Tifinagh-Schrift

Aus Wikipedia
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Neo-Tifinagh, Arabisch u Franzesisch baran Loḏn i Marokko.

Es Tifinaγ, aa Tifinagh oda Tifinar, (Neo-Tifinaγ: ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ; Tuareg Tifinaγ: ⵜⴼⵉⵏⵗ or ⵜⴼⵏⵗ) is a Konsonantnschrift, dej wou fia d masirischn Sprochn gnutzt wiad.

A modeana alphabetischa Weitafejaring vo da tradizionelln Schrifd, aa Neo-Tifinaγ, is in 20. Jh. eigfejad woan. Es Neo-Tifinaγ z Marokko, Tifinagh Ircam ghoissn, wiad i Morokkanischn Grundschuelln fia s untarrichtn von n Masirischn un in de duating Publikaziona gnutzt.

Ma sagt es Woat Tifinaγ gejd af an masirischn feminin Plural von n Adjektiv "fenizisch" zrugga, also "d fenizischn (Bouchstom)", andane seng i dan Woat griichisch πίναξ "Taafal", vo wou s wiakle kumt, woass ma ned gnau.

Heakunft[Weakln | Am Quelltext weakln]

Es Tifinaγ wiad am mearan af d libysche Schrift zrugg gfejad, dej wou aftoalt wiad af zwou Variantn. Dej libyscha Schrift is i da Antikn weitfleche vo Sprechan von Libysch-Beabarischn z Noadafrika von heinting Libya bis zou d Kanarischn Insln gnutzt woan. Es Tifinaγ warad also dej Varietet vo da libyschn Schrift, dej wou de Tuareg vamoutle z Libya iwanumma hom, un ebba seit 1500 Joua oda meara bis heit weita tradiat hom. Es is – wenn ma s neia Tifinaγ ned mid dazourechnad – wej d libyscha Schrift a raans Konsonantn-Alfabet.

Tuareg-Tifinaγ[Weakln | Am Quelltext weakln]

A Taafal von n traditzionelln Tifinaγ. Variantn vo de Bouchstom san links zant Ligatuana vo t un n.

Es alta Tifinaγ wiad gnutzd um dej Varietetn von Tuareg zen schreim, dej wou zen libysch-beabarischn Zweig von n Afroasiatischn zölln. A freja Nutzung vo da Schrifd, findt se af Felsmolarein u Grewan. Zou dene ghejad aa a 1,500 Joua alts Monumentalgro vo da Tuareg-Matriarchĩ Tin Hinan, i den wou Spurna vo Tifinaγ-Inschriftn af de Went gfunna woan san.[1]

Nou an M.C.A. MacDonald han dej Tuareg a "umatum rednata Gsellschaft, ba dea wou s Gmiak u d rednata Kommunikazion all dej Funkziona iwanemma, dej wou es Lesnan u Schreima inrana Schreibgsellschaft hom. Es Tifinaγ wiad am mearan zen spilln, zen kniawln, fia a Graffiti u kuaze Nourichtn gnutzd."[2]

Ej amols wiad dej Schrifd aa fia ondane Sprochn gnutzd, dej wou vo d Tuareg gredd wean, wej es Tagdal, es wou wej es Dausahaq linguistisch zen Songhay ghejad.

Schreibweis[Weakln | Am Quelltext weakln]

Dej Geminazion oda Konsonantnleng, u wenn s phonemisch is, wiad in n Tuareg-Tifinaγ ned õzoigt. Es t wiad z eftas mid dan Bouchstom zvua als wej a Ligatua gschrim. Wenn dej Bouchstom l un n nemmanond stej, wiad da zwoat Bouchstob viraghom, u schejchad, tejffa, hejcha oda kleanna gschrim.Zen Baispil wal des l a Zwoarastrichl || is un es n a oafochs Strichl | wiad d Bouchstomfolng nn als |/ gschrim, dass ma s von n l weggakennt. Vo deastweng warad ln ||/, nl |//, ll ||//, nnn |/| uaw. Tradizionell wean dej Vokall assa am End von n Woat ned gschrim. I manchane Gengatn wean aa d arabischn Vokalzoachn zamma miḏn Tifinaγ gnutzd. In Folngadn is a Taafal vo de regionaln Untaschid in n Tuareg-Tifinaγ.[3]

As Tifinaγ-Alfabet vo d Tuareg nou Regiona
Hoggar Ghat Aïr Azawagh Iforas
a
b
d
f H
g
ɣ
h
j/ž
k
l
m
n
q
r
s
š 8
t
w : : : : :
x/ḫ
y
z

Neo-Tifinaγ[Weakln | Am Quelltext weakln]

Neo-Tifinaγ is a modeana voll alfabetischa Schrifd af Grundloḡ von n Tifinaγ, wou fias Noadmasirische gnutzt wiad. Es wiad wej dej lateinische Schrift vo links nou rechts gschrim u schreibt aa de Geminazion oda Konsonantnleng wej i da lateinischn Schreibweis von Noadmasirischn mid Doppeltschreibung u ned mid an Vadopplungszoachn, d. h. ma schreibt a langs /d/ als /dd/ un ned als /d:/ oda /d/.

