Zum Inhalt springen

Tifinagh-Schrift

Aus Wikipedia
Neo-Tifinagh, Arabisch u Franzesisch baran Loḏn i Marokko.

Es Tifinaγ, aa Tifinagh oda Tifinar, (Neo-Tifinaγ: ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ; Tuareg Tifinaγ: ⵜⴼⵉⵏⵗ or ⵜⴼⵏⵗ) is a Konsonantnschrift, dej wou fia d masirischn Sprochn gnutzt wiad.

A modeana alphabetischa Weitafejaring vo da tradizionelln Schrifd, aa Neo-Tifinaγ, is in 20. Jh. eigfejad woan. Es Neo-Tifinaγ z Marokko, Tifinagh Ircam ghoissn, wiad i Morokkanischn Grundschuelln fia s untarrichtn von n Masirischn un in de duating Publikaziona gnutzt.

Ma sagt es Woat Tifinaγ gejd af an masirischn feminin Plural von n Adjektiv "fenizisch" zrugga, also "d fenizischn (Bouchstom)", andane seng i dan Woat griichisch πίναξ "Taafal", vo wou s wiakle kumt, woass ma ned gnau.

Es Tifinaγ wiad am mearan af d libysche Schrift zrugg gfejad, dej wou aftoalt wiad af zwou Variantn. Dej libyscha Schrift is i da Antikn weitfleche vo Sprechan von Libysch-Beabarischn z Noadafrika von heinting Libya bis zou d Kanarischn Insln gnutzt woan. Es Tifinaγ warad also dej Varietet vo da libyschn Schrift, dej wou de Tuareg vamoutle z Libya iwanumma hom, un ebba seit 1500 Joua oda meara bis heit weita tradiat hom. Es is – wenn ma s neia Tifinaγ ned mid dazourechnad – wej d libyscha Schrift a raans Konsonantn-Alfabet.

Tuareg-Tifinaγ

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]
A Taafal von n traditzionelln Tifinaγ. Variantn vo de Bouchstom san links zant Ligatuana vo t un n.

Es alta Tifinaγ wiad gnutzd um dej Varietetn von Tuareg zen schreim, dej wou zen libysch-beabarischn Zweig von n Afroasiatischn zölln. A freja Nutzung vo da Schrifd, findt se af Felsmolarein u Grewan. Zou dene ghejad aa a 1,500 Joua alts Monumentalgro vo da Tuareg-Matriarchĩ Tin Hinan, i den wou Spurna vo Tifinaγ-Inschriftn af de Went gfunna woan san.[1]

Nou an M.C.A. MacDonald han dej Tuareg a "umatum rednata Gsellschaft, ba dea wou s Gmiak u d rednata Kommunikazion all dej Funkziona iwanemma, dej wou es Lesnan u Schreima inrana Schreibgsellschaft hom. Es Tifinaγ wiad am mearan zen spilln, zen kniawln, fia a Graffiti u kuaze Nourichtn gnutzd."[2]

Ej amols wiad dej Schrifd aa fia ondane Sprochn gnutzd, dej wou vo d Tuareg gredd wean, wej es Tagdal, es wou wej es Dausahaq linguistisch zen Songhay ghejad.

Dej Geminazion oda Konsonantnleng, u wenn s phonemisch is, wiad in n Tuareg-Tifinaγ ned õzoigt. Es t wiad z eftas mid dan Bouchstom zvua als wej a Ligatua gschrim. Wenn dej Bouchstom l un n nemmanond stej, wiad da zwoat Bouchstob viraghom, u schejchad, tejffa, hejcha oda kleanna gschrim.Zen Baispil wal des l a Zwoarastrichl || is un es n a oafochs Strichl | wiad d Bouchstomfolng nn als |/ gschrim, dass ma s von n l weggakennt. Vo deastweng warad ln ||/, nl |//, ll ||//, nnn |/| uaw. Tradizionell wean dej Vokall assa am End von n Woat ned gschrim. I manchane Gengatn wean aa d arabischn Vokalzoachn zamma miḏn Tifinaγ gnutzd. In Folngadn is a Taafal vo de regionaln Untaschid in n Tuareg-Tifinaγ.[3]

