Benutzer:El bes
Aus Wikipedia
|
[dro werkln] Boarisch
A bsondas Ãnling is ma, das aus da boarischn Wikipedia wås gschaids wiad - néd neta so a Gaudi-Gschicht oda a Brojekt wås e båid wida âischlåft. Boairsch in sâina zentral-mitlboarisch Variantn is nemli mâi Muataschbråch und dé Såch fu maim kultureln Backround dé I wiakli zu 100% måg und supa find. Zentral-Mitlboarisch déswéng, wai s sidliche Hausrukfiatl, s ehemålige Landl nu ned wiakli Ostmitlboarisch is, åwa a ned wiakli so wia s modeana Westmitlboarisch in Baian. Mia sång a: I hã (I håb), mia han, es haz, sé han (néd: wia san, ia saz, si san). Mia sång a kema und ned kuma und "I kim" und ned "I kum". Bai da L-Vokalisiarung sama åwa haid kloa auf da Ost-Saitn, mid fü Ü und fü Ö (Föd, Wöd, Göd, fü, Schbü, Brün, Zün (Zille), zün (zielen), usw ... a wãn I woas das mâi Grosötan-Genarazion nu mea bayrisch-boarisch grét håd. Ois Dialekt-Laisdn fawend I déswéng:
{{Dialekt-oben|Ostmittelbairisch|Hausrukfiatlarisch}}
[dro werkln] TV-DOKU: What the fuck is Bairisch?
Fu mia gibt s a a Feanse-Doku-Serie iwa d boarische Schbråch und de schwiarige Situazion zwischn Dialekt-Umgãngsschbråch und Hochdaidsch in Ésdaraich (I schraib zflais ned Östarraich). Dabai håb I unta ãndam an Haufn wichdige Schbråchwissnschåftla, Dialekt-Foascha, Musikantn dé auf Dialekt singan und Litaratn dé auf Dialekt schraim, intawiud. Dé Sendung rent schã said Mai 2007 im Weana frain Kanal OKTO TV und wiad filaicht a nu in ãndare Kablsenda in Ésdaraich und Baian ausschdråid. Wea si dés gean ãschau mechad, då wa da Web-Link:
http://okto.tv/whatthefuckisbairisch/
Õa Foing hãndlt übrigens fum Wikipedia auf Boarisch. Dé dauat 27 Minutn und es keman a boa "Heavy-User" fu då hearin zum Woat und es wiad eaklead um wås bai dém Brojekt genau ged, wia dés ois funkzioniad, wea midmåcha kã, usw. Zum seng san unta d Libellulia Adminisdratoarin aus Raichahåi, da Maxx82 aus Owaésdaraich, da Schoberheinz aus Owabaian, da Mucalexx aus Såizbuag, da StalkerAT aus Wean und da Emes aus Siddiaroi.
Da Link diarekt auf dé Wikipedia-Foing is:
OKTO TV - What the fuck is Bairisch? Folge 06 - Wikipedia auf Boarisch
[dro werkln] Mâi Dialekt-Schraibwais
Mâi Dialekt-Schraibwais richt si ned umbedingt nåch dem wås da Ludwig Zehetner foagschlång håd, wai I find, das dés zwoa a guada Fasuach is, åwa ea håd dabai blos an de Dialekt fu Owa- und Niadabaian dåcht und fia main Gschmåk san bai eam z'fü Akzent dabai, de ma iwahaupt ned braucht. Dafia fawent a dés "å" Zaichn iwahaupt ned, fu dém I a grossa Fan bin. Mâi Schraibwais is fonetisch und basiad aufn lådainischn Alfabet, mid a boa Sondazaichn, dé ma õafåch fia insa Schbråch braucht, wai's dé Laute auf Lådain ned gibt. Wöchane san dés:
[dro werkln] Sondazaichn
- å ... s'dunkle "a", bzw. da Vokal zwischn am "a" und am "o", wia in de Weata: I håb, I måg, I såg, I fråg, ...