D Vuaschleg von an Standard Tifinaγ san zen End von 20 Jh. afkumma. D Académie berbère hod zam min Salem Chaker von Inalco wos asgoawad. Es Institut royal de la culture amazighe vo Marokko hod 2003 a Tifinaγ-Version amtlich gmacht. Es Haptproblem is an Standard zen finna, da wou fia alle Varietetn taugt, wal si de Dialekt vaschidn entwicklt hom, wos d Fonemm u d Lautt oalangt.[4]

Z Marokko is ma i de 80ga u 90ga nu zwengs da Nutzung vo da Schrift u sechtanen Aktivismus nu eikastlt woan.[5] Nou dem dass owa 2003 a Variantn d amtlicha Schrifd z Marokko woan is, wiad scho vo Stootsweng af Tifinaγ publiziad. Es Tifinaγ is populer zwengs da Symbolik als a olta Schrifd, owa vill nutzn oda preferrian d lateinischa Schrifd, wal s fia vill leichta zen lesn u zen schreim is.

Z Libya unta n Muammar Gaddafi hod ma s Tifinaγ ned nutzn deaffa.[6] Vo deastweng wiad s duatn omed meara gnutzt wej z Algerien. So hod da Nazionale Iwagongsrout nou an Libyschn Biagakrejḡ offena gweng. U da z Qatar basiate Senda Libya TV hod Masirisch u Tifinaγ z. T. i s Programm afgnumma.

In folngadn san Iwasichtn zen Tifinaγ. Grau is Standardtifinaγ nou an IRCAM, gel is daweitats Tifinaγ, oransch is andas Tifinaγ u weiss a Tuareg-Tifinaγ.

