Elsass
| Der Artikl is im Dialekt Soizburgarisch gschrim worn. |
| Basisdatn | |
|---|---|
| Vawoitungssitz | Strasbourg |
| President vom Regionalrot | Philippe Richert U.M.P. |
| Bevejkarung
– gsamt 2006 |
1,847,604 Eiwohna |
| Flächn – gsamt |
8,280 km² |
| Départements | Niadarain (67) Owarain (68) |
| Arrondissements | 13 |
| Kantone | 75 |
| Gmoana | 904 |
| ISO 3166-2-Code | FR-A |
's Elsass, oda aa Öisass bzw. Ejsass, (Hochdaitsch: Elsaß oda aa Elsass, Öisässisch: Elsàss, Frånzösisch: Alsace), is a zwaasprochige Region in Frånkreich und bezeichnet aanaseits aane vo d' 26 Regionen und auf da åndan Seitn de historische Låndschoft Elsaß in Frånkreich.
D' Region umfosst d' boadn Départements Niadarain und Owarain mid insgsåmt guade 1,8 Millionen Eiwonan, dodavo san haid no guade 37% deitsch- bzw. alemannischsprochig. Da Sitz vom Regionalrot und bevökarungsreichste Gmoand is Strossburg. Sei kuiturelle und wirtschoftliche Bedaitung sowia da Sitz zoireicha eiropäischa und intanazionala Eirichtungen (u. å. Eiropäischs Parlament und da Eiroparot) mochn 's Öisass zua aana vo d' wichtigstn Regionen vo Frånkreich und vo da EU.
D' Bezeichnung „Elsaß“ wird spaadestns said 'm Friamittloita fir d' Geengd zwischn Vogeesn und Rain vawendt, beinhoitet owa je noch Epochn vaoanzlt untaschiedliche tearitoriale Ausdenungen und politische Strukuarn.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] Geografie
D' Region Öisass grenzt ån d' frånzösische Region Franche-Comté im Südwestn und Lotringen im Westn, ån Daitschlånd (im Nordn Rainlånd-Pfoiz, im Ostn Bodn-Württmberg) und ån d' Schweiz (Kantone Baasl-Stod, Baasl-Låndschoft und Soloturn).
Mid na Gress vo 8.280 km² is as Öisass d' flächnmässig klaanste Region auf 'm frånzösischn Festlånd. 's haidige Öisass hod a Nord-Süd-Ausdenung vo 190 Kilometa, wäarnd d' West-Ost-Ausdenung nur 50 Kilometa betrogt. Im Ostn wird 's Öisass durch 'n Rain begrenzt, im Westn auf weidn Streggn durch 'n Hauptkåmm vo d' Vogeesn. Im Nordn markiarn da Bienwoid und da Pföizawoid wichtige Grenzgegendn, im Südn da Nordrånd vom Jura und im Südwestn, in da offanen Torlåndschoft vo da Burgundischn Pfortn, nähat se - de erst auf 1871 zruggegehate - haidige Regionsgrenzn ån da Wossascheidn zwischn Rhône und Rain å.
[drå werkln] Naturraimliche Haupteiheitn
Da üwawiengde Tail wird vo da Öisässischn Ewane (Plain d' Alsace) eignumma, de mid Breisgau und Ortenau 'n südlichn Teil vom Owaraingroom büidt. Se wird vo da Ill durchflossn und is vom Droadåbau prägt. Es gibt aa grosse Woidgebiete wia 'n Hagenauer Forst im Nordn und 'n Harthwoid im Südn. Neem waidn Ewanen tredn zuadem wellige bis hügelige Gengdn auf (beispüisweis Kochersberg nordwestlich vo Strossburg, westlicha Sundgau / östliche Burgundische Pfortn, Gebiet zwischn Hagenauer Woid und Bienwoid).
Im Westn wird 's Låndschoftsbüid vo d' Vogeesn dominiart, de vo d' braadn Täla vo d' Illzuaflüss durchzong san. Do befindn se Hochweidn (Hautes Chaumes), de se mid Wöidan obweggsln. Da Grosse Böichn (Großer Belchen / Grand Ballon) is mid 1424 m da hechsde Gipfe im Öisass und in d' Vogeesn. In Frånkraich wern aa d' Gebiete nördlich vo da Zaberna Senkn zua d' Vogeesn zöid (Vosges du Nord), se büidn owa a naturraimliche Eiheit mid 'm Pföizawoid.
