Oidboarisch

Aus Wikipedia
Wexln zua: Navigazión, Suach
Der Artikl is im Dialekt Obaboarisch gschrim worn.
Da Oidboarische Sprochraam (orange)
Bajuwarische Fibe, 6. Jahrhundert, gfundn in Waging am See
Freisinger Petruslied, um 880 entstandn

Oidboarisch is de Bezeichnung fia de boarische Sproch in da Zeit vom 8. Joarhundat bis Mitte 11. Joarhundat n.Chr.[1] Olle westgermanischn Idiome in dera Zeitspanne, wo de Zwoate Lautvaschiabung stottgfundn hod, wean zum Oidhochdeitschn zäid. Des woa koa homogene Sproch, sondan hod aus mehran Varietätn bestandn (Oidboarisch, Oidalemannisch, Oidfränkisch)[2]. Beideitende oidhochdeitsche Sprochdenkmäla san in Oidboarisch vafosst, meglichaweise aa de äitastn.

Oidboarische Sproch moant oisdann ned de modernen, boarischn Dialekte vom heitign Oidbayern, sodan de Urfoam vo dena.

Inhoitsvazeichnis

[drå werkln] Entstehung und Sprochgebiet

Oidboarisch is im 6. Joarhundat in da Region neadlich vo de Oipn und sidlich vo da Donau entstandn. Im Joar 488 n.Chr. hod des Remische Reich de Donaugrenz nimma vateidign kena und de ehemolign Provinzn Noricum und Raetia afgebm. Nacha san west- und ostgermanische Gruppm vaschiedana Stämme in des Gebiet voadrunga und hams besiedlt. Zamma mit am Tei vo da remischn Beväikarung, wo vabliebm is, hod si daraus da Stamm vo de Bajuwarn entwicklt.[3] Zua sejm Zeit is de boarische Sproch entstandn. Aus da Sprochgenese san a de vaschiedanen Eifliss afs Boarische nochvoiziagbor: westgermanisch (alemannisch, fränkisch), ostgermanisch, romanisch und slawisch.[4] Aus da Ofangszeit gibts owa koane Sprochdenkmäla, de Schriftdokumente aus dera Zeit woan in Latein vafosst. S Ofangsdatum vom Oidboarischn eagibt ausm Beginn vo da Iwaliefarung im spodn 8. Joarhundat. S Enddatum aus da weitgehendn Easetzung vo de oidhochdeitschn Endungsvokale (-a, -ulo, -i) duach des Mittlhochdeitsche e. Da Zeitraum losst si aa geschichtli begründn. Da Beginn vo da oidboarischn Iwaliefarung duach des Ende vom Herzogtum vo de Agilofinger (788 Obsetzung vom Tassilo III.) und de Eigliedarung vo Bayern ins Reich vom Karl am Großn. Und s Ende vom Oidboarischn duach de massivn Vaänderungen in da Sozial- und Wirtschoftsstruktua im 11./12. Jh. (Ofänge im Städdewesn, Buidungswesn, in da Territorialisiarung).[5]

S Oidboarische Sprochgebiet deckt se weitgehend mit am boarischn Sprochgebiet in heitiga Zeit: Österreich (ausgnomma Vorarlberg), Oidbayern und s deitschsprochige Sidtirol.

[drå werkln] Phonologie

As Oidboarische untascheidt si in foigendn Varietätn gegniwa vom Oidhochdeitschn:

  • de Verschiabung vo de stimmlosn Vaschlusslaute (Tenues) is seitm 8. und 9. Joarhundat voiständig duachgfiaht
  • de Medienvaschiabung is im 8. und 9. Joarhundat weitgehend duachgfiaht (typisch fias Oidboarische san de Fortis-Konsonanten p/t/k stott b/d/g im Olaut)
  • ausm germanischen <Þ> (th) is scho im 8. Joarhundat a <d> woan
  • s germanische lange ō bleibt bis ins 9. Joarhundat dahoidn, oft ois <oo> gschriebm
  • da dumpfe Reduktionsvokal <e> in oidhochdeitschen Nebmsuim wead im Oidboarischn moast ois <a> gschriebm

