Boarisch

Aus Wikipedia

(vu Boarische Språch weida gschickt)
Wexln zua: Navigation, Suach
Der Artikl is im Dialekt Obaboarisch gschriem worn.


Boarisch
Vabreitungsgebiet: Deitschland, Österreich, Italien, Tschechei, Ungarn, Schweiz
Sprecha: ebba 12 Millionen
Linguistische
Klassifikazion
:
Offiziella Status:
Åmtssproch in: -
Sprochcodes:
ISO 639-1: -
ISO 639-2: (B) gem (T) -
ISO 639-3: bar}
SIL: BAR
S boarische Sprochgebiet

Boarisch is a Sproch im Sidostn vom deitschn Sprochraum. Zamma mitm Alemannischn, Sidfränkischn, Ostfränkischn und Erzgebirgischen buidn se de obadeitschn Sprochn. S Vabreitungsgebiet vom Boarischn is da oidboarische Tei vom Freistaat Bayern, Österreich (estli vom Arlberg), Sidtirol und de zimbernisch-karnischn Sprochinsln in Obaitalien. Mehra wia de Häiftn vo de Boarisch redendn Leit wohna außahoib vom heitign Freistaat Bayern.

Schaug unta: Portal:Boarisch - fia Informationa iwa de Boarische Kuitua.

Inhoitsvazeichnis

[dro werkln] Da Nama Boarn bzw. Baiern

[dro werkln] Etymologie

Da bairische bzw. bajuwarische Nama kimmt woahscheinli vo da kejtisch-germanischn Bezeichnung baio-wariōz und hoasst sovui wia Leit aus Bähmen. S Bestimmungswoat gähd af s Gebiet vo Bähmen zruck, des wo sein Nama am kejtischn Voik vo de Boier vadankt. S Grundwort "war" existiat heit nua no ois Vordagliad in da Zammasetzung Werwolf und Wergeld. Des is a oide aus indogermanischa Zeit stammende Bezeichnung fia Mo (vagleich z. B. lateinisch vir oda s isländische Suffix -verji wie in Bæverji, Baier).

Andare Wissnschafda gengan owa davo aus, dass se da Begriff der Boarn bzw. Baiern direkt vom kejtischn Voik vo de Boier healeit, wei de lautliche Iwaeinstimmung frappiarend is. S wiad ognumma, dass se s kejtische Voik vo de Boier mit da rämischn Restbeväikarung und dena germanischn Eiwandaran vamischt hod und da Nama af s gsamte nei entstandane Voik iwaganga is. Da äitaste Schriftfund af deitschm Bodn is a Tonscherbm mit da Inschrift „Baios“ oder „Boios“ und is im kejtischn Oppidum vo Manching (bei Inglstodt an da Donau) gfundn woan. Da Fund kennt aa a schriftlicha Beweis fia de Wandabewegunga vo d Boier nach Oidbayern sei. De lautlicha Iwaeistimmunga san offnsichtli, wean owa vo mangn Wissnschafdan obglehnt.

[dro werkln] Boarisch, Bairisch und Bayern

Boarisch bzw. bairisch wean fias Sprochgebiet vawendt. Bayerisch und Bayrisch beziang se dageng afs politische Territorium vom Freistaat Bayern. De Untascheidung is notwendi, wei in Bayern außa da boarischn Sproch (in Oidbayern) aa no fränkisch und schwäbisch-alemannisch gredt wead. S boarische Sprochgebiet liegt - vo Sprochinsln obgseng - in Bayern, Österreich und Sidtiroi. De historische Schreibweis Baiern fias bayerische Staatsgebiet is im 19. Joahhundat duach an Kini Ludwig I. duach de Schreibweis Bayern, oisdann mid y, easetzt.[1]

[dro werkln] Boarischa Sprochraum

Mit mea wia 12 Milliona Sprechan buidt s Boarische s grässte zammahängande Sprochgebiet innahoib vo de Deitschn Sprochn. Da boarische Sprochraum umfosst insgsamt an de 150.000 km².[2] Zum Boarischn Sprochraum ghean de foiganden Gebiete:

Im Niamberga Raum is a fränkisch-boarischa Ibagangsdialekt behoamatet, wo zwoa iwawiagend ostfränkische Meakmole afwoast, owa bsundas im Wortschatz stoake boarische Eifliss dakenna losst.

[dro werkln] Dialektregiona

S Boarische ko ohand vo sprochliche Meakmoi in drei Großraim eiteit wean: Nord-, Mittl- und Sidboarisch. Zwischn dena Bereichn san jeweis Iwagangsraime, de wo Nordmittlboarisch und Sidmittelboarisch gnennd wean.