Zwischn Ewane und Vogeesn vamittlt (analog zum westlichn Schworzwoidrånd) a schmole Vurbergszone. Tipisch fir des „Piemont vo d' Vogeesn“ is da Weinåbau.
Gånz im Südn hod 's Öisass aa no Åteil am Jura (Pfirter Jura).
[drå werkln] De gresstn Städ
De gresstn Städ vo da Region mid mear ois wia 15.000 Eiwona (im Joar 1999) san:
- Strossburg (frz. Strasbourg, als. Strossburi, hdt. Straßburg) mid 264.115 Eiwona
- Müihausn (frz. Mulhouse, als. Milhüüsa, hdt. Mühlhausen) mid 110.359 Eiwona
- Koimar (frz. Colmar, als. Kolmer, hdt. Kolmar) mid 65.136 Eiwona
- Hagenau (frz. Haguenau, als. Hoejenäu) mid 32.242 Eiwona
- Schiltigheim (frz. Schiltigheim, als. Schìllige) mid 30.841 Eiwona
- Illkirch-Grafenstaden (frz. Illkirch-Graffenstaden, als. Ìllkìrich-Gràfestààde) mid 23.815 Eiwona
- St. Ludwig (frz. Saint-Louis, als. Sää-Lüi) mid 19.961 Eiwona
- Schlettstod (frz. Sélestat, als. Schlettstàdt, hdt. Schlettstadt) mid 17.000 Eiwona
[drå werkln] Vawoitungsgliadarung
De Region Öisass untagliadat se in zwaa Départements.
| Département | Präfektur | Eiwona (1999) |
Flächn (km²) |
Bevökarung- sdichtn |
Arrondisse- ments |
Kantone | Gmoandn |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Niadarain | Strossburg | 1.026.120 | 4.755 | 216 Eiw./km² | 7 | 44 | 526 |
| Owarain | Koimar | 708.025 | 3.525 | 201 Eiw./km² | 6 | 31 | 377 |
| Gsåmt | Strossburg | 1.734.145 | 8.280 | 209 Eiw./km² | 13 | 75 | 904 |
[drå werkln] Sprochpolitik
[drå werkln] Gschicht
Seid 'm Friamittloita san im Öisass germanische Dialekte behoamatt. Unta de san d' alemannischn Dialekte vurherrschnd, dodrunta üwawiengd Owarainalemannisch und gånz im Südn aa Hochalemannisch. Rainfränkisch wird gånz im Nordn um Weißenburg und Lauterburg und im gånz nordwestlichn Zipfe vom Krummen Öisass und um Saarunion (frz. Sarre-Union) gredt. D' Åwendung vo ana germanischn Standardsproch is oiwei vo politische Gegeemheitn obghengt.
Im Friamittloita is owa jedoch ned 's gånze haidige Öisass sprochlich germanisiart worn: romanische Dialekte wia Patois bzw. d' Frånzösische Sproch san desweng bereits tradizionell in månche Gebiete vo d' Vogeesn (owas Breuschtoi, Teile vom Weilertoi, um Ste.-Marie-aux-Mines und um Lapoutroie) und im westlichn Sundgau (um Montreux) vaånkat gwesn. Aa 's haidige Territoire de Belfort, des bis 1648 a Teil vom håbsburgarischn bzw. königlich-frånzösischn Sundgau gwesn is und erst 1871 vom Département Owarain obtrennt worn is, is tradizionell romanisch- bzw. frånzösischsprochig.
's Frånzösische hod vur oim zwischn 'm 16. und 20. Joarhundat sukzessiv ån Gwicht gwunga. Des hängt vur oim mid da politischn Gschicht zåmm, owa aa parziell mid 'm Åseeng, des as Frånzösische vur oim in da friaran Naizeid eiropaweid im Adl und im ghowanen Bürgatum gnossn hod.
Noch da Daowarung durch d' frånzösischn Trubbm 1639 - 1681 is 's Frånzösische beispüisweis mid de königlichn Vawoitungsbeåmtn, sowia durch Eiwåndara und Händla aus Zentralfrånkreich ins Öisass kemma. D' üwawiengdn Bevökarungskreise håm weidahi Daitsch bzw. eanan jeweiling germanischn oda romanischn Dialekt vawendt.