De Untaschiede zum Oidfränkischn san in da Phonologie wesentli, de Untaschiede zum Oidalemmannischn nua gering. Es gibt owa aa phonologische Untaschiede zum Oidalemannischn. Generell san im Oidboarischn oitatimlichare Sprochvahäitnisse länga dahoidn bliebm. Interessant is aa de Vawandtschoft zum Langobardischn.[5]

[drå werkln] Textbeispui

A Vagleich zwischn vaschiedanen oidhochdeitschn Variantn vom „Vater Unser“ zoagt de Untaschiede af.[6]

Oidalemannisch, 8. Jh. Oid-Süd-Rhein-Fränkisch, 9. Jh. Oid-Ostfränkisch, um 830 n.Chr. Oidboarisch, Ofang 9. Jh.
St. Gallener Paternoster Weissenburg Katechismus Tatian Freisinger Paternoster

Fater unseer, thu pist in himile,
uuihi namun dinan,
qhueme rihhi diin,
uuerde uuillo diin,
so in himile sosa in erdu.
prooth unseer emezzihic kip uns hiutu,
oblaz uns sculdi unsero,
so uuir oblazem uns skuldikem,
enti ni unsih firleiti in khorunka,
uzzer losi unsih fona ubile.

Fater unsēr, thu in himilom bist,
giuuīhit sī namo thīn.
quaeme rīchi thīn.
uuerdhe uuilleo thīn,
sama sō in himile endi in erthu.
Brooth unseraz emezzīgaz gib uns hiutu.
endi farlāz uns sculdhi unsero,
sama sō uuir farlāzzēm scolōm unserēm.
endi ni gileidi unsih in costunga.
auh arlōsi unsih fona ubile.

Fater unser, thū thār bist in himile,
sī geheilagōt thīn namo,
queme thīn rīhhi,
sī thīn uuillo,
sō her in himile ist, sō sī her in erdu,
unsar brōt tagalīhhaz gib uns hiutu,
inti furlāz uns unsara sculdi
sō uuir furlāzemēs unsarēn sculdīgōn,
inti ni gileitēst unsih in costunga,
ūzouh arlōsi unsih fon ubile.

Fater unser, du pist in himilum.
Kauuihit si namo din.
Piqhueme rihhi din,
Uuesa din uuillo,
sama so in himile est, sama in erdu.
Pilipi unsraz emizzigaz kip uns eogauuanna.
Enti flaz uns unsro sculdi,
sama so uuir flazzames unsrem scolom.
Enti ni princ unsih in chorunka.
Uzzan kaneri unsih fona allem sunton.

[drå werkln] Morphologie

In da Morphologie is voa oim de Endung -in im Untaschied zum Oidfränkischn -en wichtig. Beispui: henin (standarddeitsch: des Hahnes), nemin (des Namens).[5]

[drå werkln] Lexik

Des Oidboarische untascheid si aa in da Lexik vo andan oidhochdeitschn Idiomen. Affälli is do vor oim da Untaschied zwischn Boarisch und Alemannisch oanaseits und de Fränkischn Varietätn andaraseits. S Oidboarische untascheid se aa in da Lexik wesentli vom fränkischn Oidhochdeitschn owa nua unwesentli vom Oidalemannischn, und zwor um so weniga je weida ma in da Gschicht zruckgähd. Beispui:

  • klagen: klagōn (alemannisch, boarisch); wuofen (fränkisch)
  • Gedächtnis, Odenga: gihuct (alemannisch, boarisch); gimunt (fränkisch)
  • (si) frein: freuuen (alemannisch, boarisch); gifëhan (fränkisch)
  • demuatig: deomuoti (alemannisch, boarisch); ōdmuoti (fränkisch)
  • heilig: wīh (alemannisch, boarisch); heilag (fränkisch)
  • Geist: ātum (alemannisch, boarisch); geist (fränkisch)

De letztn zwoa Beispui wīh (gweiht) und ātum (Odm/Atem) weisen a eindeitige Vawandtschaft zu de gotischn Begriffe weihs und ahma af.

