Boarisch
Aus Wikipedia
| Der Artikl is im Dialekt Obaboarisch gschriem worn. |
| Boarisch | ||
|---|---|---|
| Vabreitungsgebiet: | Deitschland, Österreich, Italien, Tschechei, Ungarn, Schweiz | |
| Sprecha: | ebba 12 Millionen | |
| Linguistische Klassifikazion: |
||
| Offiziella Status: | ||
| Åmtssproch in: | - | |
| Sprochcodes: | ||
| ISO 639-1: | - | |
| ISO 639-2: | (B) gem | (T) - |
| ISO 639-3: | bar} | |
| SIL: | BAR | |
Boarisch is a Sproch im Sidostn vom deitschn Sprochraum. Zamma mitm Alemannischn, Sidfränkischn, Ostfränkischn und Erzgebirgischen buidn se de obadeitschn Sprochn. S Vabreitungsgebiet vom Boarischn is da oidboarische Tei vom Freistaat Bayern, Österreich (estli vom Arlberg), Sidtirol und de zimbernisch-karnischn Sprochinsln in Obaitalien. Mehra wia de Häiftn vo de Boarisch redendn Leit wohna außahoib vom heitign Freistaat Bayern.
Schaug unta: Portal:Boarisch - fia Informationa iwa de Boarische Kuitua.
Inhoitsvazeichnis |
[dro werkln] Da Nama Boarn bzw. Baiern
[dro werkln] Etymologie
Da bairische bzw. bajuwarische Nama kimmt woahscheinli vo da kejtisch-germanischn Bezeichnung baio-wariōz und hoasst sovui wia Leit aus Bähmen. S Bestimmungswoat gähd af s Gebiet vo Bähmen zruck, des wo sein Nama am kejtischn Voik vo de Boier vadankt. S Grundwort "war" existiat heit nua no ois Vordagliad in da Zammasetzung Werwolf und Wergeld. Des is a oide aus indogermanischa Zeit stammende Bezeichnung fia Mo (vagleich z. B. lateinisch vir oda s isländische Suffix -verji wie in Bæverji, Baier).
Andare Wissnschafda gengan owa davo aus, dass se da Begriff der Boarn bzw. Baiern direkt vom kejtischn Voik vo de Boier healeit, wei de lautliche Iwaeinstimmung frappiarend is. S wiad ognumma, dass se s kejtische Voik vo de Boier mit da rämischn Restbeväikarung und dena germanischn Eiwandaran vamischt hod und da Nama af s gsamte nei entstandane Voik iwaganga is. Da äitaste Schriftfund af deitschm Bodn is a Tonscherbm mit da Inschrift „Baios“ oder „Boios“ und is im kejtischn Oppidum vo Manching (bei Inglstodt an da Donau) gfundn woan. Da Fund kennt aa a schriftlicha Beweis fia de Wandabewegunga vo d Boier nach Oidbayern sei. De lautlicha Iwaeistimmunga san offnsichtli, wean owa vo mangn Wissnschafdan obglehnt.
[dro werkln] Boarisch, Bairisch und Bayern
Boarisch bzw. bairisch wean fias Sprochgebiet vawendt. Bayerisch und Bayrisch beziang se dageng afs politische Territorium vom Freistaat Bayern. De Untascheidung is notwendi, wei in Bayern außa da boarischn Sproch (in Oidbayern) aa no fränkisch und schwäbisch-alemannisch gredt wead. S boarische Sprochgebiet liegt - vo Sprochinsln obgseng - in Bayern, Österreich und Sidtiroi. De historische Schreibweis Baiern fias bayerische Staatsgebiet is im 19. Joahhundat duach an Kini Ludwig I. duach de Schreibweis Bayern, oisdann mid y, easetzt.[1]
[dro werkln] Boarischa Sprochraum
Mit mea wia 12 Milliona Sprechan buidt s Boarische s grässte zammahängande Sprochgebiet innahoib vo de Deitschn Sprochn. Da boarische Sprochraum umfosst insgsamt an de 150.000 km².[2] Zum Boarischn Sprochraum ghean de foiganden Gebiete:
- de Regierungsbezik Obabayern, Niedabayern, Obapfoiz, a Toal vo Obafrankn sowia da Landkroas Aichach-Friedberg und a Toal vo de Landkroas Augschburg und Donau-Rias vom Regierungsbeziak Schobm im Freistaat Bayern, de wo des sognennde Oidbayern buidn
- die deitschn Sprochgebiete vo Österreich mit Ausnahm vo Vorarlberg sowia am Nordtoal des Tirola Außerfern (Reitte).
- s deitsche Sprochgebiet vo Sidtiroi (Italien)
- Samnaun und s Münstatoi in Graubünden (Schweiz)
- s sidliche Vogtland in Saggsn
- de Siebm Gmoana und de Dreizehn Gmoana, Lusern, Fersental, Sappada (Bladen), Sauris, Tischlwang in Obaitalien (Zimbrisch).
- de Dialekte vo da diutschsproching Beväikarung in Sid- und Westbähmen und Sidmährn (sidliches Sudetenland, Egerland)
- de vabliebanan Zipser in da Ostslowakei
- de rumänischn Landla-Däafa in Siebmbiagn (Großpold, Grossau, Neppendorf) und de Zipser-Siedlungen in Oberwischau in da Maramuresch und Kirlibaba in da Bukowina.
- a poa Däafa im westukrainischn Oblast Transkarpatien: Deitsch-Mokra (Комсомольськ), Känigsfejd (Усть-Чорна), Kobalewetz (Кобилецька Поляна), Bardhaus (Барбово), etc.
