Zum Inhalt springen

Leonesische Sproch

Aus Wikipedia
Leonesisch (Llingua Llïonesa)

Gredd in

- SpanienSpanien Spanien: Llión, Zamora, Salamanca

- PortugalPortugal Portugal: Distrikt Bragança

Sprecha 55.000 Muadasprachla (2026)[1]
Linguistische
Klassifikation
Amtlicha Status
Amtssproch vo Spanien, Portugal (Minderheitensproch, Gschitzt)
Sprochcodes
ISO 639-1:

roa

ISO 639-2: (B) roa (T) roa
De leonesische Sproch im vageich mit de andan iberischn Sprochn (grean).

De Leonesische Sproch oda Leonesisch (llingua Llïonesa oda Llïonés) is a romanische Sproch aus da ibero-romanischn Gruppn, de in da Llión, Zamora, Salamanca (Spanien) und Bragança (Portugal) gredt wead[2]. Leonesisch buidt zamma mit'm Asturianischn und 'm Mirandesischn de leonesische Sprochgruppn[3]. De Zoih vo de Sprecha wead auf ebba 55.000[4][5][6]

Leit ois Muattasproch gschätzt. D'Weitergab von da Sproch auf de nächste Generation is schwer gfährdet: de Sproch wead hauptsächlich vo oitane Leit gredt und fast ned mehr an de Kindaa weidagebn (UNESCO, Atlas 2001: seriously endangered).[7]

Evolution und Ausbroatung

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

De Primazie vo da Nodicia de Kesos (959)

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Da easchte romanische Schrifdbeweis auf da Iberischn Hoibinsl is de Nodicia de Kesos, de umas Joa 959 in da Stod Lión gschrim worn is. Des Dokumend is fia de romanische Philologie vo ganz Eiropa wichdig, weis zoigd, dass de leonesische Sproch scho doudamis a fests System ghobd hod, des si vom Latein und aa vom spodan Kastilischn untascheidt. Im Medloda hod León a oagne linguistische Norm ghobd, weand de Gebiede vo Asturien doudamis no vui vaschiedene Dialekte ohne oagne Codifiziarung ghobd ham. [8] Mit da Zeit hod's owa de Einfliss vo de Nachbasprochn aufgnumma: Galicisch-Portugiesisch im Westn und Kastilisch im Ostn.

D'Annektoion vom Kinereich Lión duach s'Kinereich Kastilien im Joah 1301 hod de Meglichkeitn vo da leonesischn Sprochausbroatung im Rahma vo da Reconquista stoark eigschränkt[9], und aa de Bedeitung vo da Sproch sejm is gsunkn[10].

Duach'n stoarkn Druck vom Kastilischn, des noch da Vaeinigung vo de Krona vo Kastilien, Lion und Aragon de Amtssproch woan is, is Leonesisch vadrängt woan, voa oim in de nei dazuagnummana Gebiete[11].

An da Wendn zum 20. Joahundert hom aa de easchtn modernan literarischn Werk in Llingua Llïonesa ogfaungt, wia de Cuentos en Dialecto Leonés vom Caitano Galán Bardón. Des Werk, des komplett auf Leonesisch gschriem und 1907 vaeffentlicht woan is, is a wichtigs Zeignis fia de Lebendigkeit vo da Sproch in da Literatua und fia eana philologische Autonomie. Es markiat 'n Ofaung vo am Weg zu am leonesischn Standard und bstätigt 'n Status ois eigenständige Sproch innahoib vo da leonesischn Sprochgruppn und da westromanischn Familie.