Omerkn muass ma, dass de Iwaliefarung vom Oidboarischn Woatschotz eingschränkt is, wei fost nur religiäse Texte aus dera Zeit iwaliefat woan san. Vui Weata, wos im Oidboarischn gebm hod miassn, san fis Boarisch eascht ausm Spodmittloida iwaliefat, beispuisweis de boarischn Wochntogsnam Ertog und Pfinztog.[5]

[drå werkln] Oidboarische Quejn

In da Linguistik wean olle westgermanischn Idiome aus da Zeit vo etwa 750 bis 1050 n.Chr., bei dena de Zwoate Lautvaschiebung voahandn is, mitm Iwabegriff „Oidhochdeitsch“ bezeichnet. Insofern is des Oidboarische a Tei vom Oidhochdeitschn. Des Oidhochdeitsche woa i dera Zeit owa seah heterogen, deshoib gibts a vui Mischtexte. A berihmds Beispui dafia is des Hildebrandsliad. Des is um 830–840 von zwoa unbekanntn Fuldaer Mänchn gschriebm woan; zwoar oidhochdeitsch owa in oana eigntümlichn oidsächsisch-boarischn Mischsproch.[7]

Ausm oidboarischn Spraochraam san zoireiche Primärquejn ois Manuskripte iwaliefat, de wo haptsächli in de Skriptorien vo de Klästa Freising (Domklosta), Regnschburg (Stift Niedamünsta), Tegernsee, Benediktbeiern, Passau (Klosta Niedanburg), Wessobrunn, Mondsee und Soizburg (Stift Sankt Peter) entstandn san, owa aa vo boarischsprachign Schreiban im Klosta Fulda niedagschriebm woan san, sowia spoda aa in dena Klästan (Stifte) vo de Benediktinan in Klosterneuburg und Millstatt.

Da Iwagang zwischn Oidboarisch und mittlhochdeitschn Boarisch woa fliaßend. Es gibt no bis ins spade 11. Jh. Belege fias Oidboarische. So is no noch 1050 im Klosta Wessobrunn a oidboarische Iwasetzung vom alemannischn St. Gallner Notker ogfeatigt woan. Heit wead des Werk nach seim derzeitigen Aufbewohrungsort Wean "Weana Notker" gnennt. Ebmfois no großnteis af Oidboarisch is des z Regnschburg nach 1067 vafosste Otlohs Gebet.

[drå werkln] 750–800

  • KG Kassla Gspräche (unsicha: 8. Joarhundat, Bayern, oidboarisch)
  • MF Mondseer Fragmente (Ende vom 8. Joarhundat, unsicha: Lothringen, oidsüdrheinfränkisch oda oidboarisch)
  • W Wessobrunner Schöpfungsgedicht und Gebet (766-800, oidboarisch, vialleicht auch oidsächsich und oidenglisch)
  • BR Basler Rezepte (aa Fuldaer Rezepte, 8. Joarhundat, oidoabfränkisch, oidboarisch, ae.)
  • LBai Lex Baiwariorum (vor 743, Latein, sowia vaoanzlt oidboarisch oda oidfränkisch)

