Zum Inhalt springen

Boarische Grammatik (Pronomen)

Aus Wikipedia
Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch.
A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik.

Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch. A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik.

Thema vo dem Artikl han de Pronomen.

Personalpronomen

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
Foll Person Standarddeitsch Boarische Vollforma Boarische Suffix-/Kurzforma
Nominativ1. Personichi-ĕ/-ă
Genitiv1. Personmeinermeină
Dativ1. Personmirmiă-mă
Akkusativ1. Personmichmi-mĕ
Nominativ2. Persondudu-d
Genitiv2. Persondeinerdeină
Dativ2. Persondirdiă-dă
Akkusativ2. Persondichdi-dĕ
Nominativ3. Personer, sie, eseă/deă, si/de/NB: dej, s/es/dees-ă, -s/-să, -s/-să
Genitiv3. Personseiner, ihrer, seinerseină, iără, seină
Dativ3. Personihm, ihr, ihmeăm, iără/iă, eăm
Akkusativ3. Personihn, sie, eseăm/eăn, si/de/NB: dej, s/es/dees-(ă)n/-nă(n), -(ă)s, -(ă)s
Reflexiv3. Personsichsi-sĕ
Foll Person Standarddeitsch Boarische Vollforma Boarische Suffix-/Kurzforma
Nominativ1. Personwirmiă-mă
Genitiv1. Personunserunsă
Sid-MB+SB: insă
Nord-NB: unnă
Dativ1. Personunsuns
Sid-MB+SB: ins
Akkusativ1. Personunsuns
Sid-MB+SB: ins
Nominativ2. Personihrees/iă
NB: enk(s)/äts/deets/diits/diăts
-s
Genitiv2. Personeuerenkă/aiă/aichă
Dativ2. Personeuchenk/aich
Akkusativ2. Personeuchenk/aich
Nominativ3. Personsiesi/de/NB: dej-s, -să
Genitiv3. Personihrereănă
Dativ3. Personihneneănă/eă/dene
NB aa:eăne/deăne
Akkusativ3. Personsiesi/de/NB: dej-s, -ăs
Reflexiv3. Personsichsi-sĕ

Heflichkeitsform

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
Foll Person Standarddeitsch Boarische Vollforma Boarische Suffix-/Kurzforma
NominativHeflichkeitsformSieSi/Se/Es-S, -Să
GenitivHeflichkeitsformIhrerEănă
DativHeflichkeitsformIhnenEănă
AkkusativHeflichkeitsformSieEănă-s, -ăs
ReflexivHeflichkeitsformSichEănă

Beispüle mit de Personalpronomen

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
Sie haben sich ganz schön vertan!
Dee hamd si gscheid vàda!
Da haben sie' sich aber ganz schön vertan!
Do ham sà' si owa gscheid vàda!

Wia ma segd, wiad im zwoadn Sotz des "sie" ois "sà" ausdruggd. In dea Sotzstellung kamma des aa need oandasd schreim.

Hast du es schon erledigt?
Hosd às scha gmochd?
Hast du sie' schon angerufen?
Hosdàs scha agruafa?

Wia ma segd, wiad dees Woad fia "sie" und dees fia "es" bei dera Sotzstellung duach oa und desseeiwe Woad ausdruggd: Nämli duach "às", wobei des "à" bei da femininen Foam nua ois Bindevokal oan dees "hosd" städ.

D Heflichkeitsform:

"Haben Sie' sich angeschnallt?", fragt der Polizist.
"Ham S Eana aghengt?", frogd da Bolizisd.
"Wir bringen Sie nach Hause; es ist schon spät!"
"Mia foma Eana hoam; s is scha schbod!"
"Sie kenne ich!"
"Eana keen i!"

Wej da Genitiv vawendt wead

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Dialekt: Westlichs Nordboarisch

Dean gits nu ba de Singular-Personalpronomen hinter Präpositiona, beispülsmasse: wecha mainer, one dainer, hinter seiner (gmoant is dou ollamol d Person sölwer, nix wos irer ghejert). Haintzatoch nimmt'ma owa ejerer en Dativ. De Plural-Personalpronomen kumma fir in Wendunga wej: Mir han unser sime gwen, des hoisst: Mir han sim Lait gwen.

Possessivpronomen

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
Standarddeitsch Boarisch
meinmei
deindei
sein, ihr, seinsei, iără/iă, sei
unserunsă
Sid-MB+SB: insă
Nord-NB: unnă
euerenkă/aiă/aichă
ihreănă/iă

Relativpronomen

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Im Boarischn wern d Relativadverbien wo (NB: wou) und wos zomma mit de Relativpronomen der, de (NB: dej), des fir Relativsetz hergnumma. In de Dialekte in Oltbayern stejt normolerwais wo, ner ba sechliche Sochn ko aa wos stej. In de maistn Dialekte in Esterraich stejt dou iwaol wos.

Wenn da Kasus im Haptsoz und im Nemsoz gleich is, nou ko des Relativpronomen weggafolln:

entweder: Da Mo, der wou a Kotz hout.
oder: Da Mo, wou a Kotz hout.

Onsunstn blaibt es Relativpromonen drinnat:

I sia an Mo, der wou a Kotz hout.
Da Mo, dean wou i a Kotz gschenkt ho.

Relativsetz kumma owa im Boarischn niat su oft fir wej in da Standardsprouch, wal gern aa nemgordnate Setz vawendt wern, wenns posst:

Mit an Relativsoz: Dou is a Mo, der wou a Kotz hout.
Mit aran nemgordnatn Soz: Dou is a Mo, der hout a Kotz.

Firn Genitiv stejt da Dativ mit an Possessivpronomen:

Da Mo, deam sei Kotz oghaut is.

