Kanada

Aus Wikipedia
Wexln zua: Navigation, Suach
Der Artikl is im Dialekt Obaboarisch gschrim worn.
Kanada

Canada

Flag of Canada.svg
Coat of arms of Canada.svg
Woispruch: A Mari Usque Ad Mare

(lat. fia Vo Meer zu Meer, obgleidt vom Psalm 72, 8)

Åmtssproch Englisch, Franzesisch;

regional Inuktitut

Hauptstod Ottawa
Stootsform Bundesstoot und Konstitutionelle Monarchie
Stootsowahaupt Kenigin Elizabeth II.

vertreten durch Generalgouverneur David Lloyd Johnston

Regiarungsschef Premierminister Stephen Harper
Flächn 9.984.670 km²
Eiwohnazoi 32.378.122 Einwohner (1. Oktober 2005)
Beväikarungsdichtn 3,24 Eiwohna pro km²
BIP $1.098 Mrd. (9., Schätzung 2005)
BIP/Eiwohna $34.028 (18.)
Währung 1 Kanadischa Dollar ($) = 100 Cent
Unobhängigkeit formal 1982 vo Großbritannien
Nazionalhymne O Canada
Zeidzone UTC -3,5 bis -10
Kfz-Kennzeichn CDN
Internet-TLD .ca
Telefonvurwoi +1
Canada on the globe (North America centered).svg


Kanada (englisch und franzesisch Canada) is a Stoot in Nordamerika, dea wo zwischn Atlantik im Ostn und Pazifik im Westn liegt und nordweats bis zur Arktis reicht. De oanzige Landesgrenz ist de Grenz zu de Vaeinigtn Staatn vo Amerika im Sidn und im Nordwestn. Af de Flächn bezogn is Kanada s zwoatgresste Land vo da ganzn Wäid.

Des Lond hod zwoa Amtssprochn, Englisch und Franzesisch. Zentrale Konflikte im Land san de Rechte vo de frankophonen Kanadia und vo de indigenen Vejka: Easchte Nationa, Inuit und Métis.

Inhoitsvazeichnis

Herkumft vum Nam [dro werkln]

Da Nam Kanada is woahscheinli vum Wort kanata obgleitet, dees wos in da Sproch vo de Sankt-Lorenz-Irokesn sovui wia „Dorf“ oda bessa „Siedlung“ bedeit.[1] 1535 hod da franzesische Entdecka af oana Wegbeschreibung zum Indianadorf Stadacona (heit: Quebec) de Bezeichnung Canada zum eastn Moi gsegn.[2] Cartier hod dann an Nam Canada ned nua fir dees Dorf vawendt, sondan aa fir des ganze Gebiet, des wos vom Haiptling Donnacona aus Stadacona beheascht worn is. Ab 1545 wor da Nam Canada fir de Region scho landlaifig. Forscha und Pejzhändla san vo dea Region in Richtung Westn und Sidn zogn und so is dees Gebiet dees Canada gnennt worn is imma weida gwochsn. Im friachn 18. Jh. is da Nam fir an gsamtn heitign Mittlan Westn bis Louisiana gnutzt worn.

De seit 1763 britische Kolonie Quebec is 1791 in Obakanada und Niadakanada afteit worn, wos ungefäah an spädan Provinzn Ontario und Quebec ensprochn hod. 1841 is dees wieda zur Provinz Kanada zsammgfosst worn. 1867 hom de nei grindtn Bundesstaatn vo de Kolonien in Britisch-Nordamerika an Nam Kanada und an Titl Dominion dahoidn. Bis in de 1950a Joah is da amtliche Nam "Dominion of Canada" iblich gwen. Mit da steigandn Autonomie gegniba Großbritannien hod de Regiarung imma efta de Bezeichnung Canada vawendt. S Kanada-Gsetz vo 1982 beziagt si nur no af Canada, des wos inzwischn de oanzige amtliche (zwoasprochige) Bezeichnung is.

Gschicht [dro werkln]

Ua- und Fruahgschicht [dro werkln]

Voa mindastns 12.000 Joa hom Indiana (in Kanada Easchte Nationa gnennt) Noadamerika bsiedlt. Voa ebba 5000 Joa sa de Inuit gfoigt.[3] Ob ebba 4800 v. Chr. losst si Kupfabeorbatung nochweisn. Um ebba 2500 v. Chr. hods de easchtn Deafa gem. Am Ofong woans Wintadeafa; d.h. im Summa is ma gwondat, im Winta hod ma im Doaf gwohnt. Oanige Indianastämm san sogoa scho um ebba 1600 v. Chr. Bauan woan, wia z.B. de Katzie.[4] Um ebba 1000 v. Chr. bis 500 n. Chr. hods vo Irokesen- und Algonkin-Stämm on de Grossn Seen und om Sankt-Lorenz-Strom scho Longhaisa gem, de wo s gonze Joa iba bewohnt woan.

Kolonialisierung [dro werkln]

Rekonstruktion vo da Wikingasiedlung in L’Anse aux Meadows

De easchtn eiropäischn Siedla in Noadamerika woan um ebba 1000 de Wikinga, de wo a kuaze Zeit long am neadlichn End vo Neifundland glebt hom.[5] Eascht 1497 san de nextn Eiropäa auftaucht. Es woa da italienische Seefoara John Cabot, dea wo de kanadische Antlantikküstn fia England entdeckt und teiweis in Besitz gnomma hod. [6]

Provinzn und Territorien [dro werkln]

Provinzn vo Kanada
  • Yukon-Territorium (Hauptstod: Whitehorse)
  • Nordwest-Territorium (Yellowknife)
  • Nunavut-Territorium (Iqaluit)
  • Britisch-Kolumbien (Victoria)
  • Alberta (Edmonton)
  • Saskatchewan (Regina)
  • Manitoba (Winnipeg)
  • Ontario (Toronto)
  • Québec (Québec)
  • Neibraunschweig (Fredericton)
  • Prinz-Eduard-Insel (Charlottetown)
  • Neischottlaund (Halifax)
  • Neifundlaund und Labrador (Saint John's)

Bevejkarung [dro werkln]

Bei da letztn Voikzejlung vo 2006 hod Kanada 31.612.897 Einwohna ghobt. De Bevejkarungsdichtn gheat mit ebba 3,2 Einwohner/km² zu de geringstn der Welt. De Bevejkarung konzentriat si auf an 350 Kilometa broadn Stroafn entlang vo da Grenz zua USA. Da Noadn is weitgehend unbesiedlt.

Indigene Vejka [dro werkln]

Inuit-Frau

Bei da letztn Voikszejlung im Joa 2006 hom 1.172.790 Kanadia ogem, dass zu ana indigenen Gruppm ghean. Des woan 3,8 % vo da Bevejkarung. Dazua ghean:

  • 698.025 vo de Easchtn Nationa
  • 389.785 Métis (Nochfoan vo eiropäischn Monnan, de wo mit Indianarinnen a Vabindung eingonga san)
  • 50.485 Inuit
  • 6665 Indigene vo gemischta Heakumft (Stand: 2001),
  • 23.415 Indigene ohne eindeitige ethnische Zuaoadnung (Stand: 2001).

185.960 Kanadia hom im Joa 2001 oane vo de 50 indigenen Sprochn gredt. De Indiana hom eascht seit 1960 s volle Woirecht.

Seit 1996 wead in Kanada am 21. Juni da „National Aboriginal Day“ bzw. „Journée nationale des Autochtones“ ('Nationalfeiadog vo de Ureinwohna') gfeiat.

Sprochn [dro werkln]

De Amtssprochn in Kanada san Englisch und Franzesisch. 20,1 % vo da Bevejkarung gem o, dass weda de oane no de ondare eana Muaddasproch warad.

Englisch und Franzesisch san de Muaddasproch vo 59,7 % bzw. 23,2 % vo da Bevejkarung.[7]

In de Noadwest-Territorien hom mearare Sprochn vo de Easchtn Nationa offiziejn Status. Im Territorium Nunavut, wo de Inuit de Meaheit stejn, is Inuktitut oane vo drei Amtssprochn.

Beleg [dro werkln]

  1. The Canadian Encyclopedia, Art. Canada von W. Kaye Lamb
  2. Bruce G. Trigger: Handbook of North American Indians, Smithsonian Institution, Washington 1978Bd. 15, S. 357–361
  3. Vgl. (PDF, 244 kB): Andrew Kitchen, Michael M. Miyamoto, Connie J. Mulligan, A Three-Stage Colonization Model for the Peopling of the Americas, in: Public Library of Science (PLoS), 13. Feba 2008 und J. V. Wright: A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes – Canadian Museum of Civilization, Ottawa 2001.
  4. Brian Lewis, Katzie heritage site being bulldozed for bridge. Only three per cent of artifacts have been recovered so far, in: The Province, 22. Juni 2008.
  5. Arthur Middleton Reeves: The Norse Discovery of America. BiblioLife, 2009. S.82
  6. "John Cabot's voyage of 1498". Memorial University of Newfoundland. 2000. http://www.heritage.nf.ca/exploration/cabot1498.html. Retrieved on 2011-05-23. 
  7. Bevölkerung nach Muttersprache – Statistics Canada (2006)

Literadua [dro werkln]

Im Netz [dro werkln]

 Commons: Kanada – Sammlung vo Buidl, Videos und Audiodateien
Wikiatlas Wikimedia-Atlas: Kanada – geografische und historische Koartn
Boarisches Weatabuach: Kanada – Bedeitungserklärunga, Woatheakunft, Synonyme und Ibasetzunga