsform recht oft hergnumma werd, àà wann des Objekt im Hochdeitschn no ois "normalgroß" geitn dààd. Beispuisweis sogt ma zu ara normalgroßn Bierflaschn meistns "ă Flàschl Bier".
| Standarddeitsch | So sågt ma s af Boarisch |
|---|---|
| Glas > Gläschen | Glås, Glòs > Glàs(à)l oda Glàsei |
| Flasche > Fläschchen | Flåschn > Flàschl, Flàschăl oda Flàschei |
| Josef > ? | Sepp > Seppăl oda Seppei |
| Wagen > Wäglein | Wång > Wààgăl oda Wààgei |
| Haus > Häuschen oder Häuslein | Haus oda Heisl (Pl.: Heisa) > Heisăl oda Heisei |
| Bursche > Bürschlein | Bursch > Birschăl oda Birschei |
[drå werkln] Åbkirzunga
- MB = middlboarisch
-
- WMB = westmiddlboarisch
- OMB = ostmiddlboarisch
- SB = südboarisch
- NB = noadboarisch