- ã ... a aigena Laud, dea si ãhead wia auf Franzesisch "en", zB in de Weata: I kã (kann), I hã (habe), a Mã (Mann), drã (dran)
- õ ... s'nasale "o", wia bai: õa Oa (ein Ei), mõana (meinen), kõana (keiner), oda bayrisch Boarisch: a Mõ (ein Mann)
dé drai han dé wichdigsdn, dé maina Mainung nåch umbedingt sâi miassn. Wãn ma åwa fonetisch genau sâi wü, braucht ma nu a boa mea, und zwoa:
- ö ... s'dunkle ö, wia in Ostmitlboarisch: schnö (schnell), hö (hell), Mö (Mehl), söwa (selber), fön (fehlen), d'Sö (die Seele), etc.
- öö ... s'helle ö, wia in: Föön (der Föhn), schdöön (stehlen, stellen), fazöön (erzählen), d'Höö (die Hölle)
- é ... s'helle e, wia auf Dialekt: Bésn (Besen), gwésn (gewesen), méng (mögen), rén (reden), lésn (lesen), Wéda (Wetter), Drég (Dreck)
- e ... s'dunkle e, wia in de romanischn Schbråchn a jéds "e" ausgschbrocha wiad und wås auf Hochdaidsch oft mid am "ä" gschrim wiad. Dés dunkle "e" is im Dialekt oft genau fadrad wia auf Hochdaidsch, zB: da Se (der See), da Schne (der Schnee), bes (böse), lesn (lösen)
Dés mim dunklen und hellen ö, kã Laid aus Baian übrigens wuascht sâi, wai bai aich gibt's im Dialekt e goa kõane "ö". Dés bedrift neta de ostmitlboarischn Dialekt.
[dro werkln] Nasale Vokale
A jeda Vokal kã a nu nasal sâi, wãn danå aigentli a "n" oda "m" kamad, wås auf Boarisch wéka glåssn wiad. Damid ma dés a in da Schrift siagt, das a Vokal nasal sâi soid, måch I an Akzent Zirkumflex (^) driwa:
- â ... a nasals "a", wia in: drâ (drehen), Drâm (Traum), Bâm (Baum), Fâ'l (Ferkel)
- ê ... a nasals hells "e", wia in; schê (schön)
- ẽ ... a nasals dunkls "e", wia in: gẽ (gehen), Schblẽ (Spleen, Marotte), rẽna (rennen), drẽnzn (tränen, weinen)
- î ... a nasals "i", wia in: hî (hin), I bî (ich bin)
- û ... a nasals "u", wia in: ûguad (ungut, lästig); dés kimd åwa néd bsondas oft fia
(Fia's nasale "o" gibt's e schã dés "õ" mid da Tilde driwa)
[dro werkln] De Diftonge (Zwilaud)
S'Boarische håd an Haufn Diftong, wo I mõa das ma dé a schraim soid. D'wichdigsdn han:
- oa ... Foab, Droad, woatn, Koatn, Roas, a Groas (Kreis), Goas (Ziege), I woas, es is hoas ...
- õa ... dén "oa" Diftong gibt's a nu nasal, wia in: õana (einer), kõana (keiner), mõana (meinen), lõana (lehnen), Bõana (Knochen), ...
- ua ... Doat wo auf Hochdaidsch oft a lãnges "u" is, kimd im Dialekt dea "ua" Diftong, wia in: Bruada, Luada, Fuada, Muata, Suam, Buam, ruadan, fuadan, ...
- ea ... In Dialekt, wo as "r" zu am "a" Vokalisiad wiad, entschdengan an Haufn fu de "ea" Diftonge, wia in: ea (er), Beag (Berg), Zweag (Zwerg), Heaz (Herz), Wea? (Wer?), mea (mehr), hean (hören), Kean (Kern), ghean (gehören), gean (gern), Geam (Germ), âischbean (einsperren), eam (ihm), ...
- ia ... dés glaiche güt natiali a fian "ia" Diftong, wia in: ia (ihr), fian (führen), kian (kehren), Kia (Kühe), Zwian (Zwirn), gschbian (spüren), Fiass (Füße) usw.