- in Sibirien a poa vastreite Gruppm vo ukrainischn Landlan, de wo in da Sowjetzeit in an Kroas Chanti-Mansisk deportiat woan san
- da vo dena Hutterern in Kanada und den USA gsprochane Dialekt (s Hutterische).
- de brasilianischn Tiroladäafa Treze Tílias (Dreizehnlinden) im Bundesstaat Santa Catalina und die Colônia Tirol in Espírito Santo
- s Tirolerdorf Pozuzo in Peru
Im Niamberga Raum is a fränkisch-boarischa Ibagangsdialekt behoamatet, wo zwoa iwawiagend ostfränkische Meakmole afwoast, owa bsundas im Wortschatz stoake boarische Eifliss dakenna losst.
[dro werkln] Dialektregiona
S Boarische ko ohand vo sprochliche Meakmoi in drei Großraim eiteit wean: Nord-, Mittl- und Sidboarisch. Zwischn dena Bereichn san jeweis Iwagangsraime, de wo Nordmittlboarisch und Sidmittelboarisch gnennd wean.
[dro werkln] Nordboarisch
Nordboarisch is oane vo de drei Haptgruppm (Nordboarisch, Mittlboarisch, Sidboarisch), in de wo de boarische Sprouch sprouchwissnschaftle atoalt wiad. Nordboarisch wird heitzatog gredt grässt Toal vo da Owerpfoiz (in Sidostn wiad Nordmittlboarisch gredt), in sidestlinga Eck vo Mittlfrankn, in mittlestlinga Eck vo Owerfrankn, in aissastn Noadn vo Obabayern und in Sidvogtland (Saggsn).
[dro werkln] Mittlboarisch
Mittlboarisch wird in Niadabayern, Obabayern, im Sidn vo da Obapfoiz, im Flachgau (Soizburga Land), Owaösterreich, Niadaösterreich, neadlichs Burngland und in Wean gredt. Es hod an großn Eîfluss af seine Schwestandialekte im Nordn und Sidn.
[dro werkln] Sidboarisch
Sidboarisch wiad im Werdnfejsa Land, in Nord- Ost- und Sidtiroi, Kärntn, in Toaln vo da Steiamoak (voa oim in da Weststeiamoak) und in de deitschn Sprochinsln in Karnien gredt. Fast de ganze Steiamoak, de Soizburga Oipngaue und s Tirola Untaland ghean zum Iwagangsgebiet zwischn Mittl- und Sidboarisch. Aa des Zarzarische und s Gottscheearische san sidboarisch gwen.
[dro werkln] Weidane Gliadarung
Nebm dena historischn Isoglossn ko s Boarische aa no in weidane Dialekte untagliadat wean. A Bsundaheit is Weanarische, owa aa s Mingarische. In Österreich existian aa no s Hianzische im Burgenland, de steirischn Mungoatn, de Kärntna Mundoatn und de Tirola Mundoatn. A sea eigana Dialekt in Owaösterreich is de Mundoat vom Soizkammaguat und in Niedabayern de s Waidlarische. Dazua kema s Zimbrische und s Egerdeitsch aus dena Sprochinsln in Owaitalien und Bähmen.
[dro werkln] Morphosyntax
Im Boarischn is da Iwsgang vo da Woatbeigung zum Sotzbau (Syntax) oft fliaßend, desweng kenna vui Bereiche in da boarischen Grammatik vo da Morphosyntax am bestn eafosst wean.
[dro werkln] Präpositiona
Präpositiona kenna im Boarischn wia im Deitschn mit am bestimmtn Artike zu am Woat vaschmejzn (vgl. dt. bei dem = beim, an dem = am, unter den = untern usw.). Im Boarisch wiad des vui efta ogwendt. Dazua a Iwasicht:
| Präposition | Dat. Sg. m./n. (-m) | Dat. Sg. f. (-da) | Dat. Pl. (-di) | Akk. Sg. m. (-n) | Akk. Sg. f., Akk. Pl. (-d) | Akk. Sg. n. (-s) | Standarddeutsch |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| o | am | onda | ondi | o | ond | ons, as | an |
| af | afm | afda | afdi | afn | afd | afs | auf |
| fia, foa/for | fiam, foam | fiada, foada | fiadi, foadi | fian, foan | fiad, foad | fias, foas | vor |
| hinta | hintam | hintada | hintadi | hintan | hintad | hintas | hinter |
| in, a | im | inda, ada | indi, adi | in, an | ind, ad | ins, as | in |
| iwa | iwam | iwada | iwadi | iwan | iwad | iwas | über |
| unta | untam | untada | untadi | untan | untad | untas | unter |
| nema, newa | nemam, newam | nemada, newada | nemadi, newadi | neman, newan | nemad, newad | nemas, newas | neben |
| bei | beim | beida | beidi | --- | --- | --- | bei |
| wenga, wega | wengam, wegam | wengada, wegada | wengadi, wegadi | --- | --- | --- | wegen |
| zu | zum, zun | zuda | zudi | --- | --- | --- | zu |
| fia | --- | --- | --- | fian | fiad | fias | für |
| genga, gega | --- | --- | --- | gengan, gegan | gengad, gegad | gengas, gegas | gegen |
| um | --- | --- | --- | umman | umd | ums | um |
Wei Präpositiona de Betonung af s nochfoigande Sotzelement lenka, kenna eahna nua betonte, obwa nia unbetonte Peasonalpronomina foign.
