Weanarisch
Aus Wikipedia
| Der Artikl is im Dialekt Weanarisch gschrim worn. |
| Weanarisch | |
|---|---|
| Gredt in | Österreich (Wean, Niadaestareich, Burgenland) |
| Sprecha | ca. 3 Müllionen |
| Klassifikation |
|
| Offiziella Status | |
| Amtssproch | derzeit ned |
| Sprochcode | |
| ISO 639-1 | -- |
| ISO 639-2 | gem (sunstige german. Sprochn) |
| ISO 639-3 | bar |
| Weana Sprochraum | |
ungefäare Einflussbereich |
|
Weanarisch (standarddeitsch: Wienerisch) is da traditionölle Dialekt vo Wean. Des is a ostmittlboarische Variantn vo da boarischn Sproch.
Seine Eignheitn san voa oim im Wortschotz z findn. Wäu Wean ois Hauptstodt vo Österreich-Ungarn amoi Wödgöitung ghobt hod und späda no imma an großn kuituaröin Eifluss, is s Weanarische wödweit bekannt woan. Dass de Bsundaheit vom Weanarischn voa oim im Wuatschotz z findn is, hod mit de stoakn internationaln Vaflechtungen aus da Zeit vom Habsburga-Reich z duan, owa aa mitn makabren Weana Hamur, dea duach a Mischung aus Fatalismus („Is eh ois wuascht“) und Iwalebmswün („A echta Weana geht net unta“) entsteht und an Weana Schmäh.
Inhoitsvazeichnis
|
[dro werkln] Sprochliche Bsundaheitn vom Weanarischn
[dro werkln] Wuatschotz
S Weanarische is kloa ois boarische Sprochvariantn erkennboa, is owa gleichzeitig aa a woahres Schotzkastal eiropäischa Sprochkuitua - mit lateinischn, franzäsischn, italienischn, jiddischn, tschechischn, ungarischn, kroatischen und voa oim bähmischn Elementn. Interessante sprochliche Einfliss kumma ausn Mittlhochdeitschn und Oidhochdeitschtn, owa am stäakstn natialich aus Gebiet vo da ehemolign k.u.k. Monarchie. Duachn Wuatschotz is des Weanarische zu an eiganan Dialekt wuan. Da Wehle schreibt in dem Zaumahaung vo Kühschraunk- respektive Schmöztieglfunktion.[1]
[dro werkln] Beispü
- ausn Oidhochdeitschn: Zähnd (vo zand), Hemad (vo hemidi)
- ausn Mittlhochdeitschn: Greißla (klana Lebmsmittlhändla, vo griuzel; Diminutiv von gruz ‘Korn’), Baaz (‘schleimige Masse’, vo batzen ‘klebrig/waach sein’), si ohgfrettn (vo gefrett = ‘Ärga, Miah’)
- ausn Hebräischn und Jiddischn: Masl (‘Glick’, von hebr. mazal), Hawara (‘Freind’, von hebr. chaver), Gannef (‘Gauna’, von hebr. ganav), Schnorra (vom Jiddischen)
- ausn Tschechischen: Motschga (‘unappetitlicha Brei’, vo močka ‘Pfeifenrückstaund’ oda omáčka ‘Soßn, Suppn’), Pfrnak (‘(große) Nosn’, vo frňák)
- ausn Ungarischn: Maschekseitn (‘de aundare Seitn’, von a másik), Gattihosn (‘lange Untahosn’, vo gatya 'Hosn'), Palatschinken ( vo palacsinta)
- ausn Italienischen: Gspusi (‘Freindin’, vo sposa), Gstanzl (vo stanza)
- ausn Franzäsischen: Trottoa (‘Gehsteig’, vo trottoir), Lawua (‘Waschschissl’, vo lavoir), Loschie (‘Untakunft’, vo logis), Blafoon (‘Zimmadeckn’, vo plafond), Potschampel (‘Nachttopf’, vo pot de chambre), Paraplüü (‘Regnschiam’, von parapluie)
[dro werkln] Aussproch
De Phonologie untascheid si nua wenig vo de aundan mittlboarischn Dialektn. So findn si a de foigandn typischn Meakmoi vom Mittlboarischn im Weanarischn.
- Konsonantenschwächung: Lenisierung vo de stimmlosn Fortis-Konsonanten [p, t, k] zua stimmlosn Lenis-Konsonantn [b̥, d̥, g̊]. Dees [k] im Aunlaut bleibt owa in da Regl a Fortis, waun a Vokal foigt (vgl. z. B. Kotzn 'Katzen' vs. grotzn 'kratzen').
- Vokalisiarung vom [l] im Wortinnan noch am Vokal,
- z. B. also → oiso [ˈɔe̯so], Soldat → Soidot [sɔe̯ˈdɔːt], fehlen → föhn [fœːn], Kälte → Köödn [ˈkøːd̥n̩]
- Vokalisiarung vom [l] am Wortende nach einem Vokal,
- Delabialisiarung (Entrundung) palatala (d. h. vordera) grundata Vokale,
- Labialisiarung (Rundung) palatala ungerundeta Vokale voam [l],
S Weanarische hod owa de foigandn Auffälligkeitn:
- Monophthongierung: Diphtonge wean oft monophthongiat. Beispü:
- standarddeitsch heiß – westmittlboarisch hoaß – weanarisch haaß [haːs]
- Typisch san täuweis sea zogn ausgsprochane Vokale, bsundas am Sotzende. A Beispü: Heeaasd, i bin do ned bleeed, wooos waaasn ii, wea des woooa.
- Meidlinger L: a spezifische Realisiarung vom /l/, de wos voa oim da Orbataschicht zuagsprochn wiad
- Vokaleischub bei Konsonantnfoign (Sprossvokal): zua Intensiviarung (meistns im negativn Sinn). Beispü:
- Vaschwind! – intensiviat Vaschawind!
