Pongaurisch
| Der Artikl is im Dialekt Pongaurisch gschrim worn. |
| Pongauer Dialekt (Boarisch) |
||
|---|---|---|
| Vabroadung: | (AT) - Bundeslond Soizburg | |
| Sprecha: | za. 60.000 | |
| Linguistische Klassifikazion: |
||
| Offiziella Status: | ||
| Åmtssproch in: | - | |
| Sprochcodes: | ||
| ISO 639-1: | - | |
| ISO 639-2: | (B) gem | (T) - |
| ISO 639-3: | bar} | |
| SIL: | BAR | |
Pongaurisch werscht da Dialekt gnonnt, den ma im Soizburger Lond (Esterreich), im Bezirk Seiger Hons (oder kurschz Pongau gnonnt) reedt. As Pongaurische is a Ywergongsdialekt vam Mittl- zan Sydboarischen und houd sowoi sydboarische ois wia aa mittlboarische Elemente. Sydboarisch warad zan Beispij dia Lautvaschiawing vo ck za ckch oder an storch betonten ch-Laut (wia an Tiaroierrischen). Da Dialekt houd auffejige Nasoilaut, dia speziej a'da Gegand vam Tiaroier Unterlond, Pinz- und Pongau virkemmand. Weiders foid aa dia Vaniadlichungsform mid ai auf, wia z. Bsp.: Katzai, a bissai, a Schweindai, a Nudai/Nidai usw.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Heidige Situazion
Ma ko soung, dass da Dialekt im Begrijff is, se z'wondln, und durch'n storchn Zuazug va Leit aus onnerne Regionan va Esterreich oiwei a Poisai mer vam Donauboarischen beeiflusst werscht, speziej aus da Stoud Soizburg. Am sterchsten foid des an Eizugsgebit va dia zwee Kloasteed Seiger Hons und Behofen, sowia dia zwee beriamten Kurerschter Hofgoschtoa und Goschtoa auf, wo d'Kinder scho decht merklich onnerscht reen, wia zan Beispij no dia ejderne Genarazion. Vo Genarazion za Genarazion werscht da Dialekt oiwei ywerregionoier. Dia ejderne Genarazion vawendt no Ausdryck, dia d' jyngerne zwour an Groossen und Gonzen vasteet, zan Groosstoae ower neammer bnytzt. Weiders bemerkt ma aa dia deitliche Oschweching vam ckch za ck oder efters amoi sogour scho gg, sowia'm chch za ch, Wegfoi va diversen Nasoi-Diftongan und Nasoi-Lauten, sowia dia Vawending va da Vaniadlichungsform mid erl anstoutt ai, wia z. Bsp.: Katzerl, a bisserl, a Schweinderl, a Nuderl. A weiderschts Fenomeen is aa, das d'Leit, dia auf an Bauernhof aufgwouxen sand, no deitlich mer Pongaurisch reend, wia d'Leit va zan Bsp. ner Orweiterfamilie.
In d'kloanan Gmoaner is da Dialekt nouch wia vur guad dahoiden z. Bsp. Goidegg oder Seiger Veit eemso wia ad Seitentoier wia zan Bsp. im Groossourltoi oder Kloaourltoi. Seiger Honsner und Behofner homd midunter scho Schwirigkeiten, dia Leit va d'Seitentoier zan vastee - wonn dia ouft amoi speziej pongaurische Ausdryck vawenden.
[drå werkln] Dialektenderrungen
Da urtymliche Dialekt kennt wias urtymliche Owerboarische koane Laut ü und ö; zan Beispij is a houchdeitschs el im urtymlichen Dialekt nid a Ostmittlboarischs öi, sundern wia z'Owerboarn a ej wia z. Bsp. in:
- Gejd oder aa Gejt anstott Göid
- schnej anstott schnöi
- hejffm anstott höiffm
Dia hochdeitsche Endsijm -iel dascheint nid wia im Ostmittlboarischen ois üi, sundern wia an benouchbarten Pinzgau sowiam Berchtsgouner Lond ois ij wia z. Bsp.:
- vij anstott vüi
- Hijfe anstott Hüife
- spijn anstott spüin
's ö werscht wia in Owerboarn za e wia z. Bsp.:
- Esterreich anstott Österreich an Ywerregionoin Dialekt
- efter anstott öfter
Bei da jingern Genarazion sand dia Formen ower schiager kaam no oozdreffm. Im Groossourltoi, wo da Dialekt no recht urtymlich is, sand dia Varianten aa am Ryckzug.