Noch da Frånzösischn Rewuluzion hod se d' Sprochpolitik vom frånzösischn Stoot gändat, der jetzad fir Frånkreich a sprochliche Eiheit propagiart hod. Drüwa ausse hod 's frånzösische vur oim in de Bevökarungskreise an Eigång gfundn, de mid da Idee vo da Rewuluzion simpatisiart håm. Daitsch bzw. de daitschn Dialekte san a Teil vo ana Entwigglung zu da parzielln Zwaasprochigkeit worn. In de Gengndn wo Partois gredt worn is, hod se aufgrund vom Schuiuntaricht 's Frånzösische durchgsetzt.
Wärnd da Zuagherigkeit zum Daitschn Koasareich (Reichslånd Öisass-Lotringen, 1871 - 1918) is d' „Sprochnfrog“ in am Gsetz vom März 1872 a so greglt worn, dass ois Åmtssproch grundsätzlich Daitsch bestimmt worn is, owa in de Låndesteile wo üwawiengd frånzösisch gredt worn is, håm de öffmtlichn Bekånntmochungen und Erlosse mid ana frånzöischn Üwasetzung bekånnt geem wern miassn. In am waidam Gsetz vo 1873 is fir diejening Vawoitungseiheitn, in denen Frånzösisch gånz oda teilweis vurherrschnde Sproch gwesn is, Frånzösisch ois Gschäftssproch zuaglossn worn. In am Gsetz üwa 's Untarichtswesn vo 1873 is greglt worn, dass in de daitschsproching Gebiete ausschliasslich Daitsch Schuisproch gwesn is, wärnd in de frånzösischn Gebiete da Untaricht ausschliasslich auf Frånzöisch ghoidn wern hod soin.
D' frånzösische Sprochpolitik zwischn 1918 und 1940 is dageng streng geng d' Daitsche Sproch bzw. 'm Öisässischn Dialekt ausgrichtt gwesn. In da Schui und da Vawoitung is ausschliasslich Frånzösisch zuaglossn worn und zeidweis is bei Strof vabotn worn, Daitsch bzw. 'n Dialekt zum reen. Said d' Woin vom Nowemba 1919 und bis Åfång 2008 is 's jedoch d' Kandidatn aus de drei öisässisch-lotringischn Départements Owarain, Niadarain und 'm Moseldépartement (Département Moselle) gstottet gwesn, Woikåmpfschriftn in beide Sprochn, Frånzösisch und fakultativ aa Daitsch, zum vabreitn[1].
Mid da Hitla-Diktatur (1940 - 1945) hod as Öisass ernait a Steigarung ån restriktiva Sprochpolitik daleebt. De is rüggsichtslos ån de nazionalsozialistische Ideologie åpasst gwesn. De Umwåndlung vo frånzösische Vurnåmen in daitsche håm sichalich zua de hormlosestn ghert, owa san tipische Beispiele gwesn.
[drå werkln] Haidige Situazion
Noch 'm Zwoatn Wöidkriag hod se d' frånzösische Sprochpolitik vo da Vurkriagszeid im Prinzip furtgsetzt. Seiddem is Frånzösisch d' allaanige Åmts- und Vakearssproch. D' Ausnååm måcht d' Mearheid vo da mittlan und öidan Genarazion, de in eanara Muattasproch (auf Daitsch oda im Dialekt kommuniziart). D' jingane Genarazion, insbundane in de gressan Städ, benützn vurwiengd Frånzösisch. In de Schuin wird Daitsch üwawiengd ois Fremdsproch untarichtt. Bilinguale Schuin, in denen da Untaricht teilweis auf Daitsch ghoidn wird, san im Septemba 2003 vo 13.000 Schülan bsuacht worn. Noch Ågom vom „Åmt fir Sproch und Kuitur im Öisass“, des in Strossburg åsässig is, reen no 600.000 Laid „Öisässisch“ (za. 34,6 % vo da Bevökarung), vur oim im ländlichn Raum, in Derfal und klaanare Städ.
Unta 'm Motto „E Friehjohr fer unseri Sproch“ findn se seid 2001 Teata- und Musigrubbm, Mundortdichta, Hoamatvareine und Sprochnpflega zåmm, um Werbung fir 'n Dahoit vom Öisässischn z' mochn. Zuadem subwenzioniart da Regionalrot öisässische Sprochkurse. France 3 Alsace sendt vo Mondog bis Freidog d' Nochrichtnsendung „Rund Um“, in der ausschliasslich Öisässisch gredt wird. A Gfoar besteet in da Folklorisiarung vo de Dialekte, a Tendenz de owa aa in daitschsprochige Lända beobochtet wern kå. 's Vaschwindn vom Daitschn bzw. vo de daitschn Dialekte is Teema vo månche Schriftstella worn, wia z. Bsp. René Schickele, André Weckmann, Hans Arp und åndane.