- Vabrecha! – intensiviat Vabarecha!
- oobrennt – intensiviat oobarennt
- Groodaus! – intensiviat Garoodaus!
[dro werkln] Grammatik
In da Grammatik gibts kane Bsundaheitn gegniwa dena aundan boarischn Dialektn. Es gibt do aa de typischn Obweichungen vom Standarddeitschn, wia z.B. s Föin vom Genitiv.
[dro werkln] Morphologie
[dro werkln] S Morphem {ua} (ur)
Im Weanarische wad s Morphem ua (ur) vüseitig gnutzt:
- Dees standardsprochliche ua- (ur) is a Präfix zu Substantivn, Adjektivn und Adverbn; dees is oiso ka eignständigs Wuat und bedeit afoch ‘uaspringlich’. Im Weanarischn kaun dees a rein vastäakende Bedeitung hom.
- Waun jemaund da Uahiafla is, daun is dees a Steigerung vom Schimpfwuat Hiafla. A Uahetz is a Heidnspaß. Waun jemaund uablad is, daun is dees in da Regl aa Fettsichtiga.
- Dees kaun owa im Weanarischn aa ois Steigarungspartikl zu Verbn vawendt wean. Daun vahoid si s ua wia a eignständigs Wuat und bedeit sea, bsundas; zum Beispü: Dees gfreit mi ua.
- Dees kaun owa aa zu ana gaunz Verbalphrasn gsteigat wean, wia in Du wiast ua VP[de Probleme kriagn] oda Wia hobn ua VP[de Gaude g'hobt].
- Bsundas oft wird ua in sarkastischn/ironischn Zaumenhängen vawendt: Dees woa jo uagscheid! mant ‘Dees woa jo sea intelligent’ ois Kommentar zu ana blädn Haundlung.
De Foam vo da Steigarung wiad haifig vo Jugendlichn vawendt, äitare Weana benutzn des nua sötn.
[dro werkln] Vaklanarungsfoam
De fias Boarische typischen Diminutivsuffixe -(e)l und -al bzw -erl san im Weanarischen woascheinlich bsundas haifig aunztreffn und wiad auf ollas Mägliche aungwendt:
- Da Weana Stephansdom wiad meistn nua kuaz Steffl genennt
- De untairdische Passage beim Schottentor is es Jonasreindl (Franz Jonas woa beim Bau da Buagamasta und Reindl is a Pfandl)
- S Dorotheum kennt ma in Wean ois Pfandl ('Pfandleihaunstoit')
[dro werkln] Weanarisch in da Kunst
Dees Weanarische hod ois Sproch a launge Tradition in da Kunst: in Literatua und Gsaung.
[dro werkln] Theata
- Voikstheata
S Oid-Weana Voikstheata vom 18. und 19. Joahundat hod de untan und mittlan Gsöischoftsschicht ois Publikum ghobt und hod a de Sproch vo dena Schichtn vawendt. De wichtigstn Autorn woan: Josef Alois Gleich, Karl Meisl, Adolf Bäuerle, Ferdinand Raimund und Johann Nepomuk Nestroy. Dees woan komödiantische Stickln, de owa aa duachaus zeitkritisch woan, soweit dees de domolige Zensur zualossn hod.
Im 20. Joahundat sans voa oim da Jura Soyfer („Der Lechner Edi schaut ins Paradies“) und da Ödön von Horváth („Geschichten aus dem Wiener Wald“). Bei dena Autorn stengan zeitkritische Aspekte im Vuadagrund.
Sprochlich obgrenzn muass ma de Voiksstickln vom Weana Schriftstöla Ludwig Anzengruber, dea a Oat iwaregionaln Kunstdialekt vawendt hod.
- Mittlstickl
A Bundaheit vo de Weana Klakunstbühnen vo de 1930a und 40a Joa woa sognennde Mittlstickl. Des woa a kiazas zeitkritisches Theatastickl, des wos zwischn da Serviapausn und da Zoipausn vo an Kabarettprogramm aufgfiat woan is. Bsundas eafoigreich – und duachgängig auf Weanarisch – woas Mittlstickl „Pratermärchen“ (1936) vo Rudolf Weys. De bedeitendstn Mittlstickl san vom Jura Soyfer.[2]
- Aundare Dramenfoamen
Karl Kraus hod zwischn 1915 und 1922 sei satirisches Easta-Wödkriag-Drama „Die letzten Tage der Menschheit“ gschriem. Dabei hod a in de Dialoge Zeitgenossn Weanarisch redn lossn, um an kriagshetzarischn Irrsinn zum dokumentian.
Dees 1-Peasonen-Stickl „Der Herr Karl“ vo Helmut Qualtinger und Carl Merz hod 1961 noch da Uaauffiarung im TV fia Aufregung gsuagt. Es zagt an opportunistischn Weana, dea seine hoastraibendn Aunsichtn iwas Zeitgeschehn in de letztn Joazehnt zum bestn gibt.
[dro werkln] Lyrik
Josef Weinheber hod 1935 sein eafoigreichn Gedichtband „Wien wörtlich“ aussabrocht, dea wos a Gedichte auf Weanarisch enthoidn duat („Es wäre nicht Wien“, „Der Phäake“).
Ebenfois in de 1930an hod da Peter Hammerschlag seine skurrün Gedichtln gschriem, a boa davo auf Weanarisch („Pülcherdialog ad infinitum“) oda zumindast mid an Weanarischn Eischlog. Vaeffentlicht sans olladings east in de 1970an vom Friedrich Torberg woan.
In de 1950an hods mit an Schwung a gaunze Reihn vo sea bedeitendn Vaeffentlichungen auf Weanarisch gebm. Do san voa oim H. C. Artmann („med ana schwoazzn dintn“), Gerhard Rühm und Konrad Bayer („glaubst i bin bled“) hervuazhebm. De san aa ois Wiener Gruppe bekannt.