Aus deim zentraln philologischn Modell hom se spada Asturianisch und Mirantesisch ogspoitn, de im Lauf vom 20. Joahundert eigene Normen entwicklt hom.[12]

Klassifikation

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Leonesische Sprochraum

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

In da romanischn Sprochwissnschoft guid s'Leonesische ois de zentrale Sproch, vo dea de rein asturianischn und mirandesischn Sprochformen in da Fachliteratur im „dominio románico leonés“ (leonesischn Sprochraum) eihoat wean. [13]

Aus dem „dominio románico leonés“[14] ois historischa und sprachlicha Raum hod si s'Asturianische im Joah 1981 obgspoitn. Des gschah duach de Schaffung vo ana exklusivn Norm fia Asturien, de auf de asturianischn Bable-Dialekte aufbaut, und duach de Grindung vo da asturianische Akademie fia de Bable ois a Eihrichtung vo da asturianischn Autonomen Gmoaschaft. Im Joah 1999 is Miranda do Douro diesm Beispui gfoigt, mit da Anerkennung duach s'portugiesische Parlament und da Schaffung vo ana eigna Norm und ana unobhängign Standardisierungsbehörde.

Auf de Weis setzt si de heitige leonesische Sprochgruppn zamma: mit'm Leonesischn ois Uasprungsproch, vo dea de andan zwoa, s'Asturianische und s'Mirandesische, obstamman.

De Erforschung vo da leonesischn Sproch

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Im 19. und 20. Joahundert hod de leonesische Sproch fanga ogfanga, a internationale Dimension zum kriagn, dank a poa Forscha und Linguistn, de de Sproch systematisch analysiat hom, sowoi in da oitn ois aa in da modernan Form.

Da easchte wichtige Beitrag woa dea vom Deitschn Emil Gessner, dea 1867 Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen in Berlin vaeffentlicht hod. Er hod de Sproch vom oitn Kinereich Lión ois "leonesisch" identifiziat und oane vo de easchtn wissenschaftlichn Studien iba de oitn Texte gschriem.[15]

Spada hod da Chilene mit deitsche Wurzn Friedrich (Federico) Hanssen im Joah 1896 de Estudios sobre la conjugación leonesa aussageem, a Pionierwerk iba de Morphologie vo de Verbn.[16] Da richtige Duachbruch is owa mit'm Spania Ramón Menéndez Pidal kemma, dea 1906 de weidbelegte Studie El dialecto leonés aussageem hod. In deim Werk hod da Pidal Leonesisch ois eigenständigs linguistisches Gebiet klassifiziat.[17]

Glei drauf hod da Schwed Erik Staaff im Joah 1907 Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIe siècle vaeffentlicht, a detailliate Arbat auf Basis vo mittelaltalichn Dokumentn aus'm 13. Joahundert.[18] Ned zum vagessn is aa da Beitrag vom Deitschn Fritz Krüger, dea 1923 s'dialektale Leonesisch erforscht hod.[19]

Internationaler wissenschaftlicher Wert

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

De ganze Menge an philologischa und dialektologische Forschung hod 'n internationaln wissenschaftlichn Wert vom llïonés bstätigt. Sogoa da Vizerektor vo da Universität Salamanca (USAL),[20] hod si wissnschoftli mit'm Leonesischn bschäftigt. In seina bei Peter Lang vaeffentlichn Studie analysiat ea de Standardisierung vo da leonesischn Sproch im Vagleich zum Noadfriesischn, ana germanischn Mindasproch.[20] Heit is Leonesisch a Gegenstond vo Studien an de Universitätn in Eiropa.Da easchte wissenschaftliche Arbeit auf Leonesisch auf DEA-Niveau (Diploma de Estudios Avanzados) is 2008 in da UOC (Universitat Oberta de Catalunya) vateidigt worn (Pardo Fernández 2008). De Arbeit is in Mikroglottika Yearbook 2008 erschienen und später in am Buch bei Peter Lang (2010) zammgfasst worn.[21]. De Entwicklung is duach a wissenschaftliche Fachrichtung an de Unis kennzeichnet, wo es ois Arbatsproch in hoichrangign Doktoratsprogrammen vawendt wead.[22]