[dro werkln] Nordboarisch

Nordboarisch is oane vo de drei Haptgruppm (Nordboarisch, Mittlboarisch, Sidboarisch), in de wo de boarische Sprouch sprouchwissnschaftle atoalt wiad. Nordboarisch wird heitzatog gredt grässt Toal vo da Owerpfoiz (in Sidostn wiad Nordmittlboarisch gredt), in sidestlinga Eck vo Mittlfrankn, in mittlestlinga Eck vo Owerfrankn, in aissastn Noadn vo Obabayern und in Sidvogtland (Saggsn).

[dro werkln] Mittlboarisch

Mittlboarisch wird in Niadabayern, Obabayern, im Sidn vo da Obapfoiz, im Flachgau (Soizburga Land), Owaösterreich, Niadaösterreich, neadlichs Burngland und in Wean gredt. Es hod an großn Eîfluss af seine Schwestandialekte im Nordn und Sidn.

[dro werkln] Sidboarisch

Sidboarisch wiad im Werdnfejsa Land, in Nord- Ost- und Sidtiroi, Kärntn, in Toaln vo da Steiamoak (voa oim in da Weststeiamoak) und in de deitschn Sprochinsln in Karnien gredt. Fast de ganze Steiamoak, de Soizburga Oipngaue und s Tirola Untaland ghean zum Iwagangsgebiet zwischn Mittl- und Sidboarisch. Aa des Zarzarische und s Gottscheearische san sidboarisch gwen.

[dro werkln] Weidane Gliadarung

Nebm dena historischn Isoglossn ko s Boarische aa no in weidane Dialekte untagliadat wean. A Bsundaheit is Weanarische, owa aa s Mingarische. In Österreich existian aa no s Hianzische im Burgenland, de steirischn Mungoatn, de Kärntna Mundoatn und de Tirola Mundoatn. A sea eigana Dialekt in Owaösterreich is de Mundoat vom Soizkammaguat und in Niedabayern de s Waidlarische. Dazua kema s Zimbrische und s Egerdeitsch aus dena Sprochinsln in Owaitalien und Bähmen.

[dro werkln] Morphosyntax

Im Boarischn is da Iwsgang vo da Woatbeigung zum Sotzbau (Syntax) oft fliaßend, desweng kenna vui Bereiche in da boarischen Grammatik vo da Morphosyntax am bestn eafosst wean.

[dro werkln] Präpositiona

Präpositiona kenna im Boarischn wia im Deitschn mit am bestimmtn Artike zu am Woat vaschmejzn (vgl. dt. bei dem = beim, an dem = am, unter den = untern usw.). Im Boarisch wiad des vui efta ogwendt. Dazua a Iwasicht:

Präposition Dat. Sg. m./n. (-m) Dat. Sg. f. (-da) Dat. Pl. (-di) Akk. Sg. m. (-n) Akk. Sg. f., Akk. Pl. (-d) Akk. Sg. n. (-s) Standarddeutsch
o am onda ondi o ond ons, as an
af afm afda afdi afn afd afs auf
fia, foa/for fiam, foam fiada, foada fiadi, foadi fian, foan fiad, foad fias, foas vor
hinta hintam hintada hintadi hintan hintad hintas hinter
in, a im inda, ada indi, adi in, an ind, ad ins, as in
iwa iwam iwada iwadi iwan iwad iwas über
unta untam untada untadi untan untad untas unter
nema, newa nemam, newam nemada, newada nemadi, newadi neman, newan nemad, newad nemas, newas neben
bei beim beida beidi --- --- --- bei
wenga, wega wengam, wegam wengada, wegada wengadi, wegadi --- --- --- wegen
zu zum, zun zuda zudi --- --- --- zu
fia --- --- --- fian fiad fias für
genga, gega --- --- --- gengan, gegan gengad, gegad gengas, gegas gegen
um --- --- --- umman umd ums um

Wei Präpositiona de Betonung af s nochfoigande Sotzelement lenka, kenna eahna nua betonte, obwa nia unbetonte Peasonalpronomina foign.

[dro werkln] Da Brauch vo Präpositiona

Im Boarischn wean fia Ortschaftn und Städt east seitm Eifluss ausm Hochdeitschn aa "nach" und "in" braucht. Traditionej sogt ma im Boarischn owa a oda af/auf (= nach) und z (= in). Ma foaht oisdann af Augschburg oda bleibt z Minga.

Bei Feiatog findt se je noch Region entweda ebmfois as z’: z Ostan, z Weihnachtn; oda af: af Ostan, af Weihnachtn; oda untam Eifluss vo da Standardsproch an. Im Boarischn sogt ma soichane Wäata owa nia nid ohne Präpositiona zua Zeitogob.

[dro werkln] Konjunktiona

A regionale Besonderheit is de temporale Konjunktion aft, de wo in großn Toaln vom boarischn Sprochgebiet vawendt wiad. Etymologisch gseng entspricht des am englischn after und hoasst „nacha, danoch“.