[dro werkln] Da Brauch vo Präpositiona
Im Boarischn wean fia Ortschaftn und Städt east seitm Eifluss ausm Hochdeitschn aa "nach" und "in" braucht. Traditionej sogt ma im Boarischn owa a oda af/auf (= nach) und z (= in). Ma foaht oisdann af Augschburg oda bleibt z Minga.
Bei Feiatog findt se je noch Region entweda ebmfois as z’: z Ostan, z Weihnachtn; oda af: af Ostan, af Weihnachtn; oda untam Eifluss vo da Standardsproch an. Im Boarischn sogt ma soichane Wäata owa nia nid ohne Präpositiona zua Zeitogob.
[dro werkln] Konjunktiona
A regionale Besonderheit is de temporale Konjunktion aft, de wo in großn Toaln vom boarischn Sprochgebiet vawendt wiad. Etymologisch gseng entspricht des am englischn after und hoasst „nacha, danoch“.
[dro werkln] Präpositionslose Lokalkodierung
In de sidboarischn Dialekte tretn präpositionslose Orts- und Richtungsogobm (Adverbialien) af. Ma gähd oisdann ned in de Kira oda afn Moakt, sundan ma gähd Kira/Moakt, ohne a Präposition z vawendn. De Lokalbedeitung wiad duachs Ausbleibm vom Artike markiat, dea wo sont bei jedm Substantiv obligatorisch is. Weidane Beispui: i wohn Augschburg, i wor Schui, ea gähd easte Klass Schui (vgl. aa lat. Romae in Rom, Romam nach Rom; Hindi Dillî calnâ af Delhi foahn, stott Dillî ko calnâ).
[dro werkln] Orts- und Richtungsadverbialien
S Boarische hod a komplexes System vo Richtungsadverbialien, de wo oan Bezug zua Perspektivn vom Sprecha nehma. Wia im Deitschn muass, je noch dem, ob de Bewegung vom Sprecha weg oda zum Sprecha hi voizong wiad, a ensprechends Affix ogfiagt wean (im Weanarischn san de zwoa Affixe zammagfoin, s wead do oisdann koa Untaschied mea gmocht). Im Deitschn wean de Affixe ois Präfixe (hin- bzw. her-) vawendt, oisa am Adverb vorogstejt. Im Boarischn wean de Affixe ois Suffixe eigsetzt, d. h. am Adverb hinten ogfiagt; s Suffix -hin wead zu -i, regional -e obgschwächt, s Suffix -her zu -a.
A vagleichende Iwasicht:
| Präposition | vom Sprecha (-i) | Standarddeetsch (hin-) | zum Sprecha (-a) | Standarddeitsch (her-) |
|---|---|---|---|---|
| o, ob | owi | hinab, hinunter | owa | herab, herunter |
| o, on | oni | *hinan | ana | heran |
| auf/af | auffi/affi | hinauf | auffa/affa | herauf |
| aus | aussi | hinaus | aussa | heraus |
| do- | doni | hintan (zur Seite) | dona | *hertan (von der Seite weg) |
| durch | duachi | hindurch | duacha [selten] | *herdurch |
| fia | fiari | (nach vorne) | fiara | hervor |
| hinta | hintari/hinddre | (nach hinten) | hintara/hinddra | (nach hinten) |
| zua | zuari/zu(a)wi | hinzu | zuara/zu(a)wa | (herbei) |
| um | ummi | hinüber | umma | herüber |
De Iwasicht zoagt de Richtungsadverbien wias worscheinli im gonzn baorischn Raum iblich gwen san. Im westlichn Obabayern gengan de Formen scho längere Zeit ollawei mehra zruck und ma verwendt Formen de näha on da Hochsproch und näha am Schwäbischn san. Es is dort oiso im erschtn Schritt "auffi, auffa", "obi, oba", "eini, eina", "ummi, umma" durch "nauf, rauf", "no, ro", "nei, rei", "num, rum" ersetzt worn. Wei se "no, ro" und "num", "rum" aa net so hochsprochli ohearn, werd des haintztog aa oft mit "nunta, runta" und "niba/nüba, riba/riwa/rüba" ersetzt. Es gibt an broatn Stroafa wo ma "nauf, rauf"... und "auffi/auffar" ... nebmanand verwendt. Im Sidwestn vo Oberbayern hom se de Richtungsadverbien mit da Nochsuibm "i" und "a/ar/r" bessar hoitn kenna wia im Nordwestn von Obabayern.
[dro werkln] Klitisiarung vo Personalpronomina im Boarischn
Im Boarischn hods an Prozess gebm, dea wo in da Sprochwissnschoft Klitisiarung hoasst. Wos Boarische betrifft, so is damit s Drohänga vo Personalpronomina ans konjugiate Verb gmoant. Aus mia wiad -ma, aus dia wiad -da, se wiad zu -s usw. Vo da Obschwächung is dann aa nua mea a kloana Schritt zua Kontraktion vom Verb mitm Personalpronom.
| betonts Subjekt | unbetonts Subjekt |
|---|---|
| redn mia? | redn ma? > redma? |
De Klitisiarung is a da Grund, weshoib s Pronoma vo da 1. Peason Plural im Boarischn af m- olautet. De mittlhochdeitsche Verbendung -n und da Olaut vom Persoanalpronom wir san zum m vaschmoizn (ebenso im Schwäbischn). m is dann vom Sprecha nimma länga ois Verbendung ogseng woan, sondan ois Olaut vom Personalpronom. Des Phänomen tritt owa ned nua in da 1. Peason Plural im Nominativ af, a andane Persona wean klitisiat. Dazua a poa Beispui:
| Urfoam | Klitisiat |
|---|---|
| I mog sie. | I mog-s. |
| Dann heat ea sie. | Dann heat-a-s. |
| Dann gibt ea es mia. | Dann gibt-a-ma-s. |
Omeakung: De klitisiatn Personalpronoma san durch Bindestriche trennt.
