Pachacútec Yupanqui

Pachacútec Inca Yupanqui, aa Pachacuti gnannt, vo da Geburt bis zur Machtiwanahme Cusi Yupanqui, is in da Zwoaten Hölftn vom 15. Jahrhundat Kaisa vom Inka-Reich gwen. Laut am Anthropologn und Historika Rowe Howland John hät sei Heerschaft vo 1438 bis zu seim Tod 1471 dauert.[1] Wej Pachacucutec no mit seina Herrschaft ogfonga hout, woa'r'a no a kloina rechional-Herrscha (sechtane Herrscha wern aa kuraka gnannt), oba ea hod as Inka-Reich grouß expandiert und zou'r'am Grejßten Reich vo Amerika in de Präkolumbianischn Zeidn gmocht.
Laut manche Forscha warat Pachacutec oine vo de easchten historischen Inka-Herrscha gwen.[2] Sei Sieg iwa de Chanka in Yahuar Pampa hout a neichte historische Ära ogfonga : sei longe Herrschaft hot dess reichlich bwiesn und an Siech gecha d'Chanka zou'r'am Easchtn Funkn vo da Kaisalichn Berufung vom Inka-Stoot gmocht, den a administrativ und religiös neich organisiert hod und zamma mit de Inka-Herrscha de nou erm kumma han grejßa gmocht hot: sei Sohn Tupac Yupanqui und sei Enkel Huayna Capac.[3][4]
Um mehra ols 500 Stämme mit unterschiedliche Braich, Sprouchn und Religiona sei Mocht afzumzwinga, woa'r'a bereit jen Vasouch vo Rebellion hoard zum unterdrucka. Oba ea woar net nur a Földherr, ea woar aa'r'a Reforma, dea sei rejsigs Reich mit ana guadn Vawaltungsstruktur besser gmocht hot.
Ab 1463 (des san d'Daten vom Rowe John) hülft erm sei Sohn, dem a as Militär gibt.[1]
Andane Forscha han skeptisch wisawi dem wos d'traditionelle Gschichtsschreibung verzöhla tout und moana, Pachacutec warat a mythische Figur, und ma sollat jetzad da Archäologie d'Recherche iwaloun.[2]
Gschlichichkoit
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]D'Forscha san si net oans, wos d'Gschichtliche Existenz vom Pachacutec ogenga tout. Fir d'Inka, woar d'Gschichtsschreibung aa politisch, Symbolisch, und zou da Mythologischen und Religiösen Wölt vabunda. Abstammungslinien, dej d'Inka "Panaka" gnannt ghobt hom, hom alle a einge Gschicht vom Pachacutec seina Heerschaft ghobt.[5]
Manche ethno-Historika (z.B. da Rowe John,[6] da Pärssinen Martti,[6] oda d'Rostworowski María[7]) moina, dass d'Heerschaft vom Pachacutec historisch und net mythisch is, anderne han oba dea Meinung (z.B. da Zuidema Reiner,[6] oda da Ossio Juan[8]) dass da Pachacutec koi Historische, sondan a symbolische Figua is, vo dera ma d'Mythischen Elemente analysian mou. D'Zwoate Gruppn wüll d'Archäologie in'n Vordagrund stölln.[6][2]
Aa wenn vüll Historika as ganze Leem vom Pachacutec ols Gschichtlich osenga, is dej Thesn no niad vo koine "konsistentn Archäologischn Datn" gsichat. Anderne han iwazoigt dass niat mehra ols d'halberte Gschicht, dej iwa'n Pachacutec und sei Leem bkannt is, aa a sou stattgfunda hout, und dass späda vüll Mythischs Zeich no dazou kumma is.[9]
Leem
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Gburt und Junge Joahr
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Pachacutec is da Sohn vom Inka-Herrscha Viracocha Inka und vo dem seina Frau d'Mama Runtu, und hod z'eascht Cusi Yupanqui ghoißn. Pachacutec woar zwoar vüll qualifizierta ols sei halb-brouda, Inka Urco, und haïtad einglich aa glei da Noufolga vo sam Voda sa kenna, oba wos d'Thronfolge ogejt hod si Viracocha fir n'Urco entschiedn. Da Urco is oba, ols a nouher aa no Mitregent vom Viracocha woar, abbl unpopulära worn.[10]
Da Chanka-Inka Krejg
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]In da easchten hölftn vom 15. Joahrhundat ham d'Chanka, a Nachbarvolk vo de Inka, as Inka-Reich ogriffa. Dej Situation woar'am Herscha und sam Sohn offensichtlich z'vüll, den de hom si, mit eana ian Dienan und am Hof, glei vazuppft und han zou da Festung Caquia-Xaquixahuana ganga, und de Hauptstod, Cuzco, hams aloi loun. Oba da Cusi Yupanqui woar no in Cuzco, und hod aloi an Widastand gecha d'Chanka organisian mäin. Dej zwoa Földherr Vicaquirao und Apo Mayta hom erm no gholfa, zamma mit a poar anderne wichtiche Leit.[11] De Velka wou nem d'Inka leem håm si, was d'alla meistn ogenga toud, zruckgholtn, assa d'Aymara de si mit de Chanka scho zam tout håm und d'Canas mit de Inka.[12][13]
Aa wenn d'Chanka mehra Leit ghåbt ham, ham de Kuskena d'easchte Schlacht gwunna, und no mal iwa d'Chanka gsiegt an am Ort dea späda Yahuar Pampa ghoißn hod. Nou am kuazn Biagakrejch gecha n'Urco, gibt erm da Viracocha d'Herrschaft iwa as Inka-Reich, des damals no niad so grouß woar (Cusco und d'Umgebung woar des). Ols Kaisa hod da Yupanqui an Nama Pachacutec gnomma, des hoißt sou vüll wäi "Da Reformer" oda "Da Revolutionär".[14]
Da Grund fir d'Chanka-Offensive is no niad sicha: Vülleicht håm d'Chanka si nur gecha d'abbl grejßane Inka måcht verteidiga wolln, oda vülleicht woar des a expansiva Chanka Ogriff.[15] Zeah Joahr nou am Chanka Ogriff is Viracocha Inka gstorm.