[dro werkln] Präpositionslose Lokalkodierung

In de sidboarischn Dialekte tretn präpositionslose Orts- und Richtungsogobm (Adverbialien) af. Ma gähd oisdann ned in de Kira oda afn Moakt, sundan ma gähd Kira/Moakt, ohne a Präposition z vawendn. De Lokalbedeitung wiad duachs Ausbleibm vom Artike markiat, dea wo sont bei jedm Substantiv obligatorisch is. Weidane Beispui: i wohn Augschburg, i wor Schui, ea gähd easte Klass Schui (vgl. aa lat. Romae in Rom, Romam nach Rom; Hindi Dillî calnâ af Delhi foahn, stott Dillî ko calnâ).

[dro werkln] Orts- und Richtungsadverbialien

S Boarische hod a komplexes System vo Richtungsadverbialien, de wo oan Bezug zua Perspektivn vom Sprecha nehma. Wia im Deitschn muass, je noch dem, ob de Bewegung vom Sprecha weg oda zum Sprecha hi voizong wiad, a ensprechends Affix ogfiagt wean (im Weanarischn san de zwoa Affixe zammagfoin, s wead do oisdann koa Untaschied mea gmocht). Im Deitschn wean de Affixe ois Präfixe (hin- bzw. her-) vawendt, oisa am Adverb vorogstejt. Im Boarischn wean de Affixe ois Suffixe eigsetzt, d. h. am Adverb hinten ogfiagt; s Suffix -hin wead zu -i, regional -e obgschwächt, s Suffix -her zu -a.

A vagleichende Iwasicht:

Präposition vom Sprecha (-i) Standarddeetsch (hin-) zum Sprecha (-a) Standarddeitsch (her-)
o, ob owi hinab, hinunter owa herab, herunter
o, on oni *hinan ana heran
auf/af auffi/affi hinauf auffa/affa herauf
aus aussi hinaus aussa heraus
do- doni hintan (zur Seite) dona *hertan (von der Seite weg)
durch duachi hindurch duacha [selten] *herdurch
fia fiari (nach vorne) fiara hervor
hinta hintari/hinddre (nach hinten) hintara/hinddra (nach hinten)
zua zuari/zu(a)wi hinzu zuara/zu(a)wa (herbei)
um ummi hinüber umma herüber

De Iwasicht zoagt de Richtungsadverbien wias worscheinli im gonzn baorischn Raum iblich gwen san. Im westlichn Obabayern gengan de Formen scho längere Zeit ollawei mehra zruck und ma verwendt Formen de näha on da Hochsproch und näha am Schwäbischn san. Es is dort oiso im erschtn Schritt "auffi, auffa", "obi, oba", "eini, eina", "ummi, umma" durch "nauf, rauf", "no, ro", "nei, rei", "num, rum" ersetzt worn. Wei se "no, ro" und "num", "rum" aa net so hochsprochli ohearn, werd des haintztog aa oft mit "nunta, runta" und "niba/nüba, riba/riwa/rüba" ersetzt. Es gibt an broatn Stroafa wo ma "nauf, rauf"... und "auffi/auffar" ... nebmanand verwendt. Im Sidwestn vo Oberbayern hom se de Richtungsadverbien mit da Nochsuibm "i" und "a/ar/r" bessar hoitn kenna wia im Nordwestn von Obabayern.

[dro werkln] Klitisiarung vo Personalpronomina im Boarischn

Im Boarischn hods an Prozess gebm, dea wo in da Sprochwissnschoft Klitisiarung hoasst. Wos Boarische betrifft, so is damit s Drohänga vo Personalpronomina ans konjugiate Verb gmoant. Aus mia wiad -ma, aus dia wiad -da, se wiad zu -s usw. Vo da Obschwächung is dann aa nua mea a kloana Schritt zua Kontraktion vom Verb mitm Personalpronom.

betonts Subjekt unbetonts Subjekt
redn mia? redn ma? > redma?

De Klitisiarung is a da Grund, weshoib s Pronoma vo da 1. Peason Plural im Boarischn af m- olautet. De mittlhochdeitsche Verbendung -n und da Olaut vom Persoanalpronom wir san zum m vaschmoizn (ebenso im Schwäbischn). m is dann vom Sprecha nimma länga ois Verbendung ogseng woan, sondan ois Olaut vom Personalpronom. Des Phänomen tritt owa ned nua in da 1. Peason Plural im Nominativ af, a andane Persona wean klitisiat. Dazua a poa Beispui:

Urfoam Klitisiat
I mog sie. I mog-s.
Dann heat ea sie. Dann heat-a-s.
Dann gibt ea es mia. Dann gibt-a-ma-s.

Omeakung: De klitisiatn Personalpronoma san durch Bindestriche trennt.