Im eastn Beisui wiads direkte Objekt (Akkusativobjekt) klitisiat, während im zwoatn Subjekt und Akkusativobjekt ons Verb ogefiagt wean. Im drittn Beispui gengan sogoa Subjekt, Akkusativ- und Dativobjekt a Vabindung mitm Verb ein.
Owa ned nua de Verbn kenna ois Element gnutzt wean, an de wo de obgschächtn Personalpronomina ogfiagt wean. Des is aa bei Nebmsotzeinleitan mäglich. So hoaßts zum Beispui:
| Hochdeitsch | Boarisch |
|---|---|
| Ob sie geht? | Ob-s geht? |
| Weil sie ihn mag. | Wei-s-n mog. |
| Dass er ihn dir gibt. | Dass-a-da-n gibt. |
Wann a Personalpronoma klitisiat woan is, dann deaf de Voifoam davo nimma im gleichn Sotz voakema: Se schloft oda Schloft-s? owa nia ned Se schloft-s, des warad ungrammatisch.
A Sondafoi und a Ausnahm zua dem buidt de Nominativ-Foam vo da 2. Peason Singular und in an groußn Tei vom Boarischn aa de 2. Peason Plural[3], sowia ia a poa Regiona aa de 1. Person Plural[4]. Do liegt dann ned nua a Klitisiarung voa, sondan de ehemolign Klitika hom bereits an Status vo ana Flexionsendung.
Das du vo da 2. Person Singular is scho im Oidhochdeitschn duach invease Sotzstejung an de urspringliche Endung -s ogfiagt woan, de wo de heite aa standardsprochliche Endung -st eagem hod.[5]
| normala Sotzbau (ahd.) | inversa Sotzbau (ahd.) | Iwasetzung |
|---|---|---|
| du nimis (> du nimist) | nimis du > nimist du | Du nimmst. |
[dro werkln] Syntax
[dro werkln] Steijung vo de Wäata
In de foigandn Konstruktiona unterscheidt se de Woatstejung vo da Standardsproch:
- s direkte Objekt foigt afs indirekte, zum Beispui sog mas;
- nochgstejte Adjektive (bei Betonung, zum Beispui Hund, vareckda!; da Mo, da oide);
- Initialstejung vo Verben (Emphase oda Antwort, zum Beispui kumm i glei ois Antwoat af wann kummst z uns);
- Perfekt vo Modalverbn (nua im Basilekt, zum Beispui er hod miassn afstej).
Regional kenna aa andane Obweichunga voakema. kumma efta nedprojektive Dependenzn voa, desweng kennan de moastn boarischn Mundoatn ned mi ana kontextfrein Grammatik beschriem wean.
[dro werkln] Verbrektion
Manche Verbn vom Boarischn erfordan a andane Rektion wia im Standarddeitschn, z. B. diaschtn („duastig sei“), drama („träumen“) und rein („bereuen“). Se wean mitm logischn Subjektiv im Dativ oda Akkusativ benutzt (sog. Quirky Case). A formals Subjekt ist efta ned voahandn.
| mi diascht | ich habe Durst |
| dia dramt schlecht | du träumst schlecht |
| des reid eam | das bereut er |
[dro werkln] Prädikative Attribute
Im Boarischn wean, andas wiar im Standarddeitschn, Adjektive in attributiver Stejung markiat; dazu deant s invariable Suffix -a bzw. -e; s handelt se dabei um erstoate Nom. Sg.-Forman (maskulin bzw. feminin). Soichane Attribute kenna af Subjekt wia aa Objekt bezong sei. Beispui:
Des schmeggt koida bessa. – Das schmeckt kalt besser.
Fost hädns eam lebanda eigrom. – Fast hätten sie ihn lebendig eingegraben.
[dro werkln] Ersotzforman
Im Dialekt wean gwisse Infinitivkonstruktiona (Subjekts- und Objektssätz, AcI) vamiadn und duach Nemsätz mit an finitn Verb easetzt, zum Beispui:
- schwar is scho, dass ma heit a Orbat findt (es ist schwer, heute Arbeit zu finden)
- i bin ned gwohnt, dass i friah aufstäh (ich bin es nicht gewöhnt, früh aufzustehen)
Af ähnliche Oat wean aa attributive Partizipialphrasn vamiadn, zum Beispui:
- de Kinder, de wo laffa (die laufenden Kinder)
Eigschränkt wan Partizipien adverbiell vawendt, zum Beispui:
- sitznda bin i eingschlofm
[dro werkln] Vaneinung
Im Boarischn kimmt da doppetn Vaneinung a große Bedeitung zua.
Beispui: In da Ståd huift koana neamdm neda.
Im Boarischn ko a Sotz amoi oda meamois vaneint wean, da Sinn bleibt in da Regl da gleiche.