Herrschoft
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Ma wois niad gwiss wann d'Herrschoft vom Pachacutec ogfonga hod. Fir n'Rowe John woar Pachacutec Herrscha vom Inka-Reich vo 1438 bis 1471, oba andane Historika/Archeologn moina des warat vüll fräia gwen, in da Easchtn Hölftn vom 15. Johrhundat. Fir n'Del Busto Antonio Duthurburu José hod d'Herrschaft vom Pachacutec vo 1425 bis 1478 dauat, und da Mariano Babtista Gumucio tout moina, dass Pachacutec 1478 gstorm is und Eascht a mol Amaru Tupac d'måcht krejgt hod, und dann Eascht am Pachacutec sei andana Sohn, Tupac Yupanqui.
Fir dej Historika, de wou moina, dass as Inka-Reich koi Monarchie, sondan a Diarchie (des hoißt wou's zwoa Herscha gem toud) woar, hom zwoa bzw. vier Herscha im Inka-Reich as song ghobt. Laut dene Historika gabads zwoa Hölftn vo da Hauptstod Cuzco in dene ma Vier Herscha finda kannt, und oine vo dene Herscha warat dann da Kaisa vom Inka-Reich. Pachacutec warat ålso Herrscha vom Oban Cuzco (Hanan Cuzco) und Mayta Capac, den ma sunst a poar generationa vo'r'am Pachacutec vermuta tout, warat da Herrscha vom Untan Cuzco (Hurin Cuzco).
Easchte Joahr
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Nou n'Sieg iwa d'Chanka, is a Zeid gwen wou da Pachacutec d'Eroberung vom Chanka-Territorium organisiat ghobt hot. Dazou wern erm no religiöse Reforma zougschriem, denn ea häittad d'Sunna zou da Hauptgottheit vom Inka-Reich gmacht ghabt.
Dank am Chanka-Reichtum ko da Pachacutec as Wiatschoftssystem vo de Zentralanden - des af d'Gechaseitliche Bziehunga vo de Individuen basiert woar (in da Wissnschoft hoißt des Reziprozität) - fir sei reich und fir si ausnutza, in dem a Feian organisiat ghobt hot und dej lokal-Herrscha fir d'liberalitätn vom Pachacutec si ols unterworfa daklärt hom, und erm eanane oabada gem hom fir n'Bau vo Reserveloun, un fir andane sachn wäi Infrastruktur oda Földzäich.
Grouße Földzäich
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Földzuch gecha d'Velka vom Titicaca-See
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Oine vo seine easchtn groußn Expeditiona woar gecha d'Kolla und Lupaka, sidlich vo Cusco, am Titicaca-See. Niad weit vo r'am Ort namens Ayaviri is dann dej Schlacht gwen, wou Pachacutec an Kolla-Herrscha gfanga gnomma houd. Nehd långe zeid spada, ols Pachacutec af am Földzuch im Amazonas-Rengwold gwen is, håm d'Velka vom Titicaca-See irane Unabhängigkeit zruckgsoucht und hom gecha d'Herrschoft vom Pachacutec Widastond gleistet.
Földzuch vom Capac Yupanqui
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Danou is da Brouda vom Pachacutec, Capac Yupanqui, neadlich vom Inka-Territorium gsendt worn. Capac Yupanqui is mit seine Krejcha affe bis af Cajamarca ganga. Da Cajamarca Herrscha woar oba a Freind vom Chimu-Herscher, dea iwa's grouße Chimú-Reich regiat ghobt hot, und jetzad an Krejch mit am Inka-reich ogfanga hod.