Im eastn Beisui wiads direkte Objekt (Akkusativobjekt) klitisiat, während im zwoatn Subjekt und Akkusativobjekt ons Verb ogefiagt wean. Im drittn Beispui gengan sogoa Subjekt, Akkusativ- und Dativobjekt a Vabindung mitm Verb ein.

Owa ned nua de Verbn kenna ois Element gnutzt wean, an de wo de obgschächtn Personalpronomina ogfiagt wean. Des is aa bei Nebmsotzeinleitan mäglich. So hoaßts zum Beispui:

Hochdeitsch Boarisch
Ob sie geht? Ob-s geht?
Weil sie ihn mag. Wei-s-n mog.
Dass er ihn dir gibt. Dass-a-da-n gibt.

Wann a Personalpronoma klitisiat woan is, dann deaf de Voifoam davo nimma im gleichn Sotz voakema: Se schloft oda Schloft-s? owa nia ned Se schloft-s, des warad ungrammatisch.

A Sondafoi und a Ausnahm zua dem buidt de Nominativ-Foam vo da 2. Peason Singular und in an groußn Tei vom Boarischn aa de 2. Peason Plural[3], sowia ia a poa Regiona aa de 1. Person Plural[4]. Do liegt dann ned nua a Klitisiarung voa, sondan de ehemolign Klitika hom bereits an Status vo ana Flexionsendung.

Das du vo da 2. Person Singular is scho im Oidhochdeitschn duach invease Sotzstejung an de urspringliche Endung -s ogfiagt woan, de wo de heite aa standardsprochliche Endung -st eagem hod.[5]

normala Sotzbau (ahd.) inversa Sotzbau (ahd.) Iwasetzung
du nimis (> du nimist) nimis du > nimist du Du nimmst.

[dro werkln] Syntax

[dro werkln] Steijung vo de Wäata

In de foigandn Konstruktiona unterscheidt se de Woatstejung vo da Standardsproch:

  • s direkte Objekt foigt afs indirekte, zum Beispui sog mas;
  • nochgstejte Adjektive (bei Betonung, zum Beispui Hund, vareckda!; da Mo, da oide);
  • Initialstejung vo Verben (Emphase oda Antwort, zum Beispui kumm i glei ois Antwoat af wann kummst z uns);
  • Perfekt vo Modalverbn (nua im Basilekt, zum Beispui er hod miassn afstej).

Regional kenna aa andane Obweichunga voakema. kumma efta nedprojektive Dependenzn voa, desweng kennan de moastn boarischn Mundoatn ned mi ana kontextfrein Grammatik beschriem wean.

[dro werkln] Verbrektion

Manche Verbn vom Boarischn erfordan a andane Rektion wia im Standarddeitschn, z. B. diaschtn („duastig sei“), drama („träumen“) und rein („bereuen“). Se wean mitm logischn Subjektiv im Dativ oda Akkusativ benutzt (sog. Quirky Case). A formals Subjekt ist efta ned voahandn.

mi diascht ich habe Durst
dia dramt schlecht du träumst schlecht
des reid eam das bereut er

[dro werkln] Prädikative Attribute

Im Boarischn wean, andas wiar im Standarddeitschn, Adjektive in attributiver Stejung markiat; dazu deant s invariable Suffix -a bzw. -e; s handelt se dabei um erstoate Nom. Sg.-Forman (maskulin bzw. feminin). Soichane Attribute kenna af Subjekt wia aa Objekt bezong sei. Beispui:

Des schmeggt koida bessa. – Das schmeckt kalt besser.
Fost hädns eam lebanda eigrom. – Fast hätten sie ihn lebendig eingegraben.

[dro werkln] Ersotzforman

Im Dialekt wean gwisse Infinitivkonstruktiona (Subjekts- und Objektssätz, AcI) vamiadn und duach Nemsätz mit an finitn Verb easetzt, zum Beispui:

  • schwar is scho, dass ma heit a Orbat findt (es ist schwer, heute Arbeit zu finden)
  • i bin ned gwohnt, dass i friah aufstäh (ich bin es nicht gewöhnt, früh aufzustehen)

Af ähnliche Oat wean aa attributive Partizipialphrasn vamiadn, zum Beispui:

  • de Kinder, de wo laffa (die laufenden Kinder)

Eigschränkt wan Partizipien adverbiell vawendt, zum Beispui:

  • sitznda bin i eingschlofm

[dro werkln] Vaneinung

Im Boarischn kimmt da doppetn Vaneinung a große Bedeitung zua.

Beispui: In da Ståd huift koana neamdm neda.

Im Boarischn ko a Sotz amoi oda meamois vaneint wean, da Sinn bleibt in da Regl da gleiche.

