Zum Inhalt springen

Boarische Grammatik (Substantive)

Aus Wikipedia
Der Artikl do gheart zua Artiklsammlung iba'd Grammatik vo da Boarischn Sproch.
A Ibasicht iba olle Artikl zum Thema findt ma in Boarische Grammatik.

Thema vo dem Artikl han de Substantive, eana Gschlecht und Deklination, de bschtimmtn und unbschtimmtn Artikl und de Vakleanarung.

Untaschiad im grammatischn Gschlecht

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

In da boarischn Sproch gibts Werta, de zwar dessoibe bedeiten wia im Deitschen, awa a anders Gschlecht ham, zum Beispui:

Standarddeitsch Boarisch
der Tellers'Della (des Della)
die Zwiebelda Zwiefe
die Wespeda Weps
die Bieneda Imp(n)
das Radioda Radio
die Limonadeas Limo(nad), des Limo, as Grachal
die Butterda Budda
die Ratteda Radz

Haptartikl: Boarische Grammatik (Genitif)

Ani vo de wichtigstn grammatikalischn Bsondaheitn vom Boarischn is, dass' koan Genitiv gibt. De drei Fälle vom Boarischn san Nominativ (da Bua), Dativ (im/am Buam) und Akkusativ (in/an Bua). Stodn Genitiv nimmt ma de Präposizion vo her oda an Dativ zammat miam Possessivpronoma, wenn ma song wui, dass ebs am Menschn khöat.

Standarddeitsch So sogt ma s af Boarisch
die Geschichte Bayernsd'Gschicht vo Bayern
des Bauern Scheunean Bauan sei Stodl

und assadem aa no da Vokativ

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Wia im Lateinischen aa gibts im Boarischen an Vokativ, den brauchts, wennst oan oda mera ooredst:

Da Nominativ "Johann kommt." hoaßt im Boarischen "Da Hans kimmt." und fangt mit'm Adiggl voam Nama oo.

Im Vokativ "Johann, komm!" hoaßt dann blos no "Hans, kimm!", da stejt dann koa Adiggl mea voam Nama.

Nominativ, Dàtiv und Akkusativ

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Boarische Weada muas ma, weis koan Genitiv hamd, aa a weng andas deklinian (de Umschreibungen fian Genitiv sand in da foigadn Taböin kursiv gschriem). Voa oim de Adiggl han rechd undaschiedlich zum Deitschn.

Numerus Da Foi Standarddeitsch So sogd ma s auf Boarisch
SingularNominativder Mannda Moa
SingularGenitivdes Mannesàm Ma sei
SingularDativdem Mannam Moa
SingularAkkusativden Mannan Moa
PluralNominativdie Männerd Moana
PluralGenitivder Männerde Mana eana
PluralDativden Männernde Moana
PluralAkkusativdie Männerd Moana
Numerus Da Foi Standarddeitsch So sogd ma s auf Boarisch
SingularNominativdie Zwiebelda Zwiewe
SingularGenitivder Zwiebelvom Zwiewe
SingularDativder Zwiebelam Zwiewe
SingularAkkusativdie Zwiebelan Zwiewe
PluralNominativdie Zwiebelnd Zwiewen
PluralGenitivder Zwiebelnvo de Zwiewen
PluralDativden Zwiebelnde Zwiewen
PluralAkkusativdie Zwiebelnd Zwiewen
Numerus Da Foi Standarddeitsch So sogd ma s auf Boarisch
SingularNominativdie Brücked Brugg
SingularGenitivder Brückevo da Brugga
SingularDativder Brückeda Brugga
SingularAkkusativdie Brücked Brugg
PluralNominativdie Brückend Bruggan
PluralGenitivder Brückenvo de Bruggan
PluralDativden Brückende Bruggan
PluralAkkusativdie Brückend Bruggan

Anmerkung: Des "gg" bei Brugg/Bruck is net stimmhoft und im WMB mehra wia "ck".
Bei da Singular Form "die Brücke" kon ma "de Bruck" oda "de Bruckn" sogn.