[drå werkln] 800–900

  • A Abrogans (Ende vom 8. Joarhundat, oidboarisch, Abschrift circa 830 altalemannisch)
  • AB Altbairische Beichte (Ofang vom 9. Joarhundat)
  • BG Altbairisches Gebet (aa St. Emmeramer Gebet, Ofang vom 9. Joarhundat, unsicher: Regnschburg, teiweis oidfränkisch)
  • E Exhortatio ad plebem christianam (Ofang vom 9. Joarhundat)
  • FP Freisinger Paternoster (Ofang vom 9. Joarhundat, Bayern)
  • LF Lex Salica Fragment (Ofang vom 9. Joarhundat)
  • FG Fränkisches Gebet in boarischa Umschrift (821, arh.-fränkisch und vamutli oidboarisch])
  • Hi Hildebrandslied (unsicha: Vorlog 1. Häiftn vom 8. Joarhundat, Obaitalien; erhoitans Manuskript 9. Joarhundat, Bayern oda Fulda, oidboarisch und teiweis oidsächsisch)
  • M Muspilli (unsicha: 9. Joarhundat, 810, 830, oidboarisch)
  • PE Freisinger Priestereid (unsicha: 1. Häiftn vom 9. Joarhundat, oidboarisch)
  • C Carmen ad Deum (Mittn vom 9. Joarhundat)
  • P Freisinger Petruslied (Freisinger Bittgesang an an heiligen Petrus) (unsicha: Mittn vom 9. Joarhundat)
  • BB Vorauer Beichte (Ende vom 9. Joarhundat)

[drå werkln] 900–1100

  • Psb Psalm 138 (um 930, oidboarisch)
  • SG Sigihards Gebete (unsicha: Ofang vom 10. Joarhundat, oidboarisch)
  • WS Wiener Hundesegen (unsicha: 1. Häiftn vom 10. Joarhundat, oidboarisch)
  • PNe Pro Nessia (unsicha: 10. Joarhundat, oidboarisch)
  • JB Jüngere bairische Beichte (1000)
  • Wessobrunner Predigten (aa ois Althochdeutsche Predigtsammlungen A-C bezeichnet, 11. Joarhundat)
  • OG Otlohs Gebet (nach 1067, oidboarisch)
  • Oculorum Dolor (11. Joarhundat, Minga, oidboarisch)
  • R Ruodlieb-Glossn (11. Joarhundat, Kloster Tegernsee)
  • Klosterneuburger Gebet (11 Joarhundat, mittlboarisch)
  • Contra malum malannum (2. Häift vom 11. Joarhundat)
  • Wiener Notker (spods 11. Joarhundat)
  • Millstätter Blutsegen (12. Joarhundat, sidboarisch)

[drå werkln] Schaug aa

[drå werkln] Beleg

  1. Josef Schatz: Altbairische Grammatik, Laut-und Flexionslehre. Verlag: Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen, 1907.
  2. [Die sprachgeschichtlichen Vorstufen des Deutschen]
  3. K. Bosl, Bayerische Geschichte. Münschen 1971, S. 23-24
  4. W. Mayerthaler, Woher stammt der Name „Baiern“? In: D. Messner (Hg.). Das Romanische in den Ostalpen. Österreichische Akademie der Wissenschaften: Wien, S. 65f.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Werner Besch, Anne Betten, Oskar Reichmann, Stefan Sonderegger: Sprachgeschichte: ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung, 2003
  6. Wilhelm Braune, Ernst A. Ebbinghaus (Herausgeber), Althochdeutsches Lesebuch, 18. Aflog, Niemeyer, 1994, ISBN 978-3484107076
  7. RGA: S. 558 Proportional geringere Anteile von altsächsichen Morphemen zur wesentlich dominierenden althochdeutschen Lexik (Wortschatz).

[drå werkln] Biacha

[drå werkln] Oigmoans

  • Bergmann, Rolf; Götz, Ursula: Altbairisch = Altalemannisch? Zur Auswertung der ältesten Glossenüberlieferung; Aufsatz in: Ernst, Peter; Patocka, Franz (Hrsg.): Deutsche Sprache in Raum und Zeit. Festschrift für Peter Wiesinger zum 60. Geburtstag, Edition Praesens, Wien, 1998, ISBN 3-7069-0087-4, Seite 445-461
  • Werner Besch, Anne Betten, Oskar Reichmann, Stefan Sonderegger: Sprachgeschichte: ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung; Walter de Gruyter, 2003, ISBN 3110158833
  • Lexikon der Germanistischen Linguistik, Herausgeba Hans Peter Althaus, Helmut Henne, Herbert Ernst Weigand, 2. iwaorbate Aflog, Tübingen 1980. ISBN 3-484-10396-5
  • Mayerthaler Willi, Fliedl Günther, Winkler Christian: Der Alpen-Adria-Raum als Schnittstelle von Germanisch, Romanisch und Slawisch: Infinitivprominenz in europäischen Sprachen, Tübingen: Narr, 1995, ISBN 3-8233-5062-5
  • Reiffenstein Ingo, Aspekte einer Sprachgeschichte des Bayerisch-Österreichischen bis zum Beginn der frühen Neuzeit, Kapitel in: Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung, Von Werner Besch (Hsg.), 2. Auflage, 3. Band, Berlin, New York: de Gryuter, 2003, S. 2899-2942, ISBN 3110158833
  • Stefan Sonderegger: Althochdeutsche Sprache und Literatur, Eine Einführung in das älteste Deutsch: Darstellung und Grammatik; Kapitel 2.6 Zeiträumliche Gliederung der Denkmäler; Walter de Gruyter, 2003, ISBN 3110172887
  • Wiesinger, Peter (Hrsg.): Sprache und Name in Österreich - Festschrift für Walter Steinhauser zum 95. Geburtstag - Wien: Braumüller, 1980 - VII, 369 S. ISBN 3-7003-0244-4 (Schriften zur deutschen Sprache in Österreich, 6)

[drå werkln] Texte

  • Wilhelm Braune, Ernst A. Ebbinghaus (Herausgeber), Althochdeutsches Lesebuch, 18. Aflog, Niemeyer, 1994, ISBN 978-3484107076
  • Bernhard Bischof (Hrsg.): Die "Abrogans"-Handschrift der Stiftsbibliothek St. Gallen. Das älteste deutsche Buch.
  • J. Knight Bostock, A Handbook on Old High German Literature, 2. Aflog, iwaorbat vom K.C.King und D.R.McLintock, Oxford 1976. ISBN 0-19-815392-9
  • Müller, Stephan Hrsg. u. Komm.: Althochdeutsche Literatur. Eine kommentierte Anthologie, Ahd./Nhd., Altniederd./Nhd. Übers., Stuttgart: Reclam, 2007, 412 S., ISBN 3150184916

[drå werkln] Grammatik

  • Anthony Rowley, Der Bairische Superlativ; in „Sprache, Sprechen, Sprichwörter“, Maik Lehmberg (Hg.), Stuttgart: Steiner, 2004 ISBN 3-515-08459-2, gesehen bei: Google Books
  • Mayerthaler, Eva und Willi (1990): Aspects of Bavarian syntax or Every language has at least two parents. In: Edmondson, Jerold et al. (Hgg.): Development and Diversity. Language Variation across Time and Space. A Festschrift for Charles-James N. Bailey. The Summer Institue of Linguistics and the University of Texas at Arlington, S. 371–429.
  • Josef Schatz: Altbairische Grammatik, Laut-und Flexionslehre. Verlag: Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen, 1907.

[drå werkln] Weatabiacha

  • Köbler, Gerhard, Althochdeutsches Wörterbuch, (4. Auflage) 1993

[drå werkln] Im Netz

Fairytale bookmark silver op.png
Fairytale bookmark silver op.png
Der Artikl gheart zu de berign Artikl in da boarischn Wikipedia.
Fairytale bookmark silver op.png
Persénlichs Werkzeig
Nåmensraim

Varianten
Akziónen
Navigazión
Midorwat
Hüif
Werkzeigkistn
Ånderne Sprochn