Foigande Wäata wean zua Vaneinung vawendt:

boarisch standarddeitsch Vawendung
ned, neda nicht oigmoans Vaneinungswoat
nia nie(mals) Vaneinung bei Zeitogobm
nimma, neama nicht mehr, nicht: *nimmer druckt a Vaändarung aus
nix, nixe nichts Vaneinung bei Sochan
niangdwo, niagadwo nirgendwo Vaneinung bei Ortsogobm
niagads, nindaschd nirgends Vaneinung bei Ortsogobm
koa [flektiat] kein Vaneinung vo Substantivn
koana (nur im Nom.!) keiner Vaneinung vo Persona
neamad(s), neamde, neamd niemand Vaneinung vo Personal
(Dat. neamdm*, Akk. neamdn*)

* neamdm und neamdn san vo da Aussproch hea ned zum Untascheidn ([nεam’m]).

[dro werkln] Ausfoi vom 'es' in unpeasenlichn Sätzn

S formale Subjekt es wiad efta elidiat, z. B. er is da gresste Depp, wo gibt.

[dro werkln] Lexik

A kloana Iwablick iwa de wichtigsen Wortfejda und Mäglichkeitn vo da Wortbuidung:

[dro werkln] Gruaßformen

S Griaßn und s Oredn ghean zu dena Grundlong vo jeda Spoch, de ma dalerna wui:

Boarisch Vawendung Standarddeitsch Wort fia Wort
servus!/seavas! fam.; Begriaßung/Vaobschiedung hallo/grüß Dich „servus!“
(hawe-)dere! fam. bis intim; Begriaßung/Vaobschiedung; vaoidat: formal; Begriaßung keine „I hob de Ehre!“
griaß di (God)! fam.; Begriaßung grüß dich! „As segne di (da Heagod)!“
griaß enk/eich (God)! fam.; Begriaßung grüß euch! „As segne eich (da Heagod)!“
griaß Eana (God)! formal; Begriaßung guten Tag! „As segne Sie (da Heagod)!“
griaß God! formal; Begriaßung guten Tag! „(As) segne Eana da Heagod!“
pfiaddi (God)! familiär; Vaobschiedung auf Wiedersehen! „As behiat di (da Heagod)!“
pfiat enk/eich (God)! familiär; Vaobschiedung af Wiedersehen! „As behiat enk (da Heagod)!“
pfiat Eana (God)! formal; Vaobschiedung auf Wiedersehen! „As behiat Eana (da Heagod)!“
pfia God! formal; Vaobschiedung auf Wiedersehen! „As behiat Eana da Heagod!“
(af) Widaschaung! formal; Vaobschiedung auf Wiedersehen! „Af Wiedaschaung!“
ba-ba! – mit Betonung auf der 2. Silbe herzlich-fam.; Vaobschiedung auf Wiedersehen! vgl. engl. bye-bye!
gua(d) Moang! guat(n) Morgn formal; Fruahstucksgruaß guten Morgen! dto.
Moang!/Moing /Morgn! fam.; Fruahstucksgruaß (guten) Morgen! dto.
guan Omd! formal; Omdgruaß guten Abend! dto.
guade Nocht/guad’ Nacht! fam. und formal; Vaobschiedung zua Nacht gute Nacht dto.
guad enk/eich Nocht! fam.; Vaobschiedung zua Nocht gute Nacht! „gut euch Nacht!“
an Guadn! fam. und formal; Mahlzeitgruß guten Appetit! „an guadn Appetit!“
Moizeid! fam. und formal, Begriaßung guten Mittag! dto.

[dro werkln] Spezifisches Vokabular

Um dena regionaln Untaschiedn grecht zum wean, wean mange Wäate gsondat kennzeichnet:
A Österreichischa Wortschotz
B Oidbayrischa Wortschotz
H Burgnländischa Wortschotz (Heanzisch)
K Karntna Wortschotz
S Steirischa Wortschotz
T Tirola Wortschotz
W Weana Wortschotz

[dro werkln] Substantive

Beruafsbezeichnunga

Fleischa (Metzger), Tischla (Schreiner), Spangla (Klempner), Bäck (Bäcker), Zeidla (Imker), Hafna (Töpfa), Sandla (W; Obdachlosa), Striezi (W; Zuahäita)

Ausdrucksstoak

S Boarische hod oft a Vuizoi vo ausdrucksstoakn Begriffe fia a Soch. Fia Mund gibts zum Beispui Mai (ugs.), Goschn (frech) oda Goschal (liabevoi), Babbn (frech), Lätschn (obweatend) oda Fotzn (beleidigend).

Gwand

A fias Gwand gibts an Hafa typisch boarische Ausdrick: Gwand säim,Joppn („Jackn“), Pfoidl oda Pfoadl (fia Hemad), Diandl z. B.