In da politischn Debattn um an Dahoit vom Daitschn is a eidaitige Präfarenz zuagunstn vo de hoamischn Dialekte und zum ungunstn vom Standarddaitschn gsetzt worn. Ma orientiart se oiso weniga ån da Schweiz, wo de Mundort und zuagherige Standardsproch neemanånda existiarn (Diglossie), sondan mear ån Sprochmodelle wia Luxmburg, wo da Dialekt gengüwa da zuaghering Standardsproch heha bewertt wird und sogor zur Schriftsproch ausbaud worn is. So hod ma Beispüisweis in Strossburg im Zåmmhång mid da Dokumentazion vo daitsche Strossnnåmen auf Strossnschüida noch långa Diskussion ned Standarddaitsch hergnumma, sondan se fir d' Strossburga Mundort entschiedn. 's Problem is, dass aa im Öisass se de Mundortn regional recht untascheidn. A Üwaleem vo de Dialekte hängt dånn möglichaweis a dodavo ob, inwiaweid se a „Standardöisässisch“ (analog beispüisweis zum „Standardschweizadaitsch“) etabliarn kå.
[drå werkln] Vakear
[drå werkln] Strossnnetz
D' wichtigste Strossnvabindung im Öisass is d' mautfreie Autobå A 35, sie is d' Nord-Süd-Vabindung vo Lauterburg bis St. Ludwig bei Baasl. Südlich vo Strossburg valauft de A 35 auf ana kurzn Streggn ois Nazionalstrossn, wobei plant is, de Luggn zum schliassn.
De vüibefoarane A 4 fiart vo Strossburg noch Zabern und weida bis Paris. Sie is ob da Mautstöi bei Hochfelden (20 km nordwestlich vo Strossburg) mautpflichtig. D' A 36 fiart vo da daitschn A 5 vom Autobådreiegg Neuenburg aus noch Westn in Richtung Paris/Lyon und wird ob da Mautstöi bei Oberburnhaupt mautpflichtig.
In de 1970a und 1980a Joar san de Autobånen in Transitstreggn und in Aufoistrossn fir d' grossn Bollungsgebiete umgwåndlt worn. Saidher fliasst da Durchgångsvakear in 2 bis 3 Foarspurn in 1 km Entfernung um Strossburg in in 1,5 km Entfernung um Müihausn umadum. D' hohe Vakearsdichtn vaursocht storke Umwöidbelostungen, des güit vur oim auf da A 35 bei Strossburg mid 170.000 Foarzaig pro Dog (Stånd: 2002). Aa da storke Stodvakear auf da A 36 bei Müihausn hod reglmässig Vakearsbehindarungen zur Foing. Des hod owa nur vorüwageend durch 'n Ausbau auf drei Foarspurn pro Richtung vamindat wern kenna.
Um an Nord-Süd-Durchgångsvakear aufznemma und Strossburg z' entlostn, plant ma a naie Autobåtrassn westlich vo da Stod. De Trassn soid 's Autobådreiegg bei Hördt im Nordn mid Innenheim im Südn vabindn. D' Eröffnung is auf Ende 2011 ågsetzt. Ma erwortt dånn a Vakearsaufkemma vo 41.000 Foarzaig pro Dog. Da Nutzn is owa umstrittn, noch a poar Schätzungen wird d' naie Trassn nur 10 % vom Vakearaufkemma vo da A 35 bei Strossburg aufnemma.
Weng da Eifiarung vo da Lkw-Maut in Daitschlånd 2005 kummt no a erhebliche Zuanåm vom üwa d' daitsche Bundesautobå A 5 gfoaranen Lostvakears auf d' parallel valauffmde und mautfreie öisässische Autobå. Desweng hod da Adrien Zeller, da Präsident vo da Region Öisass, am Åfång vo 2005, d' Ausweitung vom daitschn Maussistem auf d' öisässische Streggn gfordat.
[drå werkln] Refarenzn
- ↑ Parlamentarische Åfrog vom Obgeordnentn Jean-Louis Masson aus 'm Département Moselle vom 09.12.1991 ån an frånzösischn Innenminista