Weana Kafäähaus
| Der Artikl is im Dialekt Weanarisch gschrim worn. |
|
|
Des Weana Kafäähaus (Wiener Kaffeehaus) is de Bezeichnung fia Traditionscafés in Wean. Es is owa vü mea ois wia a Café, es is a typische Weana Institution, de wos zum Kult wuan is. De typische Kafäähauskuitua gheat seit 10. Novemba 2011 zum immateriön Kuituaeabe vau da UNESCO.[1]
Wöche Bedeitung de Kafäähaustradition in Wean hod, sicht ma aa do draun, dass in Wean 50 vaschiedane Oatn vau da Kafääzuabereitung bekaunt san. Variiat wiad wos geht: De Gress vau de Schalal, de Glasln, mit oda ohne Zucka, Schlogobas, Müch, Müchschaum, Müchhaut, Schnops usw.
Inhoitsvazeichnis |
[drå werkln] De Weana Kafäähaus-Kuitua
De Weana Kafäähaus-Kuitua is sea komplex. Es gibt vü vaschiedane Aspekte, de wos a Roin spün, owa ned imma und iwaroi. Dazua kumt, dass si aa s Weana Kafäähaus im Lauf vau da Zeit vaändat hod. Zu jedn Weana Kafäähaus gheat a riesige Vüfoit an Kafää und Möhspeisn. Typisch san owa aa Marmor Tisch, Thonet-Sessl, Zeidungstisch und Innenarchitektur-Details im Stü vom Historismus.[2] Stefan Zweig beschreibts Weana Kafäähaus so: "Es ist eigentlich eine Art demokratischer, jedem für eine billige Schale Kaffee zugänglicher Klub, wo jeder Gast für diesen Obolus stundenlang sitzen, diskutieren, schreiben, Karten spielen, seine Post empfangen und vor allem eine unbegrenzte Zahl von Zeitungen und Zeitschriften konsumieren kann."[3]
[drå werkln] De Foabpalettn
Friacha hods Bezeichnungen wia Grossa Brauna, Melange oda Valängata ned gem. Dafia hod da Oba a Foabpalettn brocht: Vo schwoaz bis müchig-weiß hod ma daun bestön kena. Je schweaza desto steaka, je hölla desto müda. Domos hods no vü mea Kafääoatn gem wia heit, de Foabkoatn woa deshoib sea umfaungreich.[4]
[drå werkln] Da Piccolo
Im typischn Weana Kafäähaus hods unta de Köna a strenge Hierarchie gem. Da Piccolo woa in da Raunguadnung da Untaste. Owa jeda hod ois Piccolo aunfaunga miassn, kaana ois Oba. Da Piccolo hod de Tisch oogwischt, de Sessl grod gricht und gschaut, dass de Wossaglasl vau de Gäst imma nochgfüd wuan san. Bsundas vau de Damen is da Piccolo efta ois Bote fia Liabesbriaf eingsetzt wuan.[5]
[drå werkln] De Sitzkassiarin
Bis ziaka 1840 woa de Sitzkassierin de anzige Frau, de wos ma im Kafäähaus z seng griagt hod. In da Kuchl woan zwoa aa Fraun bschäftigt, owa de haum im Vabuaganen gorwat. De Sitzkassiarin hod fia a subtile Erotik im friahn Kafäähaus gsuagt, vua oim weu de Gäst nua Mauna woan. Sie woa imma freindlich und ruhig.[6]
[drå werkln] Konzeate
Anno 1788 hod in Wean s easchte Konzeatcafé aufgmocht. Damit hod a sea eafoigreiche Tradition aungfaungt. Da Mozart und da Beethoven san gean is Kafäähaus gaunga, um de Wiakung vau eanara Musi z dalem. Da Lanner und da Johann Strauss sen. haum im Kafäähaus gspüd und san do wia Popstars bewundat wuan. In de 1920a Joa is da Jazz ins Kafäähaus einzong. Des Konzeatcafé hod bis zum heiting Dog iwalebt.[7]
[drå werkln] Literatua im Café
Des Kafäähaus ois kuituarölle Institution a launge Tradition. De literarische Hochzeit hods Kafäähaus in da Zeit vaum Fin de siècle, in da Weana Modeane ghobt. Fia etliche Literatn is des Kafäähaus zum Hauptquartier wuan. Es is do sogoa a eigena Literatuazweig entstaundn de Kafäähaus-Literatua, dazua zöhn Weake, de wos gaunz oda teuweis im Kafäähaus gschriem wuan san: Stundnlaung is diskutiat und gschriem wuan, Konsumzwaung woa unbekaunt.. Dichda-Lesungen haum bis zum heitign Dog im Kafäähaus Tradition.