Viecha

Fia d Viecha gibt aa an bsondan boarischn Woatschotz, z. B. Giggal (Hahn), Bibbal oda Ziwarl (kloans Hendl), Heiß(al) (jungs Pferd, Foihn), Goaß, Hebbal (junge Goaß), For(n) (Jungstia, Stiakaibe), Böichn (ahd. belihha; Blässhendl), da Imp oda de Impn (Biene), Oachkatzl, Brotz (lat. Lehnwort, Krod), Hotz (Eichlhäha) usw.

Zum boarischn Vokabulaa im Bereich vo de Lebmsmittl schaug: Austro-Boarischa Kuchlwoatschotz.

[dro werkln] Verben

Boarisch Standarddeitsch Boarisch Standarddeitsch
si owiduan sich grämen kean kehren, fegen
odln jauchen (düngen mit Jauche) kewin, kebbln kebbeln, keifen
leitn (stV: glittn) schellen, läuten
loana lehnen
odaun anstoßen loatn lenken, steuern
oglanga anfassen, berühren lusn horchen, zuhören
ozipfna nerven, belästigen luang schauen, spähen
babba kleben meamin meckern, murren
si baazn sich aalen mosan nörgeln, meckern
ban rösten [Brot] mugazn W leise/heimlich schimpfen
batzn kleckern paprizian A mit Paprika würzen
baun pflügen pfigazn W pfeifen
beaschn raufen pfugazn W kichern
benzn flehen; schelten pressian eilen
biesln pinkeln ratschn schwätzen, plaudern
bigga kleben raunzn nörgeln, jammern
blanga + Akk + af gelüsten + Akk + nach rean weinen, heulen
recha harken
bäiffan ausschelten roasn reisen
brogga pflücken sandln herumlungern, nichts tun
brunzn pissen sabln, sawin rennen
dabogga aushalten, verkraften schaffa + Dat anordnen, befehlen
schaun(g) kucken
daduan umbringen scheim schieben, stoßen, kegeln
daugn gefallen, wohltun schepfn A arbeiten
dachin klauen schiagln, schiang schielen; petzen, flunkern
deftn niedermachen, demütigen parian gehorchen
dinkn + Akk scheinen + Dat schliaffa (stV: gschloffa) wetzen, schleichen
draan drehen schloaffa schleppen
dratzn ärgern, belästigen schmatzn reden, plaudern
dreim (stV: driem) tun, machen schmutzn lächeln
drenzn weinen schnaufa atmen
driggin trocknen schnaxln B vögeln
si dummin sich beeilen schneim (stV: gschniem) schneien
si eiweimberln sich einschmeicheln schnoatn schnippeln, kleinschneiden
eiwoagga einweichen schoasn furzen
faschian A durch den Fleischwolf drehen schupfa sanft werfen, schubsen
feanzn verspotten, verhöhnen sekkian A nerven, belästigen
fein faulen, verrotten sempan nörgeln, klagen
fexn ernten siadn (stV: gsottn) brühen, kochen [Kaffee]
fechtln betteln soacha pissen
(si) fejn fehlen, falschlaufen säicha räuchern
fiesln abnagen spåna begreifen
flaadan A klauen speachn S spähen
si frettn sich abmühen speanzln liebäugeln, flirten
friasn, froisn frieren speim (stV: gspiem) kotzen
fuxn klauen; nicht glattgehen spragln spalten
gein loben, prahlen stässn (swV: gstèsst) stoßen
si gfrein sich freuen stigga reizen, interessieren
gleschn Ohrfeige verpassen straan streuen
gletzln schaben, kratzen strawanzn vagabundieren
gliam, gloim (stV: glom) spalten, hacken [Holz] stroaffa (stV: gstroffa) streifen
gneißn bemerken; begreifen sudan A meckern, jammern
gnotzn lungern, lümmeln; tief schlafen tachinian A faulenzen; blaumachen, schwänzn
grain kratzen tschentschn meckern, nörgeln
grosn jäten urassn verschwenden, –geuden
grattln umständlich herumtun wachin, wachln flattern; fächeln
grawin schimmeln watschn ohrfeigen
graxln klettern weizn spuken
griang bekommen woing walzen
gugazn W husten, hüsteln wualn wimmeln
hackln A arbeiten zaan zehren; zerren
hatschn hinken; trotten zaxln ziehen, zerren
hudln hasten, hetzen zumpan drängeln
hupfa springen zuzln saugen
hunzn ärgern, nerven zwigga kneifen; Fahrschein entwerten

[dro werkln] Adjektive

Des produktivste Suffix zur Buidung vo Adjektiven is -ad; des gähd entweda afs Suffix -ert zruck, oda afs Suffix -end, des wo eigentli zur Buidung vom Partizip Präsens vawendt wiad (boade Suffixe san im Boarischen lautli zammagfoin). Stammendunga in Klamman (moast -g oda -ch) wean nur gesprocha, wenn s Adjektiv flektiat wead und dadurch a vokalische Endung dahoit.