- åi ... s'dunkle "a" kã a an Diftong büdn, wia in: gåi (gell), Såizbuag (Salzburg), håidn (halten), Wåid (Wald), båid (bald), Zåi (Zahl), ...
- oi ... fum "åi" untaschait si in da Ausschbråch åwa s'"oi", wia in: hoin (holen), woin (wollen), Woi (Wolle), foi (voll), gschdoin (gestohlen), ...
- ai ... I schraib dén Diftong "ai" aso wiar a grét wiad, und néd "ei" (äi), wia ma's auf Hochdaidsch schraibt. So håd ma a bai ins im 17. und 18. Joahundat gschrim, befoa dé Owadaidsche Schraibschbråch fum Segsischn fadrengd woan is. Déswéng hoassn übrigens de Meier bai ins Mayer, Maier oda Mair. Wai dés dåmåis so gschrim woan is.
[dro werkln] Dopikonsonandn
Nåchdém I auf da Uni Schbanisch gleant håb und aso a Schbråch kena gleant håb, de auf Dopikonsonandn komplet fazicht, håb I ma iwalégt, ob ma dé im Dialekt iwahaupt braucht, oda ob ma dé neta schraim, wai ma's fu da hochdaidschn Schraibwais aso gwénd han. I bin draufkema, das ma's néd braucht, aussa am dopi-s (ss). Déswéng weaz in maina Schraibwais kõane Dopikonsonantn findn. As hochdaidsche "ck" is übrigens a so a Dopikonsonant, dén I néd heanim. (déswéng: Ék = Eck)
[dro werkln] Lenis-Konsonandn
Õa wichdigs Meakmåi fu ole mitlboarischn Dialekt is, das mia aus hoate Konsonandn woache måchan. Woach hoast auf Lådain lenis und déswéng nend ma dés Fenomén a Lenisiarung. Damid ma dés in da Schrift a siagt, fasuach I das I dés a konsequent a so schraib und mi fu da hochdaidschn Schraibwais néd iaridian lås. Déswéng a:
- Béch (Pech), Dobf (Topf), Kobf (Kopf), Drotl (Trottel), Disch (Tisch), Beda (Peter), Wéda (Wetter), Schbanisch (Spanisch), etc.
[dro werkln] Apostrof
Es gibt auf Boarisch an Haufn Weata, foi oim Artikl und Preposizionen, dé neta aus õan õazing Bugschdåm bschdengan. Wai dés depad ausschaud, wãn so a kuaz Woat gãns alõa im Dext schded, håb I ãgfãngd, das I in dém Fåi a Apostrof schraib. Dé õanzing 1-Bugschdåb-Weata wo I ma dẽng, das's a alõa schdẽ kinan, san: I (ich) und a (auch, ein). Wås I åwa néd dua is, de Apostrof inflazionea fawendn, fia Bugschdåm dé wo ma aus da hochdaidschn Schraibwais wéka glåssn håd, bai Partizip Perfekt und Genitiv und so. Dés wiad a oft Depnapostrof[1] gnend und dés fawend I goa ned. Baischbü fia Schdön wo I a Apostrof fawend san:
- z'wéng, z'laicht, z'guad, z'gring, b'fü, d'schnö, d'schiach, d'schwa, s'Schbü, s'Kind, s'Diandl, d'Waiwalaid, d'Kua, d'Kåz, d'Kåzn, d'Kia, d'Mãna, d'Kinda, I gib's n'Hãns, I gib's da Res, I såg's n'Buam, s'Wéda is haid d'schiach zan haing, s'réngd fü b'fü!