Dea oafachn u modifiziatn Schriftzoachn
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D30 Tifinagh Letter Ya.svg A a a ا ya
U+2D31 2D31 (SVG).svg B b b ب yab
U+2D32 2D32 (SVG).svg ḇ/v β ب yav
U+2D33 2D33 (SVG).svg G g ɡ گ yag
U+2D34 2D34 (SVG).svg ḡ/ğ ʝ گ yaḡ
U+2D35 2D35 (SVG).svg Ǧ dsch/ǧ d͡ʒ ج yaǧ (Académie berbère)
U+2D36 2D36 (SVG).svg ǵ/ğ ɟ/gʲ/dʲ yaǵ
U+2D37 2D37 (SVG).svg D d d د yad
U+2D38 2D38 (SVG).svg ð ذ yadh
U+2D39 2D39 (SVG).svg ḍ/d' ض yaḍ
U+2D3A 2D3A (SVG).svg ḏ̣/ḏ' ðˤ ظ yaḏ̣
U+2D3B 2D3B (SVG).svg E ə/e /ə/ yè, yey
U+2D3C 2D3C (SVG).svg F f f ف yaf
U+2D3D 2D3D (SVG).svg K k k ك yak
U+2D3E 2D3E (SVG).svg yak touareg
U+2D3F 2D3F (SVG).svg ⴿ ch/ḵ ç ك yaḵ
U+2D40 2D40 (SVG).svg H h
b
h
b
ه
ب
yah
= yab touareg
U+2D41 2D41 (SVG).svg H h h ه yah (Académie berbère)
U+2D42 2D42 (SVG).svg yah touareg
U+2D43 2D43 (SVG).svg ħ ح yaḥ
U+2D44 2D44 (SVG).svg Σ ʿ/ε ʕ ع yaʿ
U+2D45 2D45 (SVG).svg X ch/x/ḫ χ خ yakh
U+2D46 2D46 (SVG).svg yakh touareg
U+2D47 2D47 (SVG).svg Q q q ق yaq
U+2D48 2D48 (SVG).svg yaq touareg
U+2D49 2D49 (SVG).svg I i i ئ yi
U+2D4A 2D4A (SVG).svg J j/ž ʒ ج yaj
U+2D4B 2D4B (SVG).svg yaj vo d Ahaggar
U+2D4C 2D4C (SVG).svg yaj touareg
U+2D4D 2D4D (SVG).svg L l l ل yal
U+2D4E 2D4E (SVG).svg M m m م yam
U+2D4F 2D4F (SVG).svg N n n ن yan
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D50 2D50 (SVG).svg ny ɲ ني yagn touareg
U+2D51 2D51 (SVG).svg ng ŋ نڭ yang touareg
U+2D52 2D52 (SVG).svg P p p پ yap
U+2D53 2D53 (SVG).svg U u
w
u
w
و
ۉ
you
= yaw touareg
U+2D54 2D54 (SVG).svg R r r ر yar
U+2D55 2D55 (SVG).svg ڕ yaṛ
U+2D56 2D56 (SVG).svg V gh/γ/r ɣ غ yagh
U+2D57 2D57 (SVG).svg yagh touareg
U+2D58 2D58 (SVG).svg gh/γ/r
ǵ/ğ
ɣ
ɟ/gʲ/dʲ
غ
ج
yaγ vo d'Aïr
= yaǵ vo d'Adrar
U+2D59 2D59 (SVG).svg S s s س yas
U+2D5A 2D5A (SVG).svg ṣ/s' ص yaṣ
U+2D5B 2D5B (SVG).svg C sch/š ʃ ش yach
U+2D5C 2D5C (SVG).svg T t t ت yat
U+2D5D 2D5D (SVG).svg θ ث yaṯ
U+2D5E 2D5E (SVG).svg tsch/č t͡ʃ تش yač
U+2D5F 2D5F (SVG).svg ṭ/t' ط yaṭ
U+2D60 2D60 (SVG).svg v v ڤ yav
U+2D61 2D61 (SVG).svg W w w ۉ yaw
U+2D62 2D62 (SVG).svg Y y j يٛ yay
U+2D63 2D63 (SVG).svg Z s/z z ز yaz
U+2D64 2D64 (SVG).svg yaz (Tawellemet)
= yaz harpon
U+2D65 2D65 (SVG).svg ‍ﮊ yazz
U+2D66 2D66 (SVG).svg é e yé (APT, Niger)
U+2D67 2D67 (SVG).svg o o yo (APT)
U+2D6F 2D6F (SVG).svg º ʷ ʷ ‍ ۥ Fia d Labialisazion
= tamatart
≈ <exp> 2D61 ⵡ
U+2D70 2D70 (SVG).svg Trenna
= tazarast
U+2D7F 2D7F (SVG).svg ⵿ Vabinda oda "Virama"
Digrafn u Ligatuan
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D33 U+2D63 2D33 (SVG).svg2D6F (SVG).svg ⴳⵯ gw گۥ yagw
U+2D37 U+2D63 Tifinagh Digraph Yadz.svg ⴷⵣ DZ dz d͡z دز yadz
U+2D5C U+2D59 Tifinagh Digraph Yats.svg ⵜⵙ TS ts t͡s تس yats
UTF-8 Glyphal Schiffraasch Umschrifd Nama
Unicode
(onagroutn)
«ANSI»
(plempl)
lat. IPA arab.
U+2D3D U+2D6F 2D3D (SVG).svg2D6F (SVG).svg ⴽⵯ kw كۥ yakw
U+2D37 U+2D4A Tifinagh Digraph Yadzh.svg ⴷⵊ DJ dsch/ǧ d͡ʒ دج yadj
U+2D5C U+2D5B Tifinagh Digraph Yatsh.svg ⵜⵛ TC tsch/č t͡ʃ تش yatš

Unicode[Weakln | Am Quelltext weakln]

Es Tifinaγ is 2005 zen Unicode mid da Veasion 4.1 afgnumma woan. Dej Unicode block range fia s Tifinaγ is U+2D30–U+2D7F:

Tifinaγ
Official Unicode Consortium code chart (PDF)
  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
U+2D3x ⴿ
U+2D4x
U+2D5x
U+2D6x
U+2D7x   ⵿  
Notes
1.As of Unicode version 13.0
2.Grey areas indicate non-assigned code points

Beleg[Weakln | Am Quelltext weakln]

  1. Briggs, L. Cabot (February 1957). "A Review of the Physical Anthropology of the Sahara and Its Prehistoric Implications". Man. 56: 20–23.
  2. M.C.A. MacDonald (2005). Elizabeth A. Slater, C.B. Mee and Piotr Bienkowski (ed.). Writing and Ancient Near East Society: Essays in Honor of Alan Millard. T.& T.Clark Ltd. p. 60. ISBN 9780567026910.
  3. D Grundloḡ is d Tabelln nou en Agali Zakara as da Quelln H. Claudot-Hawad: "Écriture tifinagh", Encyclopédie berbère, 17 (1996), S. 12.
  4. Miloud Taïfi: "Unité et diversité du berbère: Détermination des lieux linguistiques d’intercompréhension", Études et Documents Berbères 12, 1994, S. 119-138.
  5. "Rapport sur le calvaire de l'écriture en Tifinagh au Maroc", Amazighworld.org, afgrouffa 2017-10-09.
  6. سلطات الامن الليبية تمنع نشر الملصق الرسمي لمهرجان الزي التقليدي بكباو [Libyan security authorities to prevent the publication of the official poster for the festival traditional costume Pkpau] (af Arabisch). TAWALT. 2007.

Exteane Vaweiss[Weakln | Am Quelltext weakln]