[drå werkln] Untertoaling
A Reedner va an onnern boarischen Dialekt ko nid ausmochen va wo da im pongauer Dialekt reederschte her is. Leit de'n Dialekt bhearschnd, kennan genauerrer unterschein, va wous fyram Orscht dia entsprecherschte Person her is, weil se da Dialekt bereits va Orscht za Orscht leicht unterscheidt. Zan Beispij a Groossouler ko mid Sicherheit soung, ob eppern aus Seiger Hons kimmb oder nid. Groossouler reends ck bzw. as ch seer hourscht aus. Naasoilautt wia zan Bsp.: an Worscht Gmoâ wernd nasalirschter ausgsprochen wia sejg in Seiger Hons oder Behofen da Foi is (doudan dendirschts merer zan a hi). Schwourschzoch an Pongau gherscht aa ehernter zan modaraaten Dialektgebit dazua, wernd ma netter zwoa km weider, in Seinig Veit, bereits scho wiader an urtymlichern Dialekt reedt. In dia Gmoaner Werfen und Pfourwerfen, dia boade an Soizachtoi lingand, za da Grenz zan Tennengau hi, werscht ehernter urtymlicher greedt.
Weiders ko si da Dialekt in Seiger Hons bzw. Behofen sejm recht unterschein. Leit ad Orschtstoae reen moastens no urtymlicher wia dia an Orscht sejm.
As Ennspongaurische stejd eemfois a Untergruppm vam Pongaurischen dour, obwoi Reedner vam Soizachpongaurischen sejg mittlerrerweile nid genau unterschein kinnand obs a Ennspongauer oder a Soizachpongauer is. In da Reegl reend dia Ennspongauer ower no urtymlicher wia d'Soizachpongauer.
[drå werkln] Beispije
[drå werkln] Beispijwerschter
(in Boarischer Umschrift gschrijm)
| Pongaurisch | Soizburgarisch (Stoud) | Hochdaitsch |
|---|---|---|
| nid | ned/nèd | nicht |
| zààch | miasèèlig/zààch | mühselig, zäh |
| Làssing/Frialing/Friajou | Frühling | |
| Hêêrèst/Hîîrèst | Herbst | Herbst |
| Roâ | Òbhãng | Abhang |
| òichebloackd | òwègschmissn | hinuntergefallen |
| mòugst a Fotzn/Dèètschn | mògst a Wààtschn/ânè ãdrààd | willst du eine Ohrfeige |
| Naidài/Naidàl | Bussàl/Bussl | Küsschen |
| tênck/dênk | links | links |
| òuft hòusd a Pèèch | nòcha hòsd a Pèèch | danach hat man eben Pech |
| Àmpa | Küwè | Eimer/Kübel |
| Mijchbuutschn | Müüchkãnn | Milchkanne |
| Bichè | Hügl/Hügè | Hügel, Bühel |
| èppas/èpps | èbbs/wòs | etwas |
| ênk | aich/èng | euch |
| znààgst amòi | bòid amòi | bald einmal |
| Zwòugstèitz | Wòschschüssl | Waschschüssel |
| leeb lòub | zimle schlècht | ziemlich schlecht |
| Grànckn Sòissn | Bràislbeamamèlààd | Preiselbeermarmelade |
| Grànckn/Gràntn | Bràislbean | Preiselbeeren |
| sèig wûûscht woi's Irgèst saî | des wààrad schô des Eagstè | Das wäre wohl ganz schön schlimm |
| kleckhêêscht | stââhoat | steinhart |
| Droatsau | ein mit Getreide gefüttertes Schwein | |
| Lââ | Lawin | Lawine |
| drai/droi | drài | drei |
| schiaga | fòst/schiaga/schia | fast/schier |