As Tifinaγ-Alfabet vo d Tuareg nou Regiona
Hoggar Ghat Aïr Azawagh Iforas
a
b
d
f H
g
ɣ
h
j/ž
k
l
m
n
q
r
s
š 8
t
w : : : : :
x/ḫ
y
z

Neo-Tifinaγ is a modeana voll alfabetischa Schrifd af Grundloḡ von n Tifinaγ, wou fias Noadmasirische gnutzt wiad. Es wiad wej dej lateinische Schrift vo links nou rechts gschrim u schreibt aa de Geminazion oda Konsonantnleng wej i da lateinischn Schreibweis von Noadmasirischn mid Doppeltschreibung u ned mid an Vadopplungszoachn, d. h. ma schreibt a langs /d/ als /dd/ un ned als /d:/ oda /d/.

D Vuaschleg von an Standard Tifinaγ san zen End von 20 Jh. afkumma. D Académie berbère hod zam min Salem Chaker von Inalco wos asgoawad. Es Institut royal de la culture amazighe vo Marokko hod 2003 a Tifinaγ-Version amtlich gmacht. Es Haptproblem is an Standard zen finna, da wou fia alle Varietetn taugt, wal si de Dialekt vaschidn entwicklt hom, wos d Fonemm u d Lautt oalangt.[4]

Z Marokko is ma i de 80ga u 90ga nu zwengs da Nutzung vo da Schrift u sechtanen Aktivismus nu eikastlt woan.[5] Nou dem dass owa 2003 a Variantn d amtlicha Schrifd z Marokko woan is, wiad scho vo Stootsweng af Tifinaγ publiziad. Es Tifinaγ is populer zwengs da Symbolik als a olta Schrifd, owa vill nutzn oda preferrian d lateinischa Schrifd, wal s fia vill leichta zen lesn u zen schreim is.

Z Libya unta n Muammar Gaddafi hod ma s Tifinaγ ned nutzn deaffa.[6] Vo deastweng wiad s duatn omed meara gnutzt wej z Algerien. So hod da Nazionale Iwagongsrout nou an Libyschn Biagakrejḡ offena gweng. U da z Qatar basiate Senda Libya TV hod Masirisch u Tifinaγ z. T. i s Programm afgnumma.

In folngadn san Iwasichtn zen Tifinaγ. Grau is Standardtifinaγ nou an IRCAM, gel is daweitats Tifinaγ, oransch is andas Tifinaγ u weiss a Tuareg-Tifinaγ.