Foigande Wäata wean zua Vaneinung vawendt:
| boarisch | standarddeitsch | Vawendung |
| ned, neda | nicht | oigmoans Vaneinungswoat |
| nia | nie(mals) | Vaneinung bei Zeitogobm |
| nimma, neama | nicht mehr, nicht: *nimmer | druckt a Vaändarung aus |
| nix, nixe | nichts | Vaneinung bei Sochan |
| niangdwo, niagadwo | nirgendwo | Vaneinung bei Ortsogobm |
| niagads, nindaschd | nirgends | Vaneinung bei Ortsogobm |
| koa [flektiat] | kein | Vaneinung vo Substantivn |
| koana (nur im Nom.!) | keiner | Vaneinung vo Persona |
| neamad(s), neamde, neamd | niemand | Vaneinung vo Personal |
| (Dat. neamdm*, Akk. neamdn*) |
* neamdm und neamdn san vo da Aussproch hea ned zum Untascheidn ([nεam’m]).
[dro werkln] Ausfoi vom 'es' in unpeasenlichn Sätzn
S formale Subjekt es wiad efta elidiat, z. B. er is da gresste Depp, wo gibt.
[dro werkln] Lexik
A kloana Iwablick iwa de wichtigsen Wortfejda und Mäglichkeitn vo da Wortbuidung:
[dro werkln] Gruaßformen
S Griaßn und s Oredn ghean zu dena Grundlong vo jeda Spoch, de ma dalerna wui:
| Boarisch | Vawendung | Standarddeitsch | Wort fia Wort |
|---|---|---|---|
| servus!/seavas! | fam.; Begriaßung/Vaobschiedung | hallo/grüß Dich | „servus!“ |
| (hawe-)dere! | fam. bis intim; Begriaßung/Vaobschiedung; vaoidat: formal; Begriaßung | keine | „I hob de Ehre!“ |
| griaß di (God)! | fam.; Begriaßung | grüß dich! | „As segne di (da Heagod)!“ |
| griaß enk/eich (God)! | fam.; Begriaßung | grüß euch! | „As segne eich (da Heagod)!“ |
| griaß Eana (God)! | formal; Begriaßung | guten Tag! | „As segne Sie (da Heagod)!“ |
| griaß God! | formal; Begriaßung | guten Tag! | „(As) segne Eana da Heagod!“ |
| pfiaddi (God)! | familiär; Vaobschiedung | auf Wiedersehen! | „As behiat di (da Heagod)!“ |
| pfiat enk/eich (God)! | familiär; Vaobschiedung | af Wiedersehen! | „As behiat enk (da Heagod)!“ |
| pfiat Eana (God)! | formal; Vaobschiedung | auf Wiedersehen! | „As behiat Eana (da Heagod)!“ |
| pfia God! | formal; Vaobschiedung | auf Wiedersehen! | „As behiat Eana da Heagod!“ |
| (af) Widaschaung! | formal; Vaobschiedung | auf Wiedersehen! | „Af Wiedaschaung!“ |
| ba-ba! – mit Betonung auf der 2. Silbe | herzlich-fam.; Vaobschiedung | auf Wiedersehen! | vgl. engl. bye-bye! |
| gua(d) Moang! guat(n) Morgn | formal; Fruahstucksgruaß | guten Morgen! | dto. |
| Moang!/Moing /Morgn! | fam.; Fruahstucksgruaß | (guten) Morgen! | dto. |
| guan Omd! | formal; Omdgruaß | guten Abend! | dto. |
| guade Nocht/guad’ Nacht! | fam. und formal; Vaobschiedung zua Nacht | gute Nacht | dto. |
| guad enk/eich Nocht! | fam.; Vaobschiedung zua Nocht | gute Nacht! | „gut euch Nacht!“ |
| an Guadn! | fam. und formal; Mahlzeitgruß | guten Appetit! | „an guadn Appetit!“ |
| Moizeid! | fam. und formal, Begriaßung | guten Mittag! | dto. |
[dro werkln] Spezifisches Vokabular
Um dena regionaln Untaschiedn grecht zum wean, wean mange Wäate gsondat kennzeichnet:
A Österreichischa Wortschotz
B Oidbayrischa Wortschotz
H Burgnländischa Wortschotz (Heanzisch)
K Karntna Wortschotz
S Steirischa Wortschotz
T Tirola Wortschotz
W Weana Wortschotz
[dro werkln] Substantive
- Beruafsbezeichnunga
Fleischa (Metzger), Tischla (Schreiner), Spangla (Klempner), Bäck (Bäcker), Zeidla (Imker), Hafna (Töpfa), Sandla (W; Obdachlosa), Striezi (W; Zuahäita)
- Ausdrucksstoak
S Boarische hod oft a Vuizoi vo ausdrucksstoakn Begriffe fia a Soch. Fia Mund gibts zum Beispui Mai (ugs.), Goschn (frech) oda Goschal (liabevoi), Babbn (frech), Lätschn (obweatend) oda Fotzn (beleidigend).
- Gwand
A fias Gwand gibts an Hafa typisch boarische Ausdrick: Gwand säim,Joppn („Jackn“), Pfoidl oda Pfoadl (fia Hemad), Diandl z. B.
- Viecha
Fia d Viecha gibt aa an bsondan boarischn Woatschotz, z. B. Giggal (Hahn), Bibbal oda Ziwarl (kloans Hendl), Heiß(al) (jungs Pferd, Foihn), Goaß, Hebbal (junge Goaß), For(n) (Jungstia, Stiakaibe), Böichn (ahd. belihha; Blässhendl), da Imp oda de Impn (Biene), Oachkatzl, Brotz (lat. Lehnwort, Krod), Hotz (Eichlhäha) usw.
Zum boarischn Vokabulaa im Bereich vo de Lebmsmittl schaug: Austro-Boarischa Kuchlwoatschotz.