[drå werkln] Zeidung und Internetz
Da Zeidungsdisch gheat noch wia vua zum unvazichtboan Inventar vaum Weana Kafäähaus. Heit is des Internetz ois Medium im Kafäähaus dazua kuma. Des easchte woa des Café Stein, heit findt ma owa aa scho in oideingsessan Kafäähaisan an Hochgeschwindigkeits-Netzzuagaung. Internet-Café is scho zum stehendn Begriff wuan.[8]
[drå werkln] Schanigoatn
Etliche Weana Kafäähaisa haum an Schanigoatn. Meistns san des nua a boa Tisch und Sessl, de wos vuam Lokal auf effentlichn Grund stengan.
[drå werkln] Gschicht
Des easchte Kafäähaus is in Wean nochn End vau da Zwatn Tiaknbelogarung entstaundn. Da Legende noch hod ma anno 1683 aum End vau da Tiaknbelogarung zwa Sackln mit unbekauntn Baunln gfundn, de wos ma fia Kamöfuada ghoidn hod und deshoib vabrennt wean soitn. Owa da Kenig Jan Sobieski hod de Sackln seim Offizia Georg Franz Kolschitzky iwagem, dea wos si iwa de Baunln informiat hod und a wenga späda s easche Weana Kafäähaus aufgmocht hod.[9]
De Woaheit is owa, dass des easchte Weana Kafäähaus anno 1685 vaum Johannes Diodato, an Armenia aus da Tiakei, gründt wuan is.[10][11] Wia da Diodato ois Doppespion aunklogt wuan is, haum anno 1700 via weidare Armenia de Kozession zum Kafääausschaunk griagt. 1714 hods scho 11 Kafääsiada in Wean gem. Daun san de Wossabrenna (Schnopsbrenna) zua gresstn Konkurrenz vau de Kafääsiada wuan. Um de Streidarein z schlichtn hod de Maria Theresia de zwaa Bruadaschoftn zaumglegt.[12]
In da Mittn vaum 18. Joahundat woa im Prinzip scho fost ollas do, wos heit zua Tradition vaum Weana Kafäähaus gheat. Es hod do Zeidungen gem, ma hod Billard und Koatn gspüd und aa s legendeare Wossaglasl hods scho gem. Aum End vaum 18. Joahundat hods de easchte Hochzeit vaum Weana Kafäähaus gem. Es san vü neie Kafäähaisa baut woan, vua oim aa in da Vuastod. Im Zentrum san Luxus-Kafäähaisa entstaundn, wias s "Taroni" aum Grom. Da Taroni hod a in easchtn Schanigoatn aufgmocht.[12]
Da Kafää is in Wean so schnö beliabt wuan, dass 1819 scho 150 Kafääsiada do gem hod. Um 1900 san in Wean 600 Kafäähaisa in Betrieb gwen. De Gäste woan zu dera Zeit fost ausschließlich Mauna. Fraun woa da Zuatritt praktisch nua in Begleitung meglich.
De Kafäähaisa woa zu dea Zeit da zentrale Treffpunkt in Wean, oft woan aa Spüüsalons do integriat. De sog. Kafäähausliteratn haum ia Stammlokeu ois Lems- und Orwadsmiddlpunkt aungsegn, beispüsweis da Peter Altenberg, da Alfred Polgar, da Karl Kraus, da Hermann Broch und da Friedrich Torberg. Da Altenberg hod sogoa sei Post ins Café Central schickn lossn. Da Torberg hod mit da "Tante Jolesch", ana Saumlung vau Gschichtn und Anekdotn, in Weana Kafäähaus aa a literarisches Denkmoi gsetzt. Es hod owa aa no vü aundare Promis gem, fia de wos s Kafäähaus da Zwatwohnsitz woa: z.B. da Arthur Schnitzler, da Stefan Zweig, da Egon Schiele, da Gustav Klimt, da Adolf Loos, da Theodor Herzl und da Leo Trotzki.
In de 1950a Joa hod s "Kafäähaussteam" aungfaungt. De Freizeitgwohnheitn haum si vaändat, s Feansehn is aufkumma und s Kafäähaus hod mit da Espresso-Bar a direkte Konkurrenz griagt. Owa es gibt aa heit no etliche Kafäähaisa, de wos in Charme vagaungana Zeitn bewoat haum. Seit de 1990a Joa gibts sogoa wieda an klaan Aufschwung, vua oim aa, weu fia vü Touristn, da Bsuach vau an Weana Kafäähaus zum Standardprogramm gheat.
[drå werkln] Zuabereitung und Kafääspezialitätn
[drå werkln] Zuabereitung ois Gschäftsgeheimnis
„In Wien hat fast jedes Kaffeehaus eine aus verschiedenen Sorten bestehende Kaffeebohnenmischung, die jeder Kaffeesieder natürlich als „Geschäftsgeheimnis“ hütet. Sonst wird der Kaffee in ganz Wien gekocht und nicht gebrüht. Die bestimmte Menge ganz fein geriebenen Kaffees wird in das kochende Wasser (auf 1 Liter 8—10 Deka) [ also 80–100 Gramm, Anm.] geschüttet, mit einem Löffel umgerührt, und nachdem sie [sic!] einigemale aufgewallt ist, in die Aufzugmaschine geschüttet, worauf diese sehr langsam aufgezogen wird. Vielfach wird dem Kaffee mit Wasser gesprudeltes Eigelb beigefügt, um den Kaffee zu klären. Der aufgezogene reine Kaffee wird dann in gutschließenden Porzellankannen im Wasserbade heiß gehalten.“
– F.J.Beutel: Die modernen Getränke – 1212 Rezepte mit 68 Abbbildungen, Heinrich Killinger Kochkunstverlag, Leipzig und Nordhausen, 2. Auflog, undadiat (um 1925)
- Iwasetzung:
„In Wean hod fost a jeds Kafäähaus a Kafääbaunlmischung aus vaschiedanan Suatn, de wos a jeda Kafääsiada natialich ois "Gschäftsgheimnis" hiatn duat. Sunst wiad da Kafää in gaunz Wean kocht und ned brüht. De festglegte Menge vau gaunz fein griebanan Kafää wiad ins kochande Wossa (auf 1 Lita 8—10 Deka) gschitt, mit an Leffe umgriat, und wauns a boa Moi aufgwoit is, in de Aufzugmaschin gschitt, und drauf gaunz laungsaum aufzong. Dea aufzogane reine Kafää wiad daun in guadschliassndn Poazlankaunan im Wossabod haas ghoidn.“
Weu in Wean duat ma in Kafää siadn, desweng haassn de Kafäähausbetreiwa „Kafääsiada“. Dass des kaa Obweatung is, sicht ma do drau, dass da Traditionsball vau da Innung in Wean seit 55 Joa offiziö „Kafääsiadaball" gnennt wiad.[13]
An Briahkafää gibts in Wean aa, owa dea haasst do „Koalsboda", weu ra mitn Stockweakskaunl, in „Koalsboda-Kaunl“ gmocht wiad.[14].
[drå werkln] Spezialitätn
Im Weana Kafäähaus gibts a riesigs Aungebot vau untaschielichn Kafääs. De foigandn Oatn vo Kafää griagt ma in jedn uadantlichn Weana Kafäähaus:[9]
- Brauna (a grossa und a klaana) – a Mokka mit Obas in da klanan oda grossn Schoin
- Einspänna – a grossa Mokka im Henglglasl mit Schlogobashaum
- Fiaka – a grossa Mokka im Glasl mit an Stampal Rum oda Obstla; om drauf a Schlogobashaum
- Häfalkafää - a höla Kafää mit vü Müch, meistns im grossn Häfal serviat
- Kafää vakeat - a Müchkafää mit mea Müch ois wia Kafää
- Kaisamelange - a schwoaza Kafää mit Eigöb
- Kapuzina - a klaane Schoin mit schwoazn Kafää; mit a weng Obas, Gaugau oda griebana Schoglad driwa gstraad
- Konsul - a schwoaza Kafää mit gaun wenig Obas
- Maria Thresia - a Mokka mit Orangenlikör, meistns im Glasl serviat
- Melange – da Klassika, hoib Kafää und hoib Müch
- Schwoaza (a grossa und a klaana) (aa großa oda klaana Mokka) – a Mokka in ana grossn bzw. klaanan Schoin
- Tiakischa Kafää - a fein gmolana und stoak brennda Kafää, aufkocht und mit Sud serviat
- Valängada – a klana Schwoaza wiad mit doppeda Wossamenge gmochd
Heit griagt ma in de meistn Kafäähaise natialich aa "Caffe Latte", "Latte Macchiato", "Cappuccino", "Espresso" und so weida, de wos in de letzt Joazehnt sukzessive dazua kumma san.
[drå werkln] Bekaunte Weana Kafäähaisa
In Wean gibts iwa 1100 Kafäähaisa, dazua rund 1000 Espresso-Bars und iwa 200 Kafää-Konditoreien. De bekauntastn klassischn Kafäähaisa in da Weana Innenstod san:
- Café Central, 1. Hieb, im Palais Ferstel, Herrngossn
- Café Demel, 1. Hieb, Kohlmoakt, k.u.k. Hofzuckabäcka seit 1786
- Café Diglas, 1. Hieb, Woizeun
- Café Frauenhuber, 1. Hieb, Himmelpfortgossn – ans vau de ötastn Kafäähaisa vau Wean (seit 1824)
- Café Griensteidl, 1. Hieb, Michaelerplotz – 1990 nei eaeffnet am Ort vaum oidn Café Griensteidl (1847–1897)
- Café Hawelka, 1. Hieb, Dorotheergossn
- Café Herrenhof, 1. Hieb, Herrngossn – vaewigt im Weak vau Die Tante Jolesch vaum Kafäähausliteratn Friedrich Torberg, anno 1961 zuagmochd
- Café Landtmann, Dr.-Karl-Lueger-Ring
- Café Museum, 1. Hieb, Operngossn – de uaspringliche Innenausstottung kummt vaum Adolf Loos
- Café Prückel, 1. Hieb, Stubnring (Eckn Dr.-Karl-Lueger-Plotz)
- Café Sacher, 1. Hieb, im Hotel Sacher, Philharmonikerstrossn, hinta da Oper (berühmt aa zweng da Sachaduadn)
- Café Schwarzenberg, Kärntna Ring (Schwoazznbeagplotz)
- Café Westend, 7. Hieb, Mariahüfa Strossn
[drå werkln] Biacha
- Rick Rodgers: Das Kaffeehaus. 120 klassische Rezepte und Geschichten aus Wien, Budapest und Prag. Christian-Verlag, Minga 2003, ISBN 3-88472-572-6 (Kochbuach)
- Wolfram Siebeck: Die Kaffeehäuser von Wien. Eine Melange aus Mythos und Schmäh. Heyne, Minga 1996, ISBN 3-453-11530-9 / Edition Wien, Wean 1996, ISBN 3-85058-125-X
- Christopher Wurmdobler: Kaffeehäuser in Wien. Ein Führer durch eine Wiener Institution. Klassiker, moderne Cafés, Konditoreien, Coffeeshops. 2. Auflog. Falter Verlag, Wean 2010, ISBN 978-3-85439-439-6
- Kurt-Jürgen Heering (Hrsg.): Das Wiener Kaffeehaus. Insel, Frankfurt am Main 2002, ISBN 3-458-33018-6.
- Hans Veigl (Hrsg.): Lokale Legenden. Wiener Kaffeehausliteratur. Kremayr und Scheriau, Wean 1991, ISBN 3-218-00530-2
Hanser, Minga 1991, ISBN 3-446-16429-4 .
Erweiterte und kommentierte Neuauflage: oekom verlag, Minga 2006, ISBN 978-3-86581-023-6 - Michael Rössner (Hrsg.): Literarische Kaffeehäuser, Kaffeehausliteraten. Böhlau, Wean 1999, ISBN 3-205-98630-X.
- Katja Sindemann: Das Wiener Café. Die Geschichte einer ewigen Leidenschaft, Metroverlag, Wean 2008, ISBN 978-3902517746
[drå werkln] Im Netz
| Commons: Cafés in Vienna – Buidl, Videos und/oda Audiodatein |
- Alfred Polgar: Theorie des „Café Central
- Literatencafés – ein Spaziergang durch das Wien der Jahrhundertwende
- Netzseitn vau da Fochgruppm Wean vau de Kafäähaisa
- Wiener Kaffeehäuser – Reisebericht mit Kafäähaus-Lexikon
- Österreichischer Kaffee- und Tee- Verband Kafäärezepte und Kafää-Wissn
- Weana Kafää Museum
- Weana Kafäähauskuitua
- Katja Sindemann: Nicht daheim und doch nicht an der frischen Luft — Die Geschichte einer ewigen Leidenschaft. Eine Erinnerung an die jüdische Kultur im Wiener Kaffeehaus zwischen Fin de Siècle und 1938.
- Wiener Kaffeehaus (275 Jahre), Austria Wochenschau vaum 5. Dezemba 1958, Fümarchiv Austria / Vienna Podcast
[drå werkln] Beleg
- ↑ Kaffeehäuser werden Kulturerbe auf ORF vaum 11. Novemba 2011
- ↑ Intangible Cultural Heritage in Austria: Viennese Coffee House Culture
- ↑ Spiegel Online: Wiener Kaffeehäuser - Lieblingsort der Literaten
- ↑ Farbe auf wwww.wiener-kaffeehaus.at
- ↑ Piccolo auf wwww.wiener-kaffeehaus.at
- ↑ Sitzkassierin auf wwww.wiener-kaffeehaus.at
- ↑ Konzerte auf wwww.wiener-kaffeehaus.at
- ↑ Internet auf wwww.wiener-kaffeehaus.at
- ↑ 9,0 9,1 Wiener Kaffeehäuser (planet-vienna.com)
- ↑ Wer brachte den Kaffee nach Wien
- ↑ Teply, Karl: Die Einführung des Kaffees in Wien. Verein für Geschichte der Stadt Wien, Wien 1980, Bd. 6. S. 104. zitiert in: Seibel, Anna Maria: Die Bedeutung der Griechen für das wirtschaftliche und kulturelle Leben in Wien. S. 94 online abrufbar unter: http://othes.univie.ac.at/2016/ (als .pdf) und http://www.vienna.cc/d/kaffeehaus_geschichte.htm
- ↑ 12,0 12,1 Caféhaus - Geschichte
- ↑ Wiener Kaffeesiederball, obgruafn am 17.Novemba 2011
- ↑ Karlsbader Kanne