Dea oafachn u modifiziatn Schriftzoachn
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D30Aaaاya
U+2D31Bbbبyab
U+2D32ḇ/vβبyav
U+2D33Ggɡگyag
U+2D34ḡ/ğʝگyaḡ
U+2D35Ǧ dsch/ǧd͡ʒجyaǧ (Académie berbère)
U+2D36ǵ/ğɟ/gʲ/dʲyaǵ
U+2D37Dddدyad
U+2D38ðذyadh
U+2D39 ḍ/d'ضyaḍ
U+2D3Aḏ̣/ḏ'ðˤظyaḏ̣
U+2D3BEə/e/ə/yè, yey
U+2D3CFffفyaf
U+2D3DKkkكyak
U+2D3Eyak touareg
U+2D3Fⴿch/ḵçكyaḵ
U+2D40Hh
b
h
b
ه
ب
yah
= yab touareg
U+2D41Hhhهyah (Académie berbère)
U+2D42yah touareg
U+2D43ħحyaḥ
U+2D44Σʿ/εʕعyaʿ
U+2D45Xch/x/ḫχخyakh
U+2D46yakh touareg
U+2D47Qqqقyaq
U+2D48yaq touareg
U+2D49Iiiئyi
U+2D4AJj/žʒجyaj
U+2D4Byaj vo d Ahaggar
U+2D4Cyaj touareg
U+2D4DLllلyal
U+2D4EMmmمyam
U+2D4FNnnنyan
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D50nyɲنيyagn touareg
U+2D51ngŋنڭyang touareg
U+2D52P ppپyap
U+2D53Uu
w
u
w
و
ۉ
you
= yaw touareg
U+2D54Rrrرyar
U+2D55 ڕyaṛ
U+2D56Vgh/γ/rɣغyagh
U+2D57yagh touareg
U+2D58gh/γ/r
ǵ/ğ
ɣ
ɟ/gʲ/dʲ
غ
ج
yaγ vo d'Aïr
= yaǵ vo d'Adrar
U+2D59Sssسyas
U+2D5Aṣ/s'صyaṣ
U+2D5BCsch/šʃشyach
U+2D5CTttتyat
U+2D5Dθثyaṯ
U+2D5Etsch/čt͡ʃتشyač
U+2D5Fṭ/t'طyaṭ
U+2D60vvڤyav
U+2D61Wwwۉyaw
U+2D62Yyjيٛyay
U+2D63Zs/zzزyaz
U+2D64yaz (Tawellemet)
= yaz harpon
U+2D65 ‍ﮊyazz
U+2D66éeyé (APT, Niger)
U+2D67ooyo (APT)
U+2D6Fºʷʷ ۥFia d Labialisazion
= tamatart
≈ <exp> 2D61 ⵡ
U+2D70Trenna
= tazarast
U+2D7F⵿Vabinda oda "Virama"
Digrafn u Ligatuan
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D33 U+2D63ⴳⵯgwگۥyagw
U+2D37 U+2D63ⴷⵣDZdzd͡zدزyadz
U+2D5C U+2D59ⵜⵙTStst͡sتسyats
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D3D U+2D6Fⴽⵯkwكۥyakw
U+2D37 U+2D4AⴷⵊDJdsch/ǧd͡ʒدجyadj
U+2D5C U+2D5BⵜⵛTCtsch/čt͡ʃتشyatš

Es Tifinaγ is 2005 zen Unicode mid da Veasion 4.1 afgnumma woan. Dej Unicode block range fia s Tifinaγ is U+2D30U+2D7F:

Tifinaγ
Official Unicode Consortium code chart (PDF)
 0123456789ABCDEF
U+2D3x ⴿ
U+2D4x
U+2D5x
U+2D6x
U+2D7x   ⵿  
Notes
1.As of Unicode version 13.0
2.Grey areas indicate non-assigned code points
  1. Briggs, L. Cabot (February 1957). "A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications". Man. 56: 20–23.
  2. M.C.A. MacDonald (2005). Elizabeth A. Slater, C.B. Mee and Piotr Bienkowski (ed.). Writing and Ancient Near East Society: Essays in Honor of Alan Millard. T.& T.Clark Ltd. p. 60. ISBN 9780567026910.
  3. D Grundloḡ is d Tabelln nou en Agali Zakara as da Quelln H. Claudot-Hawad: "Écriture tifinagh", Encyclopédie berbère, 17 (1996), S. 12.
  4. Miloud Taïfi: "Unité et diversité du berbère: Détermination des lieux linguistiques d’intercompréhension", Études et Documents Berbères 12, 1994, S. 119-138.
  5. "Rapport sur le calvaire de l'écriture en Tifinagh au Maroc" (Memento des Originals vom 3. Mai 2009 im Internet Archive) i Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., Amazighworld.org, afgrouffa 2017-10-09.
  6. سلطات الامن الليبية تمنع نشر الملصق الرسمي لمهرجان الزي التقليدي بكباو [Libyan security authorities to prevent the publication of the official poster for the festival traditional costume Pkpau] (af Arabisch). TAWALT. 2007.

Exteane Vaweiss

[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]