[dro werkln] Verben
| Boarisch | Standarddeitsch | Boarisch | Standarddeitsch |
|---|---|---|---|
| si owiduan | sich grämen | kean | kehren, fegen |
| odln | jauchen (düngen mit Jauche) | kewin, kebbln | kebbeln, keifen |
| leitn (stV: glittn) | schellen, läuten | ||
| loana | lehnen | ||
| odaun | anstoßen | loatn | lenken, steuern |
| oglanga | anfassen, berühren | lusn | horchen, zuhören |
| ozipfna | nerven, belästigen | luang | schauen, spähen |
| babba | kleben | meamin | meckern, murren |
| si baazn | sich aalen | mosan | nörgeln, meckern |
| ban | rösten [Brot] | mugazn W | leise/heimlich schimpfen |
| batzn | kleckern | paprizian A | mit Paprika würzen |
| baun | pflügen | pfigazn W | pfeifen |
| beaschn | raufen | pfugazn W | kichern |
| benzn | flehen; schelten | pressian | eilen |
| biesln | pinkeln | ratschn | schwätzen, plaudern |
| bigga | kleben | raunzn | nörgeln, jammern |
| blanga + Akk + af | gelüsten + Akk + nach | rean | weinen, heulen |
| recha | harken | ||
| bäiffan | ausschelten | roasn | reisen |
| brogga | pflücken | sandln | herumlungern, nichts tun |
| brunzn | pissen | sabln, sawin | rennen |
| dabogga | aushalten, verkraften | schaffa + Dat | anordnen, befehlen |
| schaun(g) | kucken | ||
| daduan | umbringen | scheim | schieben, stoßen, kegeln |
| daugn | gefallen, wohltun | schepfn A | arbeiten |
| dachin | klauen | schiagln, schiang | schielen; petzen, flunkern |
| deftn | niedermachen, demütigen | parian | gehorchen |
| dinkn + Akk | scheinen + Dat | schliaffa (stV: gschloffa) | wetzen, schleichen |
| draan | drehen | schloaffa | schleppen |
| dratzn | ärgern, belästigen | schmatzn | reden, plaudern |
| dreim (stV: driem) | tun, machen | schmutzn | lächeln |
| drenzn | weinen | schnaufa | atmen |
| driggin | trocknen | schnaxln B | vögeln |
| si dummin | sich beeilen | schneim (stV: gschniem) | schneien |
| si eiweimberln | sich einschmeicheln | schnoatn | schnippeln, kleinschneiden |
| eiwoagga | einweichen | schoasn | furzen |
| faschian A | durch den Fleischwolf drehen | schupfa | sanft werfen, schubsen |
| feanzn | verspotten, verhöhnen | sekkian A | nerven, belästigen |
| fein | faulen, verrotten | sempan | nörgeln, klagen |
| fexn | ernten | siadn (stV: gsottn) | brühen, kochen [Kaffee] |
| fechtln | betteln | soacha | pissen |
| (si) fejn | fehlen, falschlaufen | säicha | räuchern |
| fiesln | abnagen | spåna | begreifen |
| flaadan A | klauen | speachn S | spähen |
| si frettn | sich abmühen | speanzln | liebäugeln, flirten |
| friasn, froisn | frieren | speim (stV: gspiem) | kotzen |
| fuxn | klauen; nicht glattgehen | spragln | spalten |
| gein | loben, prahlen | stässn (swV: gstèsst) | stoßen |
| si gfrein | sich freuen | stigga | reizen, interessieren |
| gleschn | Ohrfeige verpassen | straan | streuen |
| gletzln | schaben, kratzen | strawanzn | vagabundieren |
| gliam, gloim (stV: glom) | spalten, hacken [Holz] | stroaffa (stV: gstroffa) | streifen |
| gneißn | bemerken; begreifen | sudan A | meckern, jammern |
| gnotzn | lungern, lümmeln; tief schlafen | tachinian A | faulenzen; blaumachen, schwänzn |
| grain | kratzen | tschentschn | meckern, nörgeln |
| grosn | jäten | urassn | verschwenden, –geuden |
| grattln | umständlich herumtun | wachin, wachln | flattern; fächeln |
| grawin | schimmeln | watschn | ohrfeigen |
| graxln | klettern | weizn | spuken |
| griang | bekommen | woing | walzen |
| gugazn W | husten, hüsteln | wualn | wimmeln |
| hackln A | arbeiten | zaan | zehren; zerren |
| hatschn | hinken; trotten | zaxln | ziehen, zerren |
| hudln | hasten, hetzen | zumpan | drängeln |
| hupfa | springen | zuzln | saugen |
| hunzn | ärgern, nerven | zwigga | kneifen; Fahrschein entwerten |
[dro werkln] Adjektive
Des produktivste Suffix zur Buidung vo Adjektiven is -ad; des gähd entweda afs Suffix -ert zruck, oda afs Suffix -end, des wo eigentli zur Buidung vom Partizip Präsens vawendt wiad (boade Suffixe san im Boarischen lautli zammagfoin). Stammendunga in Klamman (moast -g oda -ch) wean nur gesprocha, wenn s Adjektiv flektiat wead und dadurch a vokalische Endung dahoit.
