Karakalpakische Språch
| Der Artikl is im Dialekt Owaöstareichisch gschrim worn. |
| Karakalpakisch | ||
|---|---|---|
| Vabroadung: | Usbekistan (Karakalpakistan) | |
| Gredt vo: | 400.000 | |
| Linguistische Klassifikazion: |
|
|
| Offiziella Status: | ||
| Åmtssproch in: | Karakalpakistan | |
| Sprochcodes: | ||
| ISO 639-2: | (B) ? | (T) kaa |
| SIL: | [?] | |
D'karakalpakische Språch (Eignbezeichnung: Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили; kurz: Qaraqalpaqsha, Қарақалпақша) wiad zu de Tuakspråchn grechnt, genaua gsågt zu de kiptschakischn (nordwesttuakischen) Språchn. Altanativbezeichnungen fia's Karakalpakische san aa Karaklobuk, Çorny und Klobouki und aus da tüakischn Tuakologie Qaraqalpaq Türkçesi bzw. Karakalpak Türkçesi (Karakalpako-Tüakisch). De ISO-639-2-Språchkennung ist KAA, an 639-1a-Code gibt's ned.
Inhoitsvazeichnis |
Vu wem und wo's gredt wiad[dro werkln]
Hauptsächli wiad's Karakalpakische in da Autonomn Republik Karakalpakistan in Westusbekistan gredt und stöinweis im Rest vum Lãnd. Bei da Voikszählung im 1989a-Joa hãm si 398.573 Karakalpakn åis Muataspråchla deklarian låssn und 1.314 hãm's åis Zweitsprache ãugem. Außadem lem um de 2.000 Sprecha im Noadn vu Afganistan, kleanare Gemeindn mid Karakalpakisch-Redade findt ma aa in da Tiakei, in Kasachstan, Kiagisien, Tuakmenistan und in Russlãnd.
Klassifikazion[dro werkln]
Wia aa s'Kasachische, s'Tatarische Sprache und mearare ãndane Språchn ghead s'Karakalpakische zu de Kiptschakischn Språchn]], ana Untagruppm vu de Tuakspråchn, de wieda vu mãnche Linguistn zu de Altaischn Språchn zöhd wean. Språchwissnschåftla untaschein zwa bis drei vaschiedene Dialekte vum Karakalpakischn: an noadöstlichn und an südöstlichn und mãnche moanan, es gibt an eignständign Dialekt im Feaganatåi. De im Karakalpakischn ähnlichstn Språchn han s'Kasachische im engan Sinn und s'Nogaische in am weidan Sinn. Duach de geografische Nähe zum Usbekischn gibt's im Karakalpakischn åwa vüi grammatikalische und woatschåtzmäßige Einflüsse vu duat.
Karaktaristika vum Karakalpakischn san d'Vokalharmonie, da agglutinierade Språchbau und dass's ka grammatikalischs Geschlecht gibt. D'Såtzstellung is in da Rögi Subjekt-Objekt-Veab, betont wiad meistns de letzte Süm vu am Woat.
Laute[dro werkln]
S'Karakalpakische håd anazwanzg „einheimische“ konsonantische Phoneme und via, de duach Lehnwöata eigroast san. Söistlaute kennt ma beim Karakalpakischn nei.
| Labiale | Alveolare | Palatale | Velare | Uvulare | Glottale | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nasale | m | n | ŋ | |||||||||
| Plosive | p | b | t | d | k | g | q | |||||
| Affrikate | t͡s *) | t͡ʃ *) | ||||||||||
| Frikative | f *) | v *) | s | z | ʃ | ʒ | x | ɣ | h | |||
| Vibrantn | r | |||||||||||
| Approximantn | l | j | w | |||||||||
| *) in Lehnwöata netta | ||||||||||||
Vokalharmonie[dro werkln]
| Söibstlaud | a | æ | e | i | o | œ | u | y | ɯ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| foing deafn | a,ɯ | e,i | e,i | e,i | a,o,u,ɯ | e,i,œ,y | a,o,u | e,œ,y | a,ɯ |
Vokalharmonie haaßt, dass nåch am Söibstlaud da nächste Söibstlaud ned a jeda beliebige sei deaf. Wie de Rögin dazua im Karakalpakischn ausschaun, siacht ma in da Taböin rechts; bei Wöata, de aus'm Russischn oda vu sunst wo hea kemma san, göitn de Rögin ned.
Alphabete fia's Karakalpakische[dro werkln]
| Kürillisch | Latein | IPA | Kürillisch | Latein | IPA | Kürillisch | Latein | IPA |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Аа | Aa | /a/ | Ққ | /q/ | Фф | Ff | /f/ | |
| Әә | A'a' | /æ/ | Лл | Ll | /l/ | Хх | Xx | /x/ |
| Бб | Bb | /b/ | Мм | Mm | /m/ | Ҳҳ | Hh | /h/ |
| Вв | Vv | /v/ | Нн | Nn | /n/ | Цц *) | ts | /ʦ/ |
| Гг | Gg | /g/ | Ңң | N'n' | /ŋ/ | Чч *) | ch | /ʧ/ |
| Ғғ | G'g' | /ɣ/ | Оо | Oo | /o/ | Шш | SHsh | /ʃ/ |
| Дд | Dd | /d/ | Өө | O'o' | /œ/ | Щщ *) | shsh | /ʃʃ/ |
| Ее | Ee | /e/ | Пп | Pp | /p/ | Ъъ *) | ||
| Ёё* | yo | /jo/ | Рр | Rr | /r/ | Ыы | Iı | /ɯ/ |
| Жж | Jj | /ʒ/ | Сс | Ss | /s/ | Ьь *) | ||
| Зз | Zz | /z/ | Тт | Tt | /t/ | Ээ | Ee | /e/ |
| Ии | İi | /i/ | Уу | Uu | /u/ | Юю *) | yu | /ju/ |
| Йй | Yy | /j/ | Үү | U'u' | /y/ | Яя *) | ya | /ja/ |
| Кк | Kk | /k/ | Ўў | Ww | /w/ | |||
| *) ka Entsprechung im Lateinalphabet | ||||||||
Bis in's 15. Joahundat håm de Karakalpakn, wia aa de ãndan Tuakvöika in Russlãnd, Zentralasien und Sibiarien s'Kiptschak-Tatarische åis Schriftspråch gnumma, nåchhea s'Tschagataische.
A eignständige Schriftspråch is s'Karakalpakische east im 1924a-Joa woan – dåzumåis is a modifiziads arabischs Alphabet eigfüahd woan. Schãu drei Joa späda is des duach a tüakisches Lateinalphabet easetzd woan und 1940 dãun duach a ãupassts kürillischs Alphabet.
1997 håd ma ãugfãnga, wia voahea schãu de Tuakmenen und de Usbekn, dass ma sei Språch nimma kürillisch schreibt, sondan wieda in am lateinischn Alphabet. Des nennan's „neichs tüakisches Alphabet“, obwoih's auf typisch tüakische diakritische Zeichn wia a ö oda ç oda ğ vazichtn tuad. Vüi mea Ähnlichkeitn håd's mi'm usbekischn Lateinalphabet, des aa auf „Hakal und Ösn“ vazichtn tuad, dafia åwa mid apostrophåatige Zeichn hantiad.