Standarddeitsch Boarisch in Oltbayern (MB) Boarisch in Oltbayern (NB) Boarisch in Esterraich
der Mann, derder woder wouder wos
die Frau, diede wodej woude wos
das Kind, dasdes wodes woudes wos
das Auto, dasdes wo/wosdes wou/wosdes wos

Fragepronomen (Interrogativpronomen)

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Wia im Hochdaetschn aa gibt s a substantivisch und a adjektivisch vowendts.

Des substantivische Fragepronomen is fia Personan wea? und fia Sachan wos?. Den hochdaetschn Genitiv wessen? hamma ned. Stattdem sagd ma: wem sae(ne) (Schua)? ['sae(ne) strenggnumma aa fia s Femininum!]

Des adjektivische Fragepronomen, des wia ja voraussetzt, das man scho wos Genauas woaß, untaschaedt noch de drae Gschlechta: wejcha Ochs? wejche Kuah? wechas Kaewe?

Ma ko(n aa sagn: wos fiar a ...? (Mia schaent, im Nordostboarischn is des de Regl.)

Stattdem heatma owa manchaorts in Nidabayern aufm Doaf aa no a oetatimlichare Ausdruckswaes. Ma sagt oa(nfah allawaej wejcha, und zur Untascheidung wiad da Artikl dazuagsetzt; aeso: da wecha Ochs? (maskulinum), de wecha Kua? (femininum), des wecha Kaewe? (neutrum).

Dekliniat wead des dann mit de Präpositionan: im Genitiv dem/da/dem wechan sae(ne) (Huaf)'? In dera Umschraewung vom Genitiv is jezz aa scho(n da Dativ drin: dem wechan Ochsn / da wechan Kua / dem wechan Kaewe (wead d Haud azogn)? Im Akkusativ fragt man dann den wechan Ochsn / de wecha Kua / des wecha Kaewe (vokauffma)?. Im Plural hamm alle drae Gschlechta de glaeche Form: de wechan Ochs/Kia/Kaewe (Nominativ), de wechan sae(saene) Huaf? (Genitiv), de wechan (zoing ma d Haud o)? (Dativ), de wechan (vokauffma)? (Akkusativ).

A bsundane Spezialität is, dass ma in manchn Gegndn dann, wenn s Fragepronomen, egal ob substantivisch oda adjektivisch, am O(nfang von am Nebmsatz steht, no de Subjunktion das dazusagt:

Jezz mechad i owa wissn,

... wer / da wecha das des Fensta ae(ngwoaffa had.

... wem / da wechan das dea Grampf ae(ngfojn is.

... wos das des bedaet.

Des Glaeche is da Faj, wenn am O(nfang koa(n Fragepronomen steht, sondan a Frageadverb:

Jezz mechad i owa wissn,

... warum das d da higehst.

... wega wos das s woant.

... wia lang das des no dauat.

Indefinitpronomen und unbestimmte Zolwerter

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Indefinitpronomen und unbestimmte Zolwerter bezoichnan Lait und Sochn, ba deane wou d Zol niat festglegt is.

In da Spoltn "Bedeitunga / Standarddeitsch" stenga tolwais koane gnaua Entsprechunga, wals sechtane zwischa Standarddeitsch und Boarisch niat immer git. D Afstöllung is ner a iwasicht iwa de wichtinga Werter.

Bedeitunga/Standarddeitsch Boarisch one Substantiv
(mit de Unterschid in de Dialektgruppm)
Boarisch mit Substantiv
(baispülsmasse und Maskulinum, Femininum, Neutrum)
alleolleolle Monner, Fraua, Kinder
allesMB: oiss, NB: ollas----
die ganzen; sämtlichede gonzn; de sämtlinga, de sämtlichnde gonzn, de sämtlinga Monner, Fraua, Kinder
jedera jeder, a jede, a jeds, NB aa: an ejder, an ejde, an ejdsa jeder Moo, a jede Frau, a jeds Kind
viele; eine MengeMB: vui, vej, OMB: vüü, SMB: vij, NB: vül, SB: vil
a(n) Hauffa, NB: a(n) Haffa
vül, a(n) Haffa Monner, Fraua, Kinder
vielesMB: vui, vej, OMB: vüü, SMB: vij, NB: vül, SB: vil----
die meistende mehrern; de moastn, meastn, NB: de mejerern; de meastn, moastn, moistnde mejerern, de meastn Monner, Fraua, Kinder
etlicheetla, etle, etlicheetle Monner, Fraua, Kinder
manche, mehreremongge, monche; MB: oa, OMB: aa, NB: oa, oi; a Tolmonche, oa Monner, Fraua, Kinder
einige, mehrerean etla; MB: oa, OMB: aa, NB: oa, oi; a Toloa, an etla Monner, Fraua, Kinder
ein paara poara poar Monner, Fraua, Kinder
wenigweng, weneweng, wene Monner, Fraua, Kinder
ein wenig, ein bisschen, etwasa weng, a wengal; a bissl, a bissala weng a, a bissl a Göld
beideMB: olle zwoa, oizwoa; 'söltner: boade NB: olle zwoa, ollzwoa; 'söltner: boideolle zwoa Monner, Fraua, Kinder
einer, eine, einesoaner, oane, oans, NB aa: oiner, oine, oinsoa Moo, Frau, Kind
etwasebbs, ebbas; wos----
irgend-irgad-, irngd-; NB: irchad-, irngd-, ejchad-----
jemandebba, ebbat; wer----
keinerkoaner, koane, koans (net), NB aa: koiner, koine, koins (niat)koa Moo, Frau, Kind (niat)
niemandneamd, neamad, neamads, neamds, NB aa: nemads----
nichtsnix----

Quölln und Lesats

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]