Boarisch Standarddeitsch Boarisch Standarddeitsch
ogfressn beleidigt gschlampad unordentlich
oper schneefrei gschleggad schleimig [bei Personen]
ausgschamt unverschämt gschmeidi(g) A toll
ausgstocha wählerisch gschmoaßn schlank
bobbad klebrig gschnobbad frech, schnippisch
bocha A kitschig; schwul gschodad unfrisiert, zerzaust
bompad unwirsch, schroff gsäicht geräuchert
botschad tollpatschig gspassi(g) lustig
biggad klebrig gstingad stinkend
bloddad glatzköpfig gstumpad stumpf, stummlig
aufblad aufgedunsen; dick gumpad unruhig, nervös
bloßhaxad barfüßig gwampad bauchig, beleibt
bumbalgsund kerngesund hai, hal glatt [bei Eis]
dammisch verwirrt, benommen haudi(g) erschöpft
dantschi(g) niedlich, liebreizend hanti(g) bitter [bei Kaffee]
dearisch A taub, schwerhörig hatschad schwerfällig
debbad dämlich hieni(g)(hie) kaputt; tot [ugs]
doarad B taub, schwerhörig hintafotzi(g) hinterhältig
doiggad täppisch hoaglad wählerisch
hoibschâri(g) halbherzig
dramhabbad verschlafen kommodt bequem
dreggad schmutzig leiwand W herrlich, großartig
drenzad weinerlich len weich
drutschad einfältig, naiv lätschad lasch, schlaff
dusi(g) diesig, neblig liab sympathisch, nett
entrisch fremd, seltsam lind ungesalzen; von weicher bis flüssiger Konsistenz
fabandlt liiert moab mürbe
fakuid, faköid erkältet narrisch verrückt
fad langweilig nei(g), nei(ch) neu
fesch hübsch neidi(g) neidisch oder geizig
gach jäh pfanzi(g) B anmutig
gamsi(g) lüstern pfundi(g) B toll
gampri(g) lüstern rass scharf; unfreundlich
gfleggad fleckig resch knusprig; sauer [bei Wein]
ghoazt/ghazt A schwul roglad zappelig, nervös
glumpad unbrauchbar, nutzlos ruachad raffgierig
gnatschi(g) niedergeschlagen samft sacht
goschad vorlaut schiach hässlich
graubbad unansehnlich schleißi(g) schäbig; nachlässig
granti(g) übellaunig; wütend sekkant A nervig
greisli(ch) scheußlich siari(g) geizig
griabi(g) B angenehm soich unrein, trübe
grindi(g) eklig, ekelhaft stad leise, still
großkopfad arrogant (g)wogglad wackelig
großgoschad großmäulig wepsad unruhig, zappelig, hyperaktiv
gschammi(g) schüchtern, verschämt wualad aufgeregt
gschead fies zach zäh, schwierig
gscheggad scheckig ziagad zähflüssig
gscheid klug zimpfti(g) gemütlich
gschiaglad schielend; verlogen zwieda unsympathisch

[dro werkln] Adverbien

Boarisch Standarddeitsch Boarisch Standarddeitsch
af d’Nocht abends iatz(ad) jetzt
agrat B ausgerechnet in da Frua morgens
bei da Nocht nachts iwahaps überhaupt
oreidig hässlich, ekelhaft lei T K nur
bloß, nua, neta OÖ, aglei nur leicht etwa [Frageadverb]
dau hier oim T immer
eh, äh ohnehin; sicher oiwei immer
fert letztes Jahr pfeigrod unmittelbar, genau
fei Betonungspartikl pfent rasch
gach plötzlich, unerwartet pomali W langsam
grod nur; soeben sauwa ziemlich
gscheid tüchtig, ziemlich saggrisch verdammt
gschwind rasch säitn selten; bemerkenswert
heia dieses Jahr umbandi(g) außerordentlich
hait eben, wohl zmoast meistens

[dro werkln] Wortbuidung

[dro werkln] Verbale Präfixe

Es gibt zwoa aa im Standarddeitschn verbale Präfixe, im Boarischn san de owa vui produktiva.

da-

da- (< der-) entspricht am standarddeitschn er-, kimmt owa a mit Verben voa, de wo im Hochdeitsch des Präfix ned hom kena.

Beispui:

  • dabogga (< der+packen) „schaffen; aushalten, verkraften“
  • si dabarma (< der+barmen) „sich erbarmen“ (gebräuchlicher als im Hdt.)
  • daduan (< der+tun) „umbringen“ (scherzhaft)
  • daseng (< der+sehen) „(gerade noch) sehen können“
  • (si) darenna (< der+rennen) „rennend (gerade noch) erreichen“; [refl.] „sich totfahren“
  • si dasoffa (< der+saufen) „sich tottrinken“
  • daziang (< der+ziehen) „(gerade noch) ziehen können“
zsamm-

zsamm [com-] entspricht am standarddeitschn zusammen-, es wiad haifiga vawendt ois des.