Pachacutec håt am Capac Yupanqui an Befehl gem, ab am Punkt niad weida virre im Nordn zou genga, oba gnau dess håt da Földherr gmåcht, und ea is virre bis nou Cajamarca ganga, wou as Guzmango-Reich gwen is. Grund fir dess woar d'Flucht vom Chanka teil vo da Armee, vom kloina Krejgsfihra Anco Huallu gleitet, dea assm Inka-Reich genga wollt, um si a neis Leem afbaua zu kinna. Dazou han no d'ambitionen vom Capac Yupanqui kumma, und dess ålls håt dazou gfihrt dass Pachacutec d'Hinrichtung vo seine zwoa Földherre Capac Yupanqui und Huayna Yupanqui af eanan weg zruck nou Cusco ogoadned håt. Wäi de Földherre in Limatambo, niad weit vo Cuzco, woarn, håms vo da neijichkeit ghert, und dortn wurdn's dann aa exekutiert.[16]
Földzuch vom Tupac Yupanqui
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Tupac Yupanqui håt, åls Pachacutec erm d'måcht iwa's Militär gem håt, mehrane Földzüge vo Cajamarca ass gleitet, zum Beispüll gecha n'Chimù-Herrscha Minchansaman, gecha s'Chachapoya Volk vom Amazonas Rengwold, oda gecha d'Velka vom Gbiet wou heit as Lånd Equator is.
Åls Pachacutec gstorm is, is Tupac Yupanqui da neie Herrscha vom Inka-reich worn, und håt si dazou entschiedn glei af an Földzuch im Amazonas Rengwold zu geia.
Amaru Tupac Inca
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Åls Nachfolga wollat Pachacutec eigntli sein Sohn Amaru Tupac Inca, oba dea woar koi guada Krejgsfihrer, und is deratweng vom Tupac Yupanqui dasetzt worn. Ma mou dazou song dass dea Amaru Tupac laut manche Historika in dera Zeid wou a fir d'Thronfolge infrage kumma is aa an da Regierung teilgnomma håt. Wenn dess so gwen is, is es aa meglich dass ea a mål nou am Toud vom Pachacutec aloiherrscha gwen warat.
Földzuch im Amazonas Rengwold
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Es is meglich dass Pachacutec an Földzuch gecha d'Velka vom Amazonas Rengwold gmocht hot, oba a anderne meglichkeit warat dass dess da Tupac Yupanqui gwen is, scho nou am Toud vom Pachacutec. D'Rostworowski María, dei wou 1953 a Leemsgschichte iwa n'Pachacutec gschriem hot, tut verzöhla, dass da Kaisa koi Reforma nimma mocha wollt, und dass a si desweng dazou entschlossa hot gecha d'Velka vom Amazonas Rengwold an Földzuch zu organisieren. Oba d'Velka vom Titicaca-See, vo r'am Sohn vom fräian Herscha vom Kolla-Reich gleitet, hom si revoltiert, und an Pachacutec dazou gzwunga zruck zu kehra. Ea hat ålso an Földzuch afgeem mäin um d'Ordnung am Titicaca zruck zum Bringa.
Beleg
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]- 1 2 John H. Rowe, „Absolute Chronology in the Andean Area”, American Antiquity, 10, 3, Januar 1945, S. 265–284
- 1 2 3 Franck Garcia, Les Incas: Rencontre avec le dernier État pré-hispanique des Andes, 2019, Paris, Édition Ellipses, 145–155
- ↑ Inca Pachacútec - Historia del Perú, https://historiadelperu.info/incas/inca-pachacutec/
- ↑ El inca Pachacutec, el constructor de Machu Picchu, https://www.boletomachupicchu.com/sabiduria-inca-pachacutec-constructor-machu-picchu/
- ↑ Terence D’Altroy, The Incas, Wiley-Blackwell, 2014, 2. Vorlage (1. Vorlage 2002), S. 17–26
- 1 2 3 4 Terence D’Altroy, The Incas, Wiley-Blackwell, 2. Ausgabe 2014 (1. Ausgabe 2002), S. 91
- ↑ María Rostworowski, Pachacútec Inca Yupanqui, Lima, 1953
- ↑ Pedro Escribano, "Juan Ossio Acuña: "La historia de los incas fue traducida al estilo europeo", La República
- ↑ Gary Urton, Mythes incas, S. 90–91, Éditions du Seuil, 2004
- ↑ Rostworowski, María, Pachacútec Inca Yupanqui, S. 105–107, 2001, Instituto de Estudios Peruanos (IEP)
- ↑ Rostworowski, María, Pachacútec Inca Yupanqui, S. 108–119, 2001, Instituto de Estudios Peruanos (IEP)
- ↑ Waldemar Espinoza Soriano, Los Incas, S. 71—72, 3. Auflage, Lima, Amaru Editores
- ↑ Ulrike Peters, Die Inka, S. 98-99, marixwissen, 3. Auflage, 2022
- ↑ Rostworowski, María, Pachacútec Inca Yupanqui, S. 108–119, 2001, Instituto de Estudios Peruanos (IEP)
- ↑ Ulrike Peters, Die Inka, S. 98-99, marixwissen, 3. Auflage, 2022
- ↑ María Rostworowski, History of the Inca Realm, S. 75–76, 1999, Cambridge Press (Englische Iwasetzung, as Spanische original is assm Joahr 1988)