De wissenschaftliche Basis hod es ameglicht, Studien in kontrastiva Linguistik (Vokalismus und Konsonantismus) im Vagleich zum Italienischn zum entwickln. Zuasätzlich hod de akademische Kodifizierung zu lexikographischn Studien gfiahrt.[23] A weidana zentraler Punkt is de Kartierung vo de authochthonen "unsichtbarn" Sprochn in de europäischn Hochschuiregionen, wia de vom Coimbra Group, wo s'Llïonés zamma mit Portugiesisch, Okzitanisch und Nidadeitsch analysiat wead.[24] Aa in da Medizin hod da Daniel Fernández García, Dekan vo da Fakultert fia Gsundheidswissnschoftn in Lión, de soziolinguistische Entwicklung vo de Leonesn untasuachd. [25][26]

Amtlliche Anerkennung

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

De leonesische Sproch is ois Mindasproch vo da Region Kastilien und Lión anerkannt woan, mit'm Hinweis, dass se unta Schutz steht[27]. Spanien ois Unterzeichnastoot vo da Europäischn Charta fia Regionoi- oda Mindasprochn und de OECD erkennan se ois Fremdsproch an.

Internationaler Status (UNESCO)

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

De UNESCO fiat Leonesisch (ois Leonese) im Atlas of the World’s Languages in Danger ois eigne, „ernsthaft gfährdete“ (seriously endangered) Sproch auf. Se steht do in oana Reih mit andan eiropäischn Sprochn wia Bretonisch, Pikardisch, Okzitanisch oda Bairisch.[28]

Leonesisch, Boarisch und Romanische Sprochn

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
LateinLeonesischBoarischPortugiesischFranzesischItalienischSpanisch
facerefaceredoa / machafazerfairefarehacer
factumfeichudo / gmachtfeitofaitfattohecho
filiusfiyuBua / Suhnfilhofilsfigliohijo
ferrumferruEisnferroferferrohierro
famesfameHungafamefaimfamehambre
planumchanueben / flochchãopleinpianollano
pluerechovererengnachoverpleuvoirpioverellover
clavischaveSchlisslchaveclefchiavellave
noctemnueicheNochtnoitenuitnottenoche
multummueituvuimuitobeaucoupmoltomucho
oculusgüeyuAugolhooeilocchioojo
vetulusvieyuoidvelhovieuxvecchioviejo
gucciusgochuSau / Schweinlporcocochonmaialecerdo
pessulārepecharezuasperrnfecharfermerchiuderecerrar

De leonesische Sproch hod a oagnständigs System vo Artikl und Pronomen, des wo de so Gschichd und de akademische Tradizion vom Kinigreich Lión zoagd.

Bsunadheitn vo da Schreibweis und Phonetik (Orthografie)

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

S'Leonesische hod a eigne Rechtschreibung und Aussproch, de se vom Kastilischn und Asturianischn untascheidt (oakannt vo da Universität Salamanca):

  • S'Trema (¨): Wead vawendt, um an Hiatus zum markian und de Assimilation vo schwache Vokale in Diphthongen zum vameidn. Des is a Alleinstellungsmerkmal gengiba 'm Asturianischn: Llïonés, llïonesa.
  • Da Digraph 'nn': Stod 'm spanischn ñ oda 'm portugiesischn nh schreibt ma im Leonesischn nn (z.B. mannana fia "Moang").
  • System fia /k/ (c, q): D'lateinische Schreibweis mit 'c' und 'q' bleibt eahoitn.
  • Eahoitung vom infinitivn '-e': De lateinische Endung -e bleibt bei Verben eahoitn, a oide Eigenschaft, de im Asturianischn valoan ganga is. Beispui: pechare, chovere.
  • Entwicklung vo -ct- zu -ich-: Lateinische Gruppn wia -ct- wean zu -ich-, a ganz eigne Lösung im Vagleich zu -it- (Galicisch, Portugiesisch) oda -ch- (Asturianisch, Spanisch). Beispui: feichu.
  • Vokalismus '-u': Systematischa Obschluss mit -u am Woatend. Beispui: annu, fumu.
  • Palatalisierung zu 'ch': Lateinische Gruppn wia pl-, cl-, fl- wean zu ch- (wia im Portugiesischn), und ned zu ll- wia im Spanischn oda Asturianischn. Beispui: chanu, chave.
  • Diphthonge ei/ou: Eahoitung vo Diphthongen, de wo im Asturianischn und Spanischn reduziert woan san. Beispui: cantóu, veiga.