| Boarisch | Standarddeitsch | Boarisch | Standarddeitsch |
|---|---|---|---|
| ogfressn | beleidigt | gschlampad | unordentlich |
| oper | schneefrei | gschleggad | schleimig [bei Personen] |
| ausgschamt | unverschämt | gschmeidi(g) A | toll |
| ausgstocha | wählerisch | gschmoaßn | schlank |
| bobbad | klebrig | gschnobbad | frech, schnippisch |
| bocha A | kitschig; schwul | gschodad | unfrisiert, zerzaust |
| bompad | unwirsch, schroff | gsäicht | geräuchert |
| botschad | tollpatschig | gspassi(g) | lustig |
| biggad | klebrig | gstingad | stinkend |
| bloddad | glatzköpfig | gstumpad | stumpf, stummlig |
| aufblad | aufgedunsen; dick | gumpad | unruhig, nervös |
| bloßhaxad | barfüßig | gwampad | bauchig, beleibt |
| bumbalgsund | kerngesund | hai, hal | glatt [bei Eis] |
| dammisch | verwirrt, benommen | haudi(g) | erschöpft |
| dantschi(g) | niedlich, liebreizend | hanti(g) | bitter [bei Kaffee] |
| dearisch A | taub, schwerhörig | hatschad | schwerfällig |
| debbad | dämlich | hieni(g)(hie) | kaputt; tot [ugs] |
| doarad B | taub, schwerhörig | hintafotzi(g) | hinterhältig |
| doiggad | täppisch | hoaglad | wählerisch |
| hoibschâri(g) | halbherzig | ||
| dramhabbad | verschlafen | kommodt | bequem |
| dreggad | schmutzig | leiwand W | herrlich, großartig |
| drenzad | weinerlich | len | weich |
| drutschad | einfältig, naiv | lätschad | lasch, schlaff |
| dusi(g) | diesig, neblig | liab | sympathisch, nett |
| entrisch | fremd, seltsam | lind | ungesalzen; von weicher bis flüssiger Konsistenz |
| fabandlt | liiert | moab | mürbe |
| fakuid, faköid | erkältet | narrisch | verrückt |
| fad | langweilig | nei(g), nei(ch) | neu |
| fesch | hübsch | neidi(g) | neidisch oder geizig |
| gach | jäh | pfanzi(g) B | anmutig |
| gamsi(g) | lüstern | pfundi(g) B | toll |
| gampri(g) | lüstern | rass | scharf; unfreundlich |
| gfleggad | fleckig | resch | knusprig; sauer [bei Wein] |
| ghoazt/ghazt A | schwul | roglad | zappelig, nervös |
| glumpad | unbrauchbar, nutzlos | ruachad | raffgierig |
| gnatschi(g) | niedergeschlagen | samft | sacht |
| goschad | vorlaut | schiach | hässlich |
| graubbad | unansehnlich | schleißi(g) | schäbig; nachlässig |
| granti(g) | übellaunig; wütend | sekkant A | nervig |
| greisli(ch) | scheußlich | siari(g) | geizig |
| griabi(g) B | angenehm | soich | unrein, trübe |
| grindi(g) | eklig, ekelhaft | stad | leise, still |
| großkopfad | arrogant | (g)wogglad | wackelig |
| großgoschad | großmäulig | wepsad | unruhig, zappelig, hyperaktiv |
| gschammi(g) | schüchtern, verschämt | wualad | aufgeregt |
| gschead | fies | zach | zäh, schwierig |
| gscheggad | scheckig | ziagad | zähflüssig |
| gscheid | klug | zimpfti(g) | gemütlich |
| gschiaglad | schielend; verlogen | zwieda | unsympathisch |
[dro werkln] Adverbien
| Boarisch | Standarddeitsch | Boarisch | Standarddeitsch |
|---|---|---|---|
| af d’Nocht | abends | iatz(ad) | jetzt |
| agrat B | ausgerechnet | in da Frua | morgens |
| bei da Nocht | nachts | iwahaps | überhaupt |
| oreidig | hässlich, ekelhaft | lei T K | nur |
| bloß, nua, neta OÖ, aglei | nur | leicht | etwa [Frageadverb] |
| dau | hier | oim T | immer |
| eh, äh | ohnehin; sicher | oiwei | immer |
| fert | letztes Jahr | pfeigrod | unmittelbar, genau |
| fei | Betonungspartikl | pfent | rasch |
| gach | plötzlich, unerwartet | pomali W | langsam |
| grod | nur; soeben | sauwa | ziemlich |
| gscheid | tüchtig, ziemlich | saggrisch | verdammt |
| gschwind | rasch | säitn | selten; bemerkenswert |
| heia | dieses Jahr | umbandi(g) | außerordentlich |
| hait | eben, wohl | zmoast | meistens |
[dro werkln] Wortbuidung
[dro werkln] Verbale Präfixe
Es gibt zwoa aa im Standarddeitschn verbale Präfixe, im Boarischn san de owa vui produktiva.
- da-
da- (< der-) entspricht am standarddeitschn er-, kimmt owa a mit Verben voa, de wo im Hochdeitsch des Präfix ned hom kena.
Beispui:
- dabogga (< der+packen) „schaffen; aushalten, verkraften“
- si dabarma (< der+barmen) „sich erbarmen“ (gebräuchlicher als im Hdt.)
- daduan (< der+tun) „umbringen“ (scherzhaft)
- daseng (< der+sehen) „(gerade noch) sehen können“
- (si) darenna (< der+rennen) „rennend (gerade noch) erreichen“; [refl.] „sich totfahren“
- si dasoffa (< der+saufen) „sich tottrinken“
- daziang (< der+ziehen) „(gerade noch) ziehen können“
- zsamm-
zsamm [com-] entspricht am standarddeitschn zusammen-, es wiad haifiga vawendt ois des.