Numerus Da Foi Standarddeitsch Boarisch (Östareich) Boarisch (Östareich, sidlichs oitbayern) Boarisch (nerdlichs oitbayern)
SingularNominativdas Mädchenăs Mentschăs Madl, ăs Dirndlăs Moidl
SingularGenitivdes Mädchensăm Mentsch seiăm Màdl sei, ăm Dirndl seiăm Moidl sei
SingularDativdem Mädchenăm Mentschăm Madl, ăm Dirndlăm Moidl
SingularAkkusativdas Mädchenăs Mentschăs Madl, ăs Dirndlăs Moidl
PluralNominativdie Mädchend Mentschăd Madln, d Dirndlnd Moilă
PluralGenitivder MädchenMentschă eănădĕ Màdln eănă, dĕ Dirndln eănădĕ Moilă eănă
PluralDativden MädchenMentschădĕ Madln, dĕ Dirndlndĕ Moilă
PluralAkkusativdie Mädchend Mentschăd Madln, d Dirndlnd Moilă

Da bestimmte Artikl

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
Gschlecht, Onzol Foll betont unbetont nouch Präpositiona
Maskulinum, SingularNominativdeă--
Maskulinum, SingularDativdem/den, NB àà: deăm/deănăm/ăn, NB àà: ĕm/ĕnm/n
Maskulinum, SingularAkkusativden, NB àà: deănăn, NB àà: ĕnn
Femininum, SingularNominativde, NB: dejd/dĕ--
Femininum, SingularDativdeăra
Femininum, SingularAkkusativde, NB: dejd/dĕd/dĕ
Neutrum, SingularNominativdeess/ăs, NB àà: ĕs--
Neutrum, SingularDativdem/den, NB àà: deăm/deănăm/ăn, NB àà: ĕm/ĕnm/n
Neutrum, SingularAkkusativdeess/ăs, NB àà: ĕss
PluralNominativde, NB: dejd/dĕ--
PluralDativdene, NB àà: deăne
PluralAkkusativde, NB: dejd/dĕd/dĕ

Da unbetonte, bestimmte Artikl d wead ban Ren gern on'n Konsonantn von Haptwort, wos folgt, oglicha. Tolwais hans sugor nemmer zon hejern. De druntere Tabölln zoigt olle Forma, dej wou entstej kinna:

d Form wou entstejt vor wölchan Laut Baispül
d, tVokal, h, l, n, r, s, sch, wd Isar, t Hena, d Lust, d Nocht, d Roum, d Suppm, d Schissl, d Wurscht
d, t > vaschmülztd, t, zd Dorschn > Dorschn, t Taxi > Taxi, d Zonga > Zonga
b, pf, m, vb Floschn, b Maus, b Vegl
b, p > vaschmülztb, pb Benk > Benk, p Pfonna > Pfonna
g, k > vaschmülztg, k, qu, xg Goschn > Goschn, k Kotz > Kotz, k Quölln > Quölln, k Xanthippm > Xanthippm

Da unbestimmte Artikl

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
Gschlecht Foll Kurzform Longform (bsunders nouch Präpositiona)
MaskulinumNominativăă
MaskulinumDativăm/ănărăm/ărăn
MaskulinumAkkusativănărăn
FemininumNominativăă
FemininumDativăără/ănă
FemininumAkkusativăără/ănă
NeutrumNominativăă
NeutrumDativăm/ănărăm/ărăn
NeutrumAkkusativăărăn

Ba de Artikl in Dativ konn es m aa zo ran n ogschliffa wern, egol obs ejtz a unbestimmter, a bestimmter oder a bestimmter ohengter Artikl is. Vor Lippmlautt blaibts ban Ren trotzdean a m, walsase ogleicht. De haintinga Dialekte holtnse owa immer stirker ons Standarddeitsche und unterschain es Dativ-m und es Akkusativ-n aa wej durn.

De Vakloanarungsform im Boarischn is "l", "al" oda "ei" (NB: Oazoi: -l, -ăl; Mehrzoi: -lă, -ălă). Des ersetzt des standarddeitsche "chen" oda "lein". Ebmfois wead des bei Vakloanarunga entstehade "ä" ois hells "à", "äu" ois "ei" und "ü" ois "i" ausgsprocha. Insgsamt ko ma song, dass im Boarischn de Vakloanarungsform recht oft hergnumma wead, aa wann des Objekt im Hochdeitschn no ois "normalgroß" geitn daad. Beispuisweis sogt ma zu ara normalgroßn Bierflaschn meistns "ă Flàschl Bier".

Standarddeitsch So sogt ma s af Boarisch
Glas > Gläschen (Gläslein)Glos, Glos > Glas(a)l oda Glasei
Flasche > Fläschchen (Fläschlein)Floschn > Flaschl, Flaschăl oda Flaschei
Josef > ?Sepp > Seppăl oda Seppei
Wagen > Wägelchen (Wäglein)Wong > Waagăl oda Waagei
Haus > Häuschen (Häuslein)Haus oda Heisl (Pl.: Heisa) > Heisăl oda Heisei
Bursche > Bürschchen (Bürschlein)Bursch > Birschăl oda Birschei

Schau aa unta

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]