Bugschdåm dé I aussa in Fremdweata néd brauch, han: q, x, y
[dro werkln] Artikl dé fu mia san:
[dro werkln] boarische Litaratua
- Felix Mitterer
- H. C. Artmann
- Ostbahn Kurti
- Brandna Kåschba
- Gottfried Glechner
- Hans Kumpfmüller
- Morgenschtean
- Franz Freisleder
[dro werkln] Linguisdik
- Subsdrat - Supasdrat - Adsdrat
- Åbschdãndschbråch - Ausbauschbråch - Dåchschbråch
- Pluarizentrische Schbråchn
- Dialektkontinuum
- Diglossi
- Austriazismus
- Helvetismus
- Teutonismus
- Ãmtsschbråchn fu da EU
- Heinz Kloss
- Joshua Fishman
- Heinrich Schmid
- Michael Clyne
- Charles A. Ferguson
- Anthony Rowley
- Ingo Reiffenstein
- Manfred Glauninger
- Code-Switching
- Intanazionala Dåg fu da Muataschbråch
- EU-Charta fia Regional- und Mindahaidnschbråchn
- Sprachinselforschung
- Boarische Schbråchinsln
- Schbanisch
- Luxnbuagisch
[dro werkln] boarische Schbråchgschicht (19. Joahundat)
[dro werkln] boarische Schbråchgschicht (Barok-Zaid)
- Joachim Heinrich Campe
- Filip Zesen
- Johann Christoph Gottsched
- Janez Ziga Popovic
- Johann Balthasar Antesperg
- Mundart
- Ignatz Anton Weiser
- Maurus Lindemayr
- Florian Reichssiegel
- Gschicht fum Boarischn
- Johann Beer
- Augustin Dornblüth
- Andreas Dominikus Zaupser
[dro werkln] boarische Schbråchgschicht (Mitlåita)
- Åid-Boarisch
- Muspilli
- Abrogans
- Fraisinga Bedrusliad
- Fraisinga Paternoster
- Wessobrunner Schöpfungsgedicht
- Kassla Konveasazionen
- Exhortatio ad plebem christianam
- Hildebrandsliadl (a Knakbunkt)
- Sturmi
- Arbeo fu Fraising
- Kero
- Jordanes
- Venantius Fortunatus
- Lex Baiuvariorum
- Ulrich fu Potnschdõa
[dro werkln] boarische Gramatik
[dro werkln] Gschicht fu Ésdaraich
- Ostarrîchi (dés woa a Oawad!)
- Franz Jägerstätter
- Landla (woa søwa doatn)
- Braunaua Palamént
- Landl
- Joseph Schaitberger
- Exulant
- Såizbuaga Exulantn
- Ziladåla Inklinantn
- Bruno Kreisky
[dro werkln] Römaziad
- Agri Decumates
- Legio I Noricorum
- Legio II Italica
- Legio III Italica
- Legio X Gemina
- Legio XIII Gemina
- Legio XIIII Gemina
- Legio XV Apollinaris
- Legio XXI Rapax
- Ala I Commagenorum
- Ala I Britannica
- Cohors I Montanorum
- Villa rustica
[dro werkln] Kulinarischs
[dro werkln] Dradizionen und Braich
[dro werkln] Ficha und Gfikad
[dro werkln] Geografischs
[dro werkln] wås õan sunst so unta kimd
- Dazlwuam
- Vandalismus
- Server Farm
- Jimmy Wales
- Christoph Ransmayr
- Roland Girtler
- Xaver Ernbert Fridelli
- Johann Grueber
- Venus fu Wilndoaf
- Sid Meier
- Õ
- Haiku
- MS Explorer
- Braka
- Jura Soyfer
- Muhammad Yunus
- Vandana Shiva
- Álvaro Leonel Ramazzini Imeri
und fåis fu aich wea Schbanisch kã, dés is a fu mia:
P.S.: Wea a Fråg oda Kritik zu oam fu de Artikl håd, kontakdiaz mi õafåch (links om "E-Mail an diesen Benutzer" drukn), oda schraibz es unta "bschprech" aini. Und I dad mi gfrain, wãnz aich és mea driwa draun daraz, søwa wås zan schraim. Wãn õan nix âifåid, dãn kinz õafåch wås aus da daidschn oda da englischn Wikipedia iwasézn - so dua is a maisdns.