Beispui:

  • zammbringa „schaffen“
  • zammkema „fertigwerden“
  • zammfoan „niederführen; zu Schrott fahren“
  • zammdrahn „anstellen“
  • zammhaun „zerschlagen“
  • zammklaum „aufklauben“
  • si zsammsaffa „austrinken“ („safts enk zsamm“)

[dro werkln] Da Diminutiv

S Boarische hod regional vaschiedane Diminutivsuffixe, vo dena -l, -e und -al (< -erl) de haifgstn san. Des -l is sogoa stoak lexikalisiat, d. h. s wiad oft goa nimma ois Diminutiv vastandn.

Beispui
  • fia „Pfead“ sogt ma entweda Roß oda Pfeadl (Pfeadl wead nimma ois Diminutiv ogseng). Wann ma vo oan kloan Pfeadl redn wui, braucht ma s Suffix -al: oiso a Pfeaddal. Da Diminutiv Rässl zu Roß wiad moast nua no fia d Figua vom Springa im Schachspui vawendt.
  • „Haus“ hat zwei verschiedene Diminutivformen: Haisl, mit dem wo aa da Aboat gmoant sei ko („as Scheißhaisl“); Haisal ist dageng a kloans Haus.

S Suffix -al ko oba aa sei Diminutivfunktion eibiassn:

  • a Sachal is koa kloane Sach, sondan a kloans Owesn.
  • a Platzal is wia im Standarddeitsch (Plätzchen) a Keks, oba koa kloana Platz (do sogt ma im Boarischn Platzl).
  • a Drimmal is a Hundsdreeg.

Mange Diminutivforma, de wo af -al endn, dretn aa ois Endung -e af:

  • a Bank – a Bangal oda a Bange
  • a Kuacha – a Kiachal oda a Kiache

Wann da Wortstamm af -n oda af Nasalvokal endet, wiad a epenthetischs -d- voas Diminutivsuffix eigschobm; dabei wiad a nasaliats -n restituiat:

  • a Pfann – a Pfandl
  • a Stoa – a Stoandl/Stoandal
  • a Mo – a Mandal (a Mandal is owa in da Regl koa kloana Mo, sondan beziagt se in da Regl afs Gschlecht vo an Viech)

Lexikalisiate Diminutive mit unproduktivn Umlaut:

  • a Hefn – a Hafal
  • a Mensch – a Manschgal
  • a Stempn – a Stampal

Diminutive vo Fremdwäatan af vokalischn Auslaut duan den zum Toal tuign:

  • a Auto – a Autal

Vui vo de Diminutive ohne a Grundwort beziang se oft af Meschn, deo wo oan af irenoa Oat load doa. Desweng san des owa aa koane Schimpfwäata:

  • a Wasal (a oama Mensch, vialleicht vo "Waise")
  • a Botschal (a unbehoifana, ungschickta Mensch)

Es gibt no weidane Diminutive, wo de Grundwäata ned bekannt san oda ned existian:

  • a Biwal/Bibbal (a Kükn)
  • a Noagal (a Getränkerest, woahscheinli vo "zua Noag/Neige geh")

Im Berchtesgoana Land, Toaln vom Soizburga Land, Soizkammaguad und vom Bayrischn Oberland sowia aa im Tirola Untaland und im steirischn Tauerngebiet is des Diminutivsuffix moast ned -(a)l, sondern -ei. Da Hiasl wiad dann zum Hiasei. Andane Beispui: Dirnei fia Madl, Hansei fia Hansl usw.

[dro werkln] Schaug aa

Portal
Grammatik
Gschicht
Regionale Dialekte
Sunstigs

[dro werkln] Refarenzn

  1. Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3406305628, S. 16
  2. Ludwig Zehetner: Das bairische Dialektbuch. Verlag C. H. Beck, München 1985, ISBN 3406305628, S. 16
  3. Vergleiche dazu:
    Peter Wiesinger: Die Flexionsmorphologie des Verbums im Bairischen.
    Verlag der österr. Akademie der Wissenschaften, Wien, 1989; S. 39 – 44
  4. Vergleiche dazu:
    Peter Wiesinger: Die Flexionsmorphologie des Verbums im Bairischen.
    Verlag der österr. Akademie der Wissenschaften, Wien, 1989; S. 36 – 39
  5. Vergleiche dazu:
    Wilhelm Braune / Ingo Reiffenstein (Bearb.): Althochdeutsche Grammatik I. Laut- und Formenlehre.
    Max Niemeyer Verlag, Tübingen, 2004, 15. Auflage; §306b S. 261

[dro werkln] Externe Links

Persönliche Werkzeuge