In de 1970an hom de Mundoatdichta Trude Marzik („Aus der Kuchlkredenz“) und Anton Krutisch („Wiener Lavendel“) a gwisse Popularität dazüt.
[dro werkln] Prosa
Im umfaungreichn humoristischn Weak vom Alexander Roda Roda (1872–1945) findt ma unta aundam weanarische Dialoge (z. B. in „Wie man dem Wienerherzen wehetut“).
1906 is in Wean dea berihmte, berichtigte Porno-Roman „Josefine Mutzenbacher. Die Lebensgeschichte einer wienerischen Dirne, von ihr selbst erzählt“ aussakumma. De Dialog vo dem Roman san weitgehend in weanarisch gschriem. Voa oim da Sexual-Woatschotz vo da domolign Zeit in Wean is so bis ins Detail bekaunt.
1971 hod da Wolfgang Teuschl „Da Jesus und seine Hawara“ vaeffentlicht, a Iwatrogung vom Evangeliums ins Weanarische, de heit ois Klassika güt.
An Haufn Biachl in Weanarisch hod da Hans Werner Sokop gschriem. Ea hod a Kindabuachklassika wia „Struwwelpeter“, „Der kleine Prinz“ und Wilhelm Busch Gschichten ins Weanarische iwatrogn.
[dro werkln] Comics
Vo da Comicserie Asterix san foigande Bände ins Weanarische iwatrogn woan:
- Da große Grobn (1997), vo Günter Brödl (als Dr. a. D. Kurt Ostbahn)
- Da Woasoga (1998), von Günter Brödl (als Dr. a. D. Kurt Ostbahn)
- Asterix oes Legionäa (1999), von H. C. Artmann
Da Asterix vom Artmann güt ois Klassika.
[dro werkln] Weanaliad
S traditionölle Weanaliad is a weatvois Woatschotz-Archiv fia de Rednsoatn vo seina Entstehungszeit. S Weanaliad hod in da Zeit zwischn 1880 und 1930 an Gipfe erreicht. De legendärn Aufnaumen vo Maly Nagl aus de 1920a und 30a Joa („I brauch’ ka schöne Leich’ …!“, „Mei Alte sauft so viel wia i“) san dafia a Beispü. Ois wichtige Autorn vom Weanaliad san Wilhelm Wiesberg (1850–1896) („D' Hausherrnsöhnl'n“) und Carl Lorens (1851–1909) („Jetzt trink ma no a Flascherl Wein“) heavuazhem.
Dea aufkummande Schloga und de iwaregionale Untahoidungsinsustrie hom dees Genre owa mea und mea vawässat.
In de 1970a is dees Genre u. a. duach Horst Chmela („Ana hot immer des Bummerl“), Karl Hodina („Herrgott aus Sta'“) und André Heller („Wean, du bist a Taschnfeitl“) wieda belebt woan. Aa da Roland Neuwirth, dea wos si söwa ois Eaneiara vom Weanaliad begreift, is domois zum eastn Moi in Eascheinung tretn. Ea hod in seine spädan Liada a zagt, dass da Blues und s Weanarische sea guad zaumapassn.
Traditionö hom in Wean a vü Schauspüla Weana Liada gsunga: z. B. Alexander Girardi („Fiakerlied“), Hans Moser („Die Reblaus“, „In der Kellergass’n“), Paul Hörbiger („Weil i a alter Drahrer bin“), Fritz Imhoff („Ja, wenn der Regen lauter Gumpoldskirchner wär“), späda aa Michael Heltau und Stephan Paryla.
Aa etliche Opernsänga hom s Weanaliad gwiadigt, zum Beispü Erich Kunz, Heinz Holecek, Walter Berry und Heinz Zednik.
[dro werkln] Kabarettliad
Seit de 1910a bis in de 50a Joa woa da Hermann Leopoldi („In der Barnabitengass’n“, „Schnucki, ach Schnucki“) a Fixstean unta de Weana Vuatrogskinstla.
In de 1950a und aa de Foigejoa hom Kabarettistn wia da Gerhard Bronner („Die alte Engelmacherin“, „Krügerl vorm G’sicht“, vortrong mitn Helmut Qualtinger) sowia da Georg Kreisler s Weanaliad kontakariat. Heit sans Kabarettistn wia da Josef Hader („Warum“) de dees aa aso mocha. Owa em ned nua mitn Weanaliad ois Schablon, sundan aa mit ana satirischen Variantn ois Kabarettliad. S Duo Gerhard Bronner und Helmut Qualtinger („Der Halbwilde“, „Der g’schupfte Ferdl“ usw.) sowia Georg Kreisler („Tauben vergiften“, „Am Totenbett“), owa z. B. aa da Alfred Dorfer („I waas oft ned“) san damid sea eafoigreich gwen.
In de 1950/60a Joa hom de kabarettistischn Liada vo Pirron und Knapp („Tröpferlbad“, „Hausmastarock“) de Weana Lebmsweis widagspiaglt und woan so guad wia jedn bekaunt.
[dro werkln] Austropop bis Rap
Ois Startschuss fia de Dialektwöin vo da österreichischn Popmusik güts 1970 vaeffentlichte Liad „A Glock’n, die 24 Stunden läut'“, gsungan vo da Weanarin Marianne Mendt, gschriem vom Gerhard Bronner. Im söm Joa is „Glaubst i bin bled“ vo da Worried Men Skiffle Group aussakuma, des wos vo da Ö3-Musicbox produziat woan is.[3] 1971 hod daun da Wolfgang Ambros „Da Hofa“ aussabrocht und da Arik Brauer „Sie habn a Haus baut“. 1972 san „Der Tschik“ vom Georg Danzer sowia „Alle Menschen san ma zwider“ von Kurt Sowinetz easchiena.