| drêntn | drüm/drüman/drênt | drüben |
| aizài | bissàl | bisschen, bissel |
| schaickig | liab/nètt | nett |
| bòutschiarigs Triichài | liabs Diandl/Mààdl | hübsches Mädel |
| gutt | klàss/toll/super/gwàndt | klasse/toll |
| zwêê(n)/zwoa/zwoo (gschlechtsouhengig m/s/w) | zwàà/ (Oid-Stodingarisch) zwoa | zwei |
| Diiwan | Couch/Diwan/Sofa/Sof | Couch/Sofa |
| fêêscht/vurigs Jòu | vorigs/vurigs Joa | vergangenes/voriges Jahr |
| oûgetzt | ò(b)grutscht | abgerutscht |
| Kliabhàcke | glââne Hòggn | kleine Hacke |
| Jàncka | Jànka/Jàggn | Jacke |
| Gstroû | Widda | Widder |
| Mànggài/Mànggàl | Muamèdia/Mànggal | Murmeltier |
| ôôhawig | ãhenglich/ãhawig | anhänglich/aufdringlich |
| Houdan | Hòòdan/Fètzn | Fetzen/Putztuch |
| iawand/iawènds | òb und zua | ab und zu |
| gààch | gààch/schnöö | schnell |
| Gràxn | Gràxn | altes Auto/Korb |
| Zècka | Koab | Korb |
| Klèètzn/Klòòtzn | Glètzn | gedörrte Birnen |
| Ziweem/Zibeem | Zwètschgn | Zwetschke |
| Bêêhaiga wtl.: "Beerenheiger" | Ègòist | Egoist |
| hoia/haia | hàia | heuer/dieses Jahr |
| schwòuschz | schwoaz | schwarz |
| greâ | greâ/grün | grün |
| bloohàppat | bloossfiassig/bòafiassig | barfüßig |
| ààschlings | oaschlings/rügglings | rücklinks |
| goodln | nòchèdösn | dösen/nachnickern |
| bleâgetzn | jàmman | jammern |
| ninascht | niangs | nirgends |
[drå werkln] Beispijseetz
Typische Beispijseetz sand no: (in Boarischer Umschrift gschrijm)
- Pongaurisch: Doscht amòi an Hîrèst hòuds an Lodan fâ da Gmoâ òichebloackt iwas Roâ.
-
- Modaraats Pongaurisch: Nailich im Heabsd hòds an Lodan fô da Gmoâ òwebloackt iwas Roâ.
-
- Stodingerrisch: Nailich im Herbst hòds'n Loda fô da Gmoâ òwègschmissn üwan Hügè.
-
- Hochdeitsch: Neulich im Herbst ist der gut gebaute Gemeindearbeiter gestürzt und den Abhang hinuntergerollt.
- Pongaurisch: Ah sèig greânè Schaickai gfòischd ma guad, sèig mechad i hòum.
-
- Modaraats Pongaurisch: Maî des greâne Schaickal gfòid ma guad, des mechad i hòm.
-
- Stodingerrisch: Maî de grüne/greâne Westn is voi liab/gwàndt, de mechad i hòm.
-
- Hochdeitsch: Diese grüne Weste finde ich sehr schön, ich würde die gerne haben wollen.
- Pongaurisch: Hoia an Winta is ôafòucht iwahàpps koâ Schnèè zan Schijfòun dòu gween, fêscht hòuds gnuag gèèm.
-
- Modaraats Pongaurisch: Haia im Winta is oâfoch iwahaupt koâ Schnèè zum Schijfoan dò gween, furigs Joa/Jòò hòds gnuag gèèm.
-
- Stodingerrisch: Haia im Winta is nèd wiaklich a Schnèè dò zum Schifoan, vurigs Joa hòds gnuag gèèm.
-
- Hochdeitsch: In diesem Jahr im Winter hat es kaum Schnee gegeben zum Schifahren, letztes Jahr war genug da.
[drå werkln] Schau aa unter
| Schau aa unter: Portoi Pongau • Portoi Boarische Sprouch |