Sidtiroul
Aus Wikipedia
| Der Àrtikl is im Dialekt „Sidtiroularisch“ gschriem worn. |
| Sidtiroul | |
| Låndesflåggn | Låndeswåppn |
|---|---|
| Angåbn | |
| Låndeshauptstådt: | Bozn |
| Greaschte Stådt: | Bozn |
| Låndeshymne (inoffiziell): | Zu Mantua in Banden |
| ISO: | |
| Internetsait: | provinz.bz.it |
| Regioun: | Trentino-Sidtiroul |
| Staat: | Itålien |
| Inwohner (September 2005) | 481.133 |
| Fleache | 7.400 km² |
| Språchgruppn von Volkszeahlung 2001 |
69,15 % Taitsch 26,47 % Italienisch 4,37 % Ladinisch |
| ital. Kfz-Kennzoichn: | BZ |
| Administration | |
| Pezirksg´moanschåft | Hauptoarte |
| Vinschgau | Schlånders |
| Burggråfnåmt | Meran |
| Iwretsch-Sidtirouler Untrlånd | Neimårkt |
| Såltn-Schlearn | koa Hauptort |
| Eisacktål | Prixn |
| Wipptål | Stearzing |
| Pustertål | Bruneck |
| Politik | |
| Låndeshauptmånn: | Dr. Luis Durnwalder (SVP) |
Sidtiroul,
- åmtlich: Autonome Provinz Bozen-Südtirol,
- bis 1972 Tiroler Etschland,
- italienisch: Alto Adige (des kimmp fa der Zeit fan Faschismus: "Provinz am Ourlaf fa dr Etsch, dåher a 'Hochetsch') noch'n Vourbild van Napoleon. Die Ibersetzung Sudtirolo weart heit ober unåmtlich olleweil mear gebraucht)
- ladinisch: Südtirol,
zåmmn mit dr Autonoumen Provinz Trient bildet's dia Autonoume Regioun Trentino-Sidtiroul in Nordn fa Italien. Di Sidtirouler sein a daitschsprochige Mindrhait in Norditalien mit an boarischn Dialekt.
Di Låndeshauptstådt fa Sidtiroul isch Bozn. Insgsåmt hot Sidtiroul 116 Gemeinden (-->Sidtirouls Gemeinden).
Di Mehrhait fa dr Bevelkerung isch daitschsprochig. Die Italiener lebn foscht lei in die groaßn Städt Bozn (75%), Meran (45%), Brixn und Leifos. Di Ladiner lebn in Teler fa di Doulomitn, af Sidtiroler Seitn es Gredner- und es Gadertol (Badiotntol). Di drai Språchgruppn hobn ihmene eigenen Zaitungn, Fernsiahn und Radiosendr. Der RAI-Sender Bozen isch 's daitsche Fernsehn von RAI, dr effentlich rechtlichen Fernsiahnanstålt fa Italien. Sidtirouler kennen di Programme fan ORF, ZDF, ARD, SFDRS empfångn. Die meistn hobn derzua no Satellitnfernsehn, um olle ondern deitschn Programme zu empfången. A olle groaßn Zeitungen aus Daitschlond kriag man in Sidtiroul za kafn.
Di gånzn Dialekte fa Sidtiroul werdn "Sidtiroulerisch" gnånnt und sain Südboarische Dialekte.
Sidtiroul isch a a touristisches Lånd und di bekånnteschte Ferienortn fir täitsche Touristn sain Meran (mit di Promenadn, Therme), Poazn (mit Dom, Ötzi, Obschtmårkt, und dr Altn Pfarrkiäch vo Gries), Kastlruth mit di Spotzen, Iboretsch mittn Kålterersea, die Dolomitn (dr Trenker, die Skifohrer und ondre), s Ortlrgebiet (dr heachschte Berg Tirouls) und s Untrlånd (der Kirchturm fa Tramin, die Laubn fa Neimorkt).
Sidtiroul isch oane von di wohlhobndstn Provinzn in Italien und Europa. Vorn Erschtn Weltkriag wor Sidtirol als Toal fa Tirol a Gebiet in Kaiserreich Oasterreich-Ungarn.
Haint isch Sidtiroul an autonome Provinz in Italien.
Åftern Erschtn Weltkriag isches za Italien kemmen. Die Faschistn hobn di Sidtirouler Bevelkerung in der Zeit vorn Zweitn Weltkriag italianisiern gewellt. Deitsche Schulaln sein verbotn wordn, Dorf- Flur- und Stroßnnomen sein italianisiert wordn und speziell in Bozn sein zehntausnde Italiener ongsliedlt wordn, in de in di öffntlichn Amter und in die nuigschoffnen Industrien Orbeit gebn wordn isch. Nochn Zweitn Weltkriag isch die Situation a lei longsom besser gwordn. Di Sidtirouler hobn bsunders in die Sechzigerjohr protestiert, um international Aufmerksomkeit zu erreichn, bsunders 1961, bol a poor Mander (u.a. Buschtra Buim) zu Herz Jesu, in der Fuiernocht, iberoll in Lond Strommoschtn in di Luft gjogg hobn. Di Italiener (in Volksmund a die "Walschn" gnonnt) hobn draufhin an haufn Sidtiroul-Aktivistn eingsperrt und a poor a gfoltert.
Noch und noch hot sich die Autonomie in Sidtirol zan Glick durchsetzn kennt. Ausser mit Sicherheitskräft (Carabinieri, Polizei,...) konn man mit die meißtn deitsch redn, es gib an genaudn Proporz zan zuatoaln fa Postn af die oanzelnen Sprochgruppn, die sidtiroler Kultur werd in zohlreiche Vereine glebt (Schützn, Musigkapelln, Feierwehr,...) und die meißtn wichtign Postn in Lond sein fa deitschsprochige Sidtiroler bsetzt. Es geat also recht guat, so dass sich die Italiener in Sidtirol onfongen als Minderheit zu fühln ('disagio').
Man lese Sepp Schluiferer, Fern von Europa