In dena foigendn Joa hod da Abros „Es lebe der Zentralfriedhof“ und „Die Blume aus dem Gemeindebau“ aussabrocht und da Danzer mit „Jö schau“ und „Hupf in Gatsch“ große Eafoige gfeiat. Danem hom se no aundare Künstla etabliat, de wos weanarisch gsunga hom: Da Sigi Maron („He Taxi“, „Da Hausmasta“), da Peter Cornelius („Hampelmann“, „Du entschuldige, i kenn di“), Heli Deinboek („Waun de Neurosen blüh’n“, „Too dörti für Gerti“), da Rainhard Fendrich („Ich bin ein Negerant, Madame“, „Zwischen 1 und 4“), de Neue-Deutsche-Welle-Band DÖF („Taxi“, „L. Hirschinger“), da Ostbahn-Kurti („I hea di klopfn“, „Neiche Schoin“), da Richard Weihs („Grantscherbn Blues“, „Ringlgschpü“), de Alkbottle usw. Aa „Zuagraste“ wia dea Steira Ludwig Hirsch („Die Omama“) und de Schweizerin Maria Bill („I mecht landen“) hom Austropop Liada auf weanarisch gsunga.
Aa dees Weanaliad Genre hom Austropopa imma wieda bedient. Beispü dafia san „Wem heit net schlecht is“ (1975) vom Ambros,„Heut’ bin i wieder fett wie ein Radierer“ (1972) vom Danzer, „'s Naserl“ (a oide Hans-Moser-Numma ausm Füm „Ober, zahlen“) vom Duett Ambros/Fendrich (1984). Eawähnensweat aa da Weanaliad-Ausflüg vo da steirischn EAV mid „Leckt’s mi“.
Dass ma auf Weanarisch aa rappen kaun, hod ois easta da Falco („Der Kommissar“, 1981) bewiesn, gfoigt vo Drahdiwaberl („Die Galeere“, 1983) und Schönheitsfehler („A guata Tag (in da Betonwüste)“, 1996). Zua gleichn Zeit hod aa de Fünfhaus Posse a gaunzes Oibum im Dialekt außebrocht. A boa Joa späda hom daun de Rapper AGeh Wirklich und Adem Delon mit „Sweet Vienna“ a Wean Hymne auf Weanarisch vaeffentlicht. Beide san aa heit no aktiv.
[dro werkln] Füm und Fernsehn
Es gibt an Haufn Füme und aa Feansehserien in denen a Weana Dialekt zum hean is. A boa Beispü san:
- Ein echter Wiener geht nicht unter
- Kaisermühlen Blues
- Kommissar Rex
- Trautmann
- Die Sackbauer Saga (da Mundl Füm)
- Muttertag
[dro werkln] Ausblick
Heit wiad in Wean vo vün Leit a Weidaentwicklung vom Schänbrunna Deitsch gredt, olladings ohne de dafia typische Nasaliarung vo de Vokaln. Des is a Hochdeitsch, des wos mit weanarischn Wäatan und Redewendungen aungreichad is. A Sproch, de wos uaspringlich am Weana Hof (Schloß Schänbrunn), vo Odlign und vom ghobanan Biagatum gsprocha woan is, während s "echte Weanarisch" traditionö de Sproch vo da Untaschicht und vo da Mittlschicht woa und deshoib vo da Obaschicht nia hoch aungseng woa und is. De Eistöllung is heit vo weitn Täun vo da Mittlschicht iwanomma woan.
Es gibt owa aa wieda mea Leit, de wos an kuituarön Weat vom echtn Weanarisch z schätzn wissn, s Weanarisch vom Weanaliad, s Weanarisch vo Johann Nestroy, H. C. Artmann und Helmut Qualtinger. Fia ans vo de neiastn wissnschoftlichn Weanarisch-Projekte, s Weanarische fian Computa zum Adaptian, hom "die Forscher Hanno Pöschl ein paar Wienerisch-Klassiker zum Lesen gegeben: unter anderem Med ana schwoazzn dintn und eine Asterix-Ausgabe von H. C. Artmann".[4]
[dro werkln] Typische Woate und Redewendunga
[dro werkln] Interjektionen
- Öha! = Hoppala!
- Kruzzitiakn! (vo "Kuruzzen und Türken") = Vadaumt!
- Kruzifix noamoi! = Verdaumt noamoi!
- Himml, Oasch und Zwirn! = Verdaumt noamoi!
- Na Oida! = Ausdruck vo Erstaunen, Unglaibigkeit, Zuan...
- Jessasmarantjosef! = daschrockana Ausruaf
- I hau mi’ oh! = I lach mit tod (vgl. *rofl)
- Bist du deppat! = Ausdruck vo Erstaunen (Bist deppat? is dagegn agrresiv und hoasst Bist bläd?)
- Jo eh ur! = Jo wiaklich!
- I eh a! = I natialich aa!
[dro werkln] Appelle
- Heast, Oida! = Hea amoi! (Aunrede unta Freindn, bei Fremden weniga freindlich gmant)
- Heast, Deppata! = Hea amo hea, du! (gneavt, unhäflich)
- Zah’ aun! = Moch gfälligst schnölla!
- Loss mi auglahnt! = Loss mi in Ruah!
- Lass’ mi in Kraut! = Loss mi in Ruah!
- Rutsch ma n Buggl owe! = Loss mi in Ruah! Des interessiat mi ned.
- Mochts, wos woits! = Is mia egal, wos ia mochts! I hob so und so nix zum Sogn.
- Reiß di zam! = ‘Nimm dich zusammen!’
- Seavas! = Servus! (Weana Gruaß, owa aa Ausdruck vom Erstaunen: Na seavas!)
- Hawedehre/ Dere = I hob de Ehre! (Weana Gruaß, owa aa Ausdruck vom Erstaunen: Na Hawedere!)
- Hau di iwa d Haisa! = Vaschwind!
- Brauchst a poa Watschn? = Suachst an Streit
- Do is öha. = Bis dohi owa nimma weida!