Artikl (Bestimmte Artikl)

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

Des Artikelsystem im Llïonés vawendt d'Form -u fia Maskulinum und Neutrum, weand da Plural vom Femininum imma auf -as endet.

KategoriLateinLlïonésBoarisch
Einzoi Männlichillumelda
Einzoi Weiblichillamlade
Einzoi Sachlilludluas
Mehrzoi Männlichilloslosde
Mehrzoi Weiblichillaslasde

Pronomen (Fias Wortstamma)

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]

De Pronomen im Llïonés zoang de Eignständigkeit vo seina Morphologie. Bsunads auffällig is d'Vawendung vo „you“ (entspricht „ich“) und d'Beibehaltung vo drei Genera im Singular (él, eilla, eillu) – technische Merkmole, de des leonesische System auszeichnan.

PersonaLateinLlïonésBoarisch
Easchte (Einzoi)egoyoui
Zwoate (Einzoi)tutudu
Dritte (Männlich)illeélea
Dritte (Weiblich)illaeillase
Dritte (Sachl)illudeilluas
Easchte (Mehrzoi, Männlich)nosnusoutrosmia / mas
Easchte (Mehrzoi, Weiblich)nosnusoutrasmia / mas
Zwoate (Mehrzoi, Männlich)vosvusoutroses / ia
Zwoate (Mehrzoi, Weiblich)vosvusoutrases / ia
Dritte (Mehrzoi, Männlich)illieillosse
Dritte (Mehrzoi, Weiblich)illaeeillasse
Boarisch Leonesisch
Zoin Númberos
oans unu
zwoa dous (m), duas (f)
drei tres
via quatru
fimfe cincu
sechse seis
sieme siete
ochte ochu
neine nueve
zehne diez
  1. Asociación de la Llingua Llïonesa El Fueyu
  2. Álvaro Galmés de Fuentes, Diego Catalán: Trabajos sobre el dominio románico leonés (auf es). Editorial Gredos 1960, ISBN 978-84-249-3436-1
  3. Ramón Menéndez Pidal: El dialecto leonés (auf es), S. 128-172, 294-311, Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14 1906
  4. De Zoih vo de Muadasprechla wead auf 50.000–55.000 Leit gschätzt, laut wissenschaftliche Studien (González Riaño 2008, Sánchez Prieto 2008).
  5. González Riaño: Estudiu sociollingüísticu de Llión (Norte) (auf es) 2008
  6. Sánchez Prieto: La elaboración y aceptación de una norma lingüística en comunidades dialectalmente divididas (auf es) 2008
  7. Stephen A. Wurm (Hrsg.): Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing. Paris: UNESCO Publishing 2001, ISBN 978-92-3-103798-6 „Seriously endangered language: [...] Leonese, Limousin...“
  8. Pardo Fernández, Abel: Norma medieval leonesa y variedades asturianas. La consolidación del modelo normativo Llïonés en la Edad Media, Mikroglottika Yearbook, Peter Lang 2010, ISBN 9783631596647
  9. Federico Hanssen: Imprenta Cervantes (Hrsg.): Estudios sobre la conjugación leonesa (auf es) 1896
  10. Erik Staaff: Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIe siècle (auf fr) 1907
  11. Humberto López Morales: Instituto Español de la Universidad de Nimega (Hrsg.): Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI (auf es). Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas 1967
  12. Caitano Galán Bardón: Imprenta de la viuda e hijos de López (Hrsg.): Cuentos en dialecto leonés (auf lli) 1907
  13. Josefina Martínez Álvarez: Las Hablas Asturianas. In: Manuel Alvar (Hrsg.): Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Ariel 1996 D'Autorin is Gründungsmitgliad vo da Academia de la Llingua Asturiana (ALLA) und bschreibt s'Asturianische wörtlich ois „Varietät vo dem, wos ma Leonesisch nennt“ (variedades asturianas de lo que se llama leonés).