Beispui:
- zammbringa „schaffen“
- zammkema „fertigwerden“
- zammfoan „niederführen; zu Schrott fahren“
- zammdrahn „anstellen“
- zammhaun „zerschlagen“
- zammklaum „aufklauben“
- si zsammsaffa „austrinken“ („safts enk zsamm“)
[dro werkln] Da Diminutiv
S Boarische hod regional vaschiedane Diminutivsuffixe, vo dena -l, -e und -al (< -erl) de haifgstn san. Des -l is sogoa stoak lexikalisiat, d. h. s wiad oft goa nimma ois Diminutiv vastandn.
- Beispui
- fia „Pfead“ sogt ma entweda Roß oda Pfeadl (Pfeadl wead nimma ois Diminutiv ogseng). Wann ma vo oan kloan Pfeadl redn wui, braucht ma s Suffix -al: oiso a Pfeaddal. Da Diminutiv Rässl zu Roß wiad moast nua no fia d Figua vom Springa im Schachspui vawendt.
- „Haus“ hat zwei verschiedene Diminutivformen: Haisl, mit dem wo aa da Aboat gmoant sei ko („as Scheißhaisl“); Haisal ist dageng a kloans Haus.
S Suffix -al ko oba aa sei Diminutivfunktion eibiassn:
- a Sachal is koa kloane Sach, sondan a kloans Owesn.
- a Platzal is wia im Standarddeitsch (Plätzchen) a Keks, oba koa kloana Platz (do sogt ma im Boarischn Platzl).
- a Drimmal is a Hundsdreeg.
Mange Diminutivforma, de wo af -al endn, dretn aa ois Endung -e af:
- a Bank – a Bangal oda a Bange
- a Kuacha – a Kiachal oda a Kiache
Wann da Wortstamm af -n oda af Nasalvokal endet, wiad a epenthetischs -d- voas Diminutivsuffix eigschobm; dabei wiad a nasaliats -n restituiat:
- a Pfann – a Pfandl
- a Stoa – a Stoandl/Stoandal
- a Mo – a Mandal (a Mandal is owa in da Regl koa kloana Mo, sondan beziagt se in da Regl afs Gschlecht vo an Viech)
Lexikalisiate Diminutive mit unproduktivn Umlaut:
- a Hefn – a Hafal
- a Mensch – a Manschgal
- a Stempn – a Stampal
Diminutive vo Fremdwäatan af vokalischn Auslaut duan den zum Toal tuign:
- a Auto – a Autal
Vui vo de Diminutive ohne a Grundwort beziang se oft af Meschn, deo wo oan af irenoa Oat load doa. Desweng san des owa aa koane Schimpfwäata:
- a Wasal (a oama Mensch, vialleicht vo "Waise")
- a Botschal (a unbehoifana, ungschickta Mensch)
Es gibt no weidane Diminutive, wo de Grundwäata ned bekannt san oda ned existian:
- a Biwal/Bibbal (a Kükn)
- a Noagal (a Getränkerest, woahscheinli vo "zua Noag/Neige geh")
Im Berchtesgoana Land, Toaln vom Soizburga Land, Soizkammaguad und vom Bayrischn Oberland sowia aa im Tirola Untaland und im steirischn Tauerngebiet is des Diminutivsuffix moast ned -(a)l, sondern -ei. Da Hiasl wiad dann zum Hiasei. Andane Beispui: Dirnei fia Madl, Hansei fia Hansl usw.
[dro werkln] Schaug aa
- Portal
- Grammatik
- Boarische Grammatik
- Boarische Grammatik (Adjektive)
- Boarische Grammatik (Adverb)
- Boarische Grammatik (Pronomen)
- Boarische Grammatik (Substantive)
- Boarische Grammatik (Verbn)
- Gschicht
- Regionale Dialekte
- Sunstigs
- Boarische Rednsoatn
- Boarische Aussproch
- D'boarische Woocha
- Boarische Dialekte im Vagleich
- Boarische Umschrift
- Bsundaheitn im boarischn Vokabular
[dro werkln] Refarenzn
- ↑ Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3406305628, S. 16
- ↑ Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3406305628, S. 16
- ↑ Vergleiche dazu:
Peter Wiesinger: Die Flexionsmorphologie des Verbums im Bairischen.
Verlag der österr. Akademie der Wissenschaften, Wien, 1989; S. 39 – 44 - ↑ Vergleiche dazu:
Peter Wiesinger: Die Flexionsmorphologie des Verbums im Bairischen.
Verlag der österr. Akademie der Wissenschaften, Wien, 1989; S. 36 – 39 - ↑ Vergleiche dazu:
Wilhelm Braune / Ingo Reiffenstein (Bearb.): Althochdeutsche Grammatik I. Laut- und Formenlehre.
Max Niemeyer Verlag, Tübingen, 2004, 15. Auflage; §306b S. 261
[dro werkln] Externe Links
- Zum ahorcha: Atlas vo de Sprochn vo 70 Ortschafta wo Boarische asgsprocha wiad
- Varein Boarische Sproch und Mundoatn Kiemgau e. V.
- Fördavarein Boarische Sprach und Dialekte e. V.
- „Boarisch lerna“
- BY-Links.de - Bayern im Internet: Sproch, Kuitua, Brauchtum, Humor, Trochtn, Vareine, Frimen...
- Joseph Sonnleitner: Mundart der Österreicher, Lexikon ausm Joah 1811
- Östareichischs Wörtabuach
- Institut fir Dialekt- und Namenlexika in Wean
- Bayrischs Weatabuach