- Moch Meta! = Vaschwind!
- Valier di! = Vaschwind!
[dro werkln] Aus da Orbatswöd
- Postla = Mitorbata vo da Post, aa Briaftroga
- Taxla = Taxifoara
- Kiwara = Polizist
- Häh = uniformiata Polizist
- Huastenzuckal = Polizist in Zivü
- waaße Maus = Polizist auf an Motoaradl
- Pompfünebera = Bestotta, vo frz. pompes funèbres
- Postn = Aunstöllung, Job in da Vawoitung
- Hockn = Aunstöllung, Job in an Handweaks- oda Industriebetrieb in da Produktion
- an Haring nehma = spontan an ned aunkündigtn Urlaubstog nehma (i nimmm ma an Haring)
- hocknstaad = orbatslos sei
- Pfoff = Pforra
- Funknschuasta = scheazhoft fia Elekrtika
- Pappnschlossa = scheanzhoft fia Zaunoazt
- Pfostnwixa = scheazhoft fia Zimmara
- Leimbeidl = scheazhoft fia Tischla/Schreina
- Gschirlscheissa = scheazhoft fia Gäatna
- Pfostn = ungschuite Hüfsorbatskroft
- Greißla = Gmischtwoanhändla
- pfuschen = schlecht orbatn oda schwoaz orbatn
- Pfusch = schechte Orbat oda Schwoazorbat (aa hiepfuscht, zuwepfuscht)
- Bugl aa Lehrbugl = Lehrbua, Azubi
- tschinöön = orbatn; vo ungar.: csinál = mochn, duan
- Fichtnmoped, Fichtnmoppal = scheazhoft fiar a Motoasagl
- Deckl = Fiahraschein, Kontroikoatn fia a Hua
- Umfolla = Wendehois
[dro werkln] Ausm Rotlichtmiliö
- Peitschalbua = Zuahöta
- Strizzi = Zuahöta, klana Gauna
- Asfoitschwoibn = Hua, Prostituiate
- Prodahua = büllig Hua, Prostituiate ausm Weana Proda (2. Beziak)
- Blosbaa = gaunz büllige Hua, (ausm Drognstrich beispüsweis)
- Bugl = Leibwächta
- Giftla = Drognsüchtling
- Mei Oide hod de Tant = mei Lebmsgefäatin hod iare Toge
- Föisn / Staa = Strofaunstoit Staa an da Donau
- des Ansa = Strofaunstoit vom Laundesgericht Wean
- des Zwara = oide Strofaunstoit am Hernoisa Giatl
- de Liesl = Polizeistrofaunstoit Roßauer Lände (friacha hod de Stroßn Elisabeth-Kai ghaaßn)
- es is grean = Polizei im Aunmarsch (friacha woan de Polizeiunifoamen grean)
- Jaukal = Spritzn
- ... Meta gmocht = ... Joahre im Häfn gsessn, aa waun ana schnö vaschwundn is
- haschn = Marihuana konsumian
- haatzn = Marihuana oda an Tschick rauchn, aa schnö foan
- waach = Cannabis-Rausch
- Häfn = Gfängnis
- Schmoiz = Hoftstrof
- Kua = Hoftstrof
- Speiskoatn = Voastrofnregista
- Durt wochsn de Feidln so laung ausn Bodn = unsichare Gegend (Feidl = Messa)
[dro werkln] Ausm Oitog
- Tschick = Zigarettn
- Bahööl = Aufrua, Wirbe
- Glei spüts Granada! = Glei gibts an Wirbe
- Ramassuri oder Remassuri = Duacheinanda; Beispü: Ramassuri? Ramazamma!
- Gschnas = Foschingsfeia, Masknball
- Eiskostn = Küüschraunk
- Semmal, Weckal = klane Sömme
- Guakal = Essigguakn oda a Trick beim Fuaßboi
- Eierschwammal = Pfiffaling
- Sackerl = Tütn, Kunststofftoschn
- Kiddl = Rock (Gwaund), Arbatsmauntl
- Tschäsn = Auto (leicht obweatend)
- Schissl = Auto (foaboara Untasotz)
- Kistn = Auto oda Computa
- Kraxn = Auto des wos nimma so richtig gäht oda aa a aundas Gerät mit Probleme
- Klumpat = Kram wos nix taugt
- an Potschn hom = an plottn Rafn hom oda aa bläd sein
- hinich auf de Schläuch = gähbehindat
- Potschnkino = Feanseha (Pantoffekino)
- Potschn = Schlapfn
- Gschroppn = Kinda (scherz-/boshaft)
- Gfraster = Kinda (boshaft)
- Gretzn = Hautausschlog, ungezogans Kind
- Tschoppal = klans Kind, Hüfsbedüaftiga
- Spezi = Freind und ‘Cola mit Fanta gmischt’
- Spatzi = lieabevoi fia Freindin
- de zwa hom a Pantschal = de zwa hom a Vahötnis
- Weh = Valiera
- Lulu (m.) = Weichei (kummt aus da Kindasproch fia Urin und Gschlechtstäu)
- Tachinierer = ana dea wos se voa da Orbat druckt
- Negerant = Habenichts
- Bsoffener = stoak Betrunkena
- Bsuff = Rausch, Alkoholika
- Hamur = Humor
- L'amua-Haatscha = laungsaume Schnuizn
- Menasch = vo daham mitgnummanas Essn, Pausnbrod, (vo frz. menage ‘Haushoid’)
- do fäuts = do stinkts
- Leiberl = T-Shirt
- Laberl = klana Lab (z.B. Brod), Fleischlabal (Frikadöin), Fetznlabal (friacha: Fuaßboi)
- Woama = Homosexuella
- Obi gspritzt = Opfesoft mit Sodawossa
- Prolotoaster = Solarium (scheazhoft)
- Proletenschlauch = U-Bahn (bäsoatig)
- Waastl = schiacha, fetta Hund
- Blaada = fettsüchtiga Mensch
- Hatscher = launga Weg
- Gscheada = Barbare vom Laund
- Tschusch = Auslända, insb. vom Balkan (obweatend)
- Fotznhobel = Mundharmonika (scheazhoft)
- Viech = ned nua fia Tia, sondan a fia: Waunzn, Musklmaun
- Tschick, Spee, Spau = Zigarettn
- Schnorrst ma a(n) Tschick? = Gibst ma a Zigarettn?
- Loss an Tschick umewoxn! = Gib ma a Zigarettn!
- Schaasdromme = oide Frau
- Bluza = Kopf
- Ha(r)pfn = Bett
- Kramuri = Krimskrams
- Peckerl = Tattoo
- brunzn, wischerln, schiffn = urinian
- I-Tipfal-Reida = Pedant
- Tschurifetzn = Intimpflegetiachl
[dro werkln] Scheazhofta Diskuas
- Aansapanier = Sunntogsgwaund
- Wuchtldrucka oda Gschichtldrucka = Liagna
- Schittst mi jetzt (mi’n Tee) au? = Liagst mi jetzt aun?
- a Eitrige mid an Bugl, an Siassn und an Sechzehna Blech / a Eitrige mid an Bugl, an Siassn und ana Hüsn = A Kaaskraina mid an Brotscheazal, siassm Semf und an Ottakringer Dosenbia (Blech)/Floschnbia (Hüsn)’ – Ottakring is da 16. Weana Gemeindebeziak
- Dosnsemme oda Blechsemme oda Blechweckal = Dosnbia
- Schmähtandla = Scherzkeks
- Marmeladinger oder Piefke = Breiss, Noaddeitscha
- Gfüda = dicka Mensch
- Gstopfta = Mensch mid vü Göd
- Maxi (aa Maxal) = klana Maun, oft Spüstaa, aa s Puch-Moped
- Proda = Vagnügungspark in Wean, aa fia a protzige Oambaund- oda Toschenua
- Pflostahirschn = scheazhoft fia Pferd, aa fia de Bewohna vo de innan Beziake vo Wean (= Obaschicht)
- Moch a Säun, hau di in de Pania und fliag o! = Stäh auf, ziag dei Gwaund aun und schleichdi!
- Schinakel aa Schifanakl = klaans Boot, scheazhoft fia große Schuach
[dro werkln] Eignschoftn und Gfühle
- leiwand = ‘supa, cool, guad’
- (na) fraunk = ‘ehrlich’, bestätigende und zuasätzlich Nachdruck gewande Phrasn (vgl. englisch frank(ly))
- deppad/augschitt = ‘bläd, dumm’
- schaasaugad = ‘täuweise sehbehindat’ (wiad a gsogt, waun jemaund wos iwasicht)
- derrisch = ‘taub’
- patschert = ‘tollpatschig’
- Grant = negative Befindlichkeit, Gfüh vo Ärger/Zoan
- staad = ruhig
- schmähstad = so verblüfft, dass man kan Schmäh ois Antwort findt
- gsacklt/gschoint = ‘guad aunzogn’ (in Schale)
- spitz sein = ‘Göd hom, sexuell earegt sein’
- blad (gebläht) / gfüht (gefüllt) = ‘fett, dick’
- dulli = ‘vuatrefflich, seah schää’, haifiga gebraichlich san de Steigerungen davo, nämlich: klass, leiwand
- gschmeidig = des woa ua gschmeidig ; etwas woa seah guad/toll bzw. gschmeidig grennt = guad glaufn
- gstopft = ‘reich,vawähnt’
[dro werkln] aungsoffn sein
- an Offn hom
- bummzua
- bsoffen wia r a Heisltschick (gmaant is a Zigarettnstumme im Urinal)
- bladlwaach (waach wia a Blattl)
- blunznfett (fett wiara Bluadwuascht)
- im Öi sei
- an Fetzn hom
- hockndicht
- fett wia a Radiara
- a (Damen-)Spitzal haum (leicht beschwippst sein)
- komplett erledigt sei (sea miad oda total bsoffn sein)
- fett wia d russische Erdn
[dro werkln] Tätigkeitn
- motschkern = ‘meckan’
- sudern = ‘jamman’
- raunzn = ‘Kombination aus meckan und jamman’
- ratschn, trotschn = ‘quatschn’
- hatschn = ‘gegb, schlendan, humpen’
- (weg-)stampern = ‘vajogn’
- rean, wana, blazn = ‘häun’
- hutschn = ‘schaukln’
- auzahn = ‚schnö mocha‘
- owezahn = ‘fäu sein’
- owehaun = ‘betriagn (in ana Beziehung)’
- tachinieren = ‘laungsam orbatn, faulenzn’
- vasetzn = ‘vasteigern, ins Pfandleihhaus bringa’
- aufmascherln =‘aufdonnan’
- daunehaun = ‘wegweafn’
- an Friedhofsjodla mochn = ‘huastn’
- bäule gehn = ‘abhaun, vaschwindn’
- tschäule gaunga = ‘kaputt gaunga, etw. valuan’
- kräuhn (kriechen) = ‘gehn’
- zuwekräuhn = ‘hingeh’, auch: jmd. zuwekräuhn = ‘jmd. aunbaggan’
- a scheene Leich mochn = ‘a scheens Begräbnis mochn’
- an Boizn drahn = ‘an Föhla mochn’
- fladern = ‘stöön’ (Diabstoi)
- pudern, schnacksln, vägln, pempan = ‘Gschlechtsvakea mochn’
- si fetzn = ‘raffn, si prügln’
- herstraan = ‘vagewoitign’
- si oohaun = ‘hemmungslos lochn’
[dro werkln] Steabm
- in Hoizpyjama auziagn (Hoizpyjama = Sarg)
- ohgrotzn
- ohbangln
- a Bangl reissn
- ohküühn
- midn 71er foahn (De Weana Stroßnbaun Nr. 71 foaht zum Weana Zenträufriedhof)
- in Läffe ohgebn
- si d Schleifn gebm
- de Potschn streckn
- maukas gehn
- aushuastn
- si di Eadepfen von unt auschaun
- I heng mi ins Fensterkreiz (Freitod)
- schaun, ob da Deckl passt
- si söwa de zwa Meta tiafa bringa (Freitod)
- hamdrahn (Freitod)
- ins Pendl haun = ‚si dahänga‘
- koide Kirurgie = ‚Pathologie‘
[dro werkln] Invektivn
- Gscheata = ‘Landbewonha’ (oiso olle Leit, de außahoib vo Wean wohna; vo Kuazgeschorane, wos a Synonym fia Leibeigane wor)
- Fetznschädl = ‘Drottl’ , neiadings aa fia 'Turban-/Kopftuchträga'
- Fetzenbaungad = ‘Puppal aus Lumpn’, owa a ‘liedaliche Person’
- Baungad (vo Bankert = ‘uneheliches Kind’) = ‘vazogans Kind’
- Fallot = ‘Gauna, Betrüga’
- Bülcher (vo Pilger) = ‘Gauner’
- Owezahrer = ‘Nixtura, Spüvaderba’
- Sandler = ‘Obdachlosa’
- Saundhos = ‘Obdachlosa’
- Trutschn = ‘gstözte Frau’
- Schaßtromml = ‘unsympathische, äitare Frau’
- Oaschgeign = ‘unsympathischa Maun’
- Ungustl = ‘zwidara Typ’
- Dillo = ‘dumma Mensch’
- Koffa (auch Voikoffa usw.) = ‘Idiot’
- Dodl = ‘Idiot’
- Gurkn = ‘Idiot’
- Ei = ‘Idiot’
- Deppata
- Hiafla = ‘Drottl’ (vo: Huftia, Ochs)
- Trampl = ‘weiblicha Drottl’ )
- Fut = ‘Schimpfwuat fia Frau’ (seah vulgär)
- Brunzbuschn = ‘Schimpfwuat fia Frau’ (seah vulgär, Bedeitung = Vulva)
- Grantscheam = ‘schlecht gelaunte Person’
- Dünngsöchter = ‘dumme Person (zu kurz geselcht)’
- Blitzgneisser = ‘jemand, der schnell versteht’ (immer ironisch gemeint!)
- Nudlaug = ‘Person mit schwächerem Augenlicht’, auch ‘Idiot’ (bsundas derb, wäu aus da Sexualmetaphorik)
- Frotz = ‘vazogans Kind‘, aa fia ‘Nymphomanin’
- Gfries/Wisasch (< frz. visage) = ‘Gsicht’ (bäsoatig)
- Einedrahra = ‘Augeba, Wichtigtuara’ (vo jemandn uman Finga wickln)
- Beidl = ‘Schimpfwuat fia an Maun’ (Beidl san de aißan Geschlechtsorgane vom Maun)
- Mistlbocha = ‘uniformierta Polizist’ (Mistelboch is im Voiksmund de Hamat vo vün Weana Polizistn)
[dro werkln] Ethnophaulismen
- Kanak (Kanake) = ‘Auslända’ (bsundas aus da Tiakei)
- Kinesara = ‘Chinese’
- Gschlitzta = ‘Chinese, Japana’
- Itaka = ‘Italiena’
- Polack = ‘Pole’
- Katzlmocha = ‘Italiena’
- Krawot = ‘Kroate’
- Lumbumba / Buschtschusch / Zulukaffa / Bimbo / Bananenbiaga = ‘Schwoazzafrikana’
- Kamötreiwa = ‘Peason aus Arabien’
- Piefke / Marmeladinger = ‘(Nord-)Deitscha, Preiss’
- Tschusch = 'Auslända' (bsundas ausm ehemolign Jugoslawien)
[dro werkln] Beleidigende Phrasn
- Gusch, sunst boschts! = ‘Hoid de Goschn, sunst gibts a poa Watschn!’
- Du beidlst am Watschnbaam! = ‘Waunst so weida mochst, kriagst a poa Watschn!’
- Wüst an Tschuck aufs Aug? / Wüst an Tschuck aufs Guck? = ‘Wüst a blaus Aug?’
- Homs da ins Hian gschissn? = ‘Bist deppad?’
- Dia homs ins Hian gschissn und ned owelossn. = ‘Du bist a Voitrottl!’
- Wüst a Packl Haustetschn?. = ‘Wüst a poa Watschn?’
- Drah di ham. = ‘Schleich di!’ (Bring di söwa um!)
- Heast Gschissana! = ‘Pass amoi auf, du Depp!’
- Wüst ned scheissn geh? = ‘Loss mi in Ruah!’
- (Bist) deppat? = ‘Host an Vogl?’
- Leck di Tant in Oasch! = je nach Mimik: entweda Erstaunen oda Zorn.
- Hau di üba d Haisa! = ‘Vaschwind!’
- Blos ma’n Bock auf! = ‚Loss mi in Ruah!‘
- Reds in a Sackl und stös vor die Tia! = ‘Des interessiat mi ned’
- Moch a Lackerl und schwimm in die Donau! = ‘Vaschwind!’
- Hupf in Gatsch (und schlog a Wön)! = "Vaschwind!"
- Schbü Schas und vaduft! = ‘Vaschwind!’
- Bei dia haums es Kind wegghaut und de Nochgebuat aufzogn! = ‘Du bist schiach!’
- Geh leck mi do (am oasch)!= ‘Leck mi do (am Arsch)‘!
- Du kaunst mi moi du Trotl!= ‘Leck mi!‘
- Bist augrennt? (Bist du wo angerannt?) = ‘Spinnst du?‘
- Dazö des meina Haund!`= ‘Intaressiat mi ned, wos do sogtst!‘
- Host an bickn???`= ‘Spinnst? Glei setzts wos!‘
[dro werkln] Häflichkeitsfoamen
Typische Untawiafigkeitsfloskln de wos aus da k.u.k.-Zeit kumma:
- G'schamsta Diena = gehorsamsta Diener
- Küss d’ Hand! = Küss de Hand!
- gnä Frau = gnädige Frau
- D´ere! = Kuazfoam vo: I hob de Ehre!
[dro werkln] Phrasn
- Göi? (gell) = ned woa?
- Do hauts da owa de Wadln viare! = iwa an Erschäpfungszuastaund eastaunt sei
- Wos liegt dees piggt = do wiad nix mea gändat (kummt ausm Koatnspü; a ausgspüde Koatn deaf nimma zruckgnumma wean)
- No na ned oda aa Na ned nana = Auf dees warad i nia kuma (sarkastisch)
- Tuad ma laaaad! = Ausdruck vo ana Entschuidigung
- Maarantana! auch Haabedere! = Ausdruck vo Bestiazung
- Scheiß mi au, Paula/Scheiß mi au, Paula, da Gaskriag kummt! = Ausdruck vo Vawundarung, Eastaunen oda Belustigung iwa an Sochvahoid
- I dapox ned = dees vakroft i ned (druckt Ärga oda Belustigung aus)
- Gfrasta! = Ausdruck vo Ärga iwa unazogane Kinda
- Gfriesa! = Ausdruck vo Ärga iwa neavige Eawochsane (haßt eigentlich: Gsichta)
[dro werkln] Weana Moßeinheitn, Weg- und Richtungsaungom
- Deka (vo „Dekagramm“) = 10 Gramm
- da ua Meta (ein beträchtlicher Meter) = ‘eine große (meist zu gehende) Distanz’
- a brada Weg = a weida Weg
- a bissl = a weng, a beim Schimpfn: a bissl schwanga, a bissl deppad
- a wengal, a Äuzal = a klans bissl
- hoiwat = hoib, hoibwegs, fast
- um Heisa danem = weit danem
- um an Bettl = sea büllig, fost kostlos
- und wenn’s Graz kost’ = um jedn Preis
- net um a Gschloss = ned um de Buag
- ums Oaschleckn ned = gaunz knopp vapasst
- a Botzn Auto = a groß Auto
- viere = noch voan
- viera = heavoa
- zruck = zrugg
- umme = hiniwa
- umma = heariwa
- eine = hinei
- eina = hearei
- ausse = hinaus
- aussa = hearaus
- obe = hinunta
- oba = hearunta
- aufe = hinauf
- aufa = herauf
- ummadum = umhea
- rundummadum = um etwas hearum
- Kilo = 100 und ned 1000; zwaa Kilo san z. B. 200 Euro oda 200 km/h, ned 2.000!
- Fleckal = friacha a 1.000-Schülling-Schein
- Krügel = 0,5 Lita Bia vom Fass
- Seidel = 0,3 Lita Bia vom Fass (vom italienischn sitella, am mittloitalichn Gfäß fia Wein)
- Pfiff = 0,176 Litar Bia vom Fass
- a Hüüsn = 0,5 Liter Bia, meist aus da Dosn
[dro werkln] Schau aa
[dro werkln] Fuaßnotn
- ↑ Vgl. Wehle 1980, S. 11f.
- ↑ Vgl. Rösler 1993, S. 162ff.
- ↑ DoRo-Dokumentation Weltberühmt in Österreich - 50 Jahre Austropop
- ↑ ORF on Science:Erster Computer der Wienerisch spricht, obgruafn am 23.Mai 2009
[dro werkln] Literatur
[dro werkln] Oigmein
- Beppo Beyerl, Klaus Hirtner, Gerald Jatzek: Wienerisch – das andere Deutsch. 6. Auflage. Reise Know-how Verlag Peter Rump GmbH, Bielefeld 2006, ISBN 3-89416-269-4.
- Mauriz Schuster, Hans Schikola: Das alte Wienerisch. Deuticke, Wien 1996, ISBN 3-216-30210-5.
[dro werkln] Wortschatz
- Arthur Fetzer (Hrsg.): Schmutzige Wörter Wienerisch–Deutsch. Eichborn, Frankfurt/Main 1993, ISBN 3-8218-2356-9.
- Maria Hornung, Sigmar Grüner: Wörterbuch der Wiener Mundart. Neubearbeitung. öbvhpt, Wean 2002, ISBN 3-209-03474-5.
- Wolfgang Teuschl: Wiener Dialekt-Lexikon. 2. Auflage. Schwarzer, Purkersdorf 1994, ISBN 3-900392-05-6.
- Peter Wehle: Sprechen Sie Wienerisch? Ueberreuter, Wean/Heidelberg 1980, ISBN 3-8000-3165-5.
- Oswald Wiener: Beiträge zur Ädöologie des Wienerischen. In: Josefine Mutzenbacher. Die Lebensgeschichte einer wienerischen Dirne, von ihr selbst erzählt. Rogner & Bernhard, Minga 1969, S. 285–389.
- Josef Hader: Wienerisch mit The Grooves. digital publishing, München 2008, Audio-CD plus Textheft, ISBN 978-3-89747-723-0.
[dro werkln] Anthologien
- Walter Rösler (Hrsg.): Gehn ma halt a bisserl unter. Kabarett in Wien von den Anfängen bis heute. 2. Auflage. Henschel, Berlin 1993, ISBN 3-89487-185-7.
[dro werkln] Externe Links
- Sprechen Sie Wienerisch?
- Wienerisch – kleines Wörterbuch
- Wörterbuch Österreichisch–Deutsch
- Weatabiachl auf Wienerlieder.at
- Weana Fußbollajargons
- echt:wien - Festival des Wienerischen
|
|