  14. Ana María Cano González: Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo, II, S. 235-252 1974 Ana María Cano, de friahare Präsidentin vo da Asturianischn Akademie (ALLA), ordnet s'Asturianische vo Somiedo wissnschoftlich im „leonesischn Sprochraum“ (dominio románico leonés) ei.
  15. Emil Gessner: Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen (auf de) 1867
  16. Federico Hanssen: Los infinitivos leoneses del poema de Alejandro, Bulletin hispanique, 12 (auf es) 1910
  17. Ramón Menéndez Pidal: El dialecto leonés, Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14 (auf es), S. 128-172, 294-311 1906
  18. Erik Staaff: Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIe siècle (auf fr) 1907
  19. Fritz Krüger: El dialecto de Sanabria. Monografía leonesa (auf es). Sucesores de Hernando 1923
  20. 1 2 Raúl Sánchez Prieto: La elaboración y aceptación de una norma lingüística en comunidades dialectalmente divididas: el caso del leonés y del frisio del norte. In: Mikroglottika Yearbook 2008, S. 145–154, Frankfurt am Main: Peter Lang 2008, ISBN 9783631580271
  21. Abel Pardo Fernández: El Llïonés y las Tics. In: Mikroglottika Yearbook 2008. Peter Lang 2008, ISBN 9783631580271
  22. Abel Pardo Fernández: Linguistica contrastiva Italiano-Leonese. In: Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, 3 (auf it), S. 81-144, Peter Lang, ISBN 9783631595558
  23. Fernando Sánchez: Diccionario de la variante leonesa de Las Arribes, Mikroglottika Yearbook 2008 (auf es), Peter Lang 2009, ISBN 9783631580271
  24. Raúl Sánchez Prieto: Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions, Linguistic and intercultural landscapes in the European Higher Education (auf en), S. 17-35, Peter Lang 2025, ISBN 9782875747792
  25. Abel Pardo Fernández: Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, 3 (auf it). Peter Lang 2011, ISBN 9783631595558
  26. Fernández García, Daniel (2005). "La enfermedad y sus efectos en la forma de hablar de los leoneses" (in es). Index de enfermería, 14 (51): 15-18.
  27. BOE-A-2007-20635. Ley Orgánica 14/2007, de 30 de noviembre, de reforma del Estatuto de Autonomía de Castilla y León. (es)
  28. Stephen A. Wurm (Hrsg.): Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing. Paris: UNESCO Publishing 2001, ISBN 978-92-3-103798-6 „Seriously endangered language: [...] Leonese, Limousin...“
  • Linguasphere: LS-51-AAA-cc
vde
Romanische Sprochn
Westromania Iberoromania Aragonesisch • Asturianisch • GalicischLeonesischPortugiesischSpanisch
Okzitanoromania KatalanischOkzitanischProvenzalisch
Galloromania FranzösischFrankoprovenzalischWallonisch
Galloitalische Sprochn LigurischPiemontesischLombardischEmilianischRomagnolischGalloitalisch vo SizilienGalloitalisch vo Basilikata
Rätoromania FriulischLadinischBündnerromanisch
Italodolmatische Sprochn KorsischItalienischIstriotischNeapolitanischSizilianischVenezianisch
Ostromania RumänischAromanischMeglenorumänischIstrorumänisch
Inselromania Sardisch
Andere Lingua franca